Όπως είναι γνωστό στους επιστήμονες αλλά και στους απλούς λάτρεις της αρχαίας ελληνικής τέχνης, ο Φειδίας ήταν ένας ταλαντούχος καλλιτέχνης ο οποίος άφησε μεγάλη παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές, ακόμα και αν τα πρωτότυπα έργα του δεν σώζονται πλέον. Εξίσου ταλαντούχοι, όμως, ήταν και οι μαθητές του Φειδία, οι οποίοι μιμήθηκαν τον δάσκαλό τους και φιλοτέχνησαν μοναδικά έργα, για τα οποία τις περισσότερες πληροφορίες τις μαθαίνουν οι αρχαιολόγοι από τις φιλολογικές πηγές. Οι κυριότεροι μαθητές του Φειδία ήταν δύο, ο Αγοράκριτος και ο Αλκαμένης. Παρακάτω θα παρουσιαστούν τα κυριότερα έργα τους, σύμφωνα με τα κείμενα και τα υλικά κατάλοιπα.
Μαθητές Φειδία: Αλκαμένης
Ο πρώτος από τους πιο σημαντικούς μαθητές του Φειδία ήταν ο Αλκαμένης. Η κυριότερη πηγή γι’ αυτόν τον καλλιτέχνη είναι τα κείμενα του περιηγητή Παυσανία, χρονολογούμενα τον 2ο αι. μ.Χ. Ο Αλκαμένης καταγόταν πιθανόν από την Λήμνο, ωστόσο η παράδοση τον θέλει να προέρχεται από την Αθήνα, όπου και εργάστηκε περίπου στο δεύτερο μισό του 5ου αι. π.Χ. ως γλύπτης. Με βάση τις τεχνοτροπικές αναλύσεις οι οποίες έλαβαν χώρα στις μορφές του, εκτός από το χέρι του Φειδία, αναγνωρίζονται στον γλυπτό διάκοσμο του Παρθενώνα και τα χέρια από δύο από τους μαθητές του, του Αλκαμένη και του Αγοράκριτου, για τον οποίο θα γίνει ιδιαίτερη μνεία παρακάτω. Εντούτοις, μετά την ολοκλήρωση των γλυπτών και την αυτοεξορία του δασκάλου τους, οι δύο προαναφερθέντες γλύπτες ακολούθησαν διαφορετικά καλλιτεχνικά μονοπάτια.
Στον Αλκαμένη αποδίδονται πολλές γλυπτές αναπαραστάσεις, εκ των οποίων κάποιες μέσω των πηγών και κάποιες μέσω της τεχνοτροπίας. Ένα από πιο τα σημαντικά έργα του ήταν τα λατρευτικά αγάλματα της Αθηνάς και του Ηφαίστου στον ομώνυμο ναό του δεύτερου θεού στην αθηναϊκή αγορά, ο οποίος ονομάζεται συμβατικά Θησείο. Οι δύο θεοί απεικονίζονταν πιθανόν ο ένας δίπλα στον άλλο, πάνω σε βάθρο, και τους χώριζε μόνο ένα φυτικό κόσμημα. Το πιο σημαντικό στοιχείο, βέβαια, αυτού του συντάγματος είναι η επιτυχία του καλλιτέχνη να αναπαραστήσει τον θεό της φωτιάς και της μεταλλουργίας με τέτοιο τρόπο ώστε να μην διακρίνεται άμεσα από τους θεατές-προσκυνητές η αναπηρία του. Πώς, όμως, σχετίζονται οι δύο αυτοί θεοί; Σύμφωνα με τον μύθο, κάποια στιγμή ο Ήφαιστος βλέποντας την Αθηνά θαμπώθηκε από την ομορφιά της και θέλησε να περάσει μια νύχτα μαζί της. Η Αθηνά, ωστόσο, δεν ανταποκρίθηκε στο κάλεσμά του γιατί ήταν άσχημος με αποτέλεσμα να την πλησιάσει με την βία. Η θεά της σοφίας τραβήχτηκε απότομα από τα χέρια του αλλά κατά την διάρκεια αυτής της κίνησης ξέφυγε λίγο σπέρμα από τον Ήφαιστο και έπεσε στη γη. Το σπέρμα γονιμοποιήθηκε με το έδαφος και γεννήθηκε ο Εριχθόνιος, ένας από τους μυθικούς βασιλείς της Αθήνας. Η Αθηνά ανέλαβε να μεγαλώσει τον Εριχθόνιο και ίσως αυτή η σκηνή να απεικονιζόταν στο βάθρο των λατρευτικών αγαλμάτων.
Στον Αλκαμένη, ο οποίος συγκαταλέγεται στους μαθητές του Φειδία, ανήκει κι ένα γλυπτό σύμπλεγμα το οποίο είναι κορυφαίο για την δραματικότητά του. Αναπαριστά τη δολοφονία του Ίτυος από την Πρόκνη. Σύμφωνα με τον μύθο, η Πρόκνη ήταν κόρη ενός μυθικού βασιλιά της Αθήνας, του Πανδίονα, και αδελφή του Ερεχθέα. Κάποια στιγμή παντρεύτηκε τον βασιλιά της Θράκης, τον Τηρέα, και μαζί απέκτησαν έναν υιό, τον Ίτυ. Όμως, ο Τηρέας γνώρισε την αδελφή της Πρόκνης, την Φιλομήλα, θαμπώθηκε από την ομορφιά της και την ερωτεύθηκε. Το επόμενο βήμα ήταν να την κάνει δική του με την βία και για να κρύψει αυτήν του την πράξη, της έκοψε την γλώσσα. Παρόλ’ αυτά, η Φιλομήλα αντέδρασε με το να υφάνει έναν πέπλο με το έγκλημα του Τηρέα και να τον στείλει στη σύζυγό του και αδερφή της, την Πρόκνη. Η τελευταία, μόλις το πληροφορήθηκε, αποφάσισε να σκοτώσει το ίδιο της παιδί. Ο Τηρέας, στον αντίποδα, ήθελε να εκδικηθεί τις δύο αδελφές και άρχισε να τις κυνηγάει. Σε μια στιγμή απόγνωσης οι δύο γυναίκες ικέτευσαν τους θεούς να τις βοηθήσουν και πράγματι ανταποκρίθηκαν με το να τις μεταμορφώσουν σε πουλιά και τον βασιλιά της Θράκης σε πετεινό. Στο σύμπλεγμα του Αλκαμένη, ο Ίτυς έρχεται προς το μέρος της μητέρας του προκειμένου να προστατευθεί, ενώ η ίδια σηκώνει το μαχαίρι της έτοιμη να τον σκοτώσει. Εντούτοις, ίσως το εν λόγω έργο να μην είναι απευθείας δημιούργημα του μαθητή του Φειδία αλλά να ανήκει και σε μαθητές του Αλκαμένη, λόγω τεχνοτροπικών διαφορών.
Άλλα αξιοσημείωτα έργα τα οποία φιλοτέχνησε ο Αλκαμένης είναι ο Ερμής προπύλαιος, μια ερμαϊκή στήλη στα αθηναϊκά προπύλαια η οποία χρησίμευε για την προστασία των ταξιδιωτών και των εμπόρων όταν περνούσαν από εκείνο το σημείο, το άγαλμα της Εκάτης, της θεάς της νύχτας, το οποίο είχε στηθεί στον ναό της απτέρου Νίκης, το σύμπλεγμα της Αθηνάς και του Ηρακλή στη Θήβα ως ανάθημα του Θρασύβουλου, του ηγέτη των δημοκρατικών Αθηναίων οι οποίοι κατάφεραν να επαναφέρουν την δημοκρατία στην πόλη τους ύστερα από οκτώ μήνες τυραννίας των Τριάκοντα τυράννων και τέλος το άγαλμα του θεού Άρη στην αγορά της Αθήνας. Για το τελευταίο, όμως, γλυπτό υπάρχει μια επιφύλαξη για την απεικόνισή του, διότι οι έρευνες απέδειξαν ότι ο υποτιθέμενος ναός του Άρη ήταν στην πραγματικότητα ο ναός της Αθηνάς Παλληνίδος ο οποίος μεταφέρθηκε στην αγορά αργότερα.
Ο Αγοράκριτος
Ο δεύτερος πιο σημαντικός από τους μαθητές του Φειδία ήταν ο Αγοράκριτος από την Πάρο. Στον Αγοράκριτο αποδίδεται κυρίως το λατρευτικό άγαλμα της θεάς Νέμεσης, στον Ραμνούντα Αττικής, καθώς και το άγαλμα της μητέρας των θεών στην αγορά της Αθήνας, το οποίο είναι γνωστό σήμερα από ένα αντίγραφό του που βρέθηκε στην Λιβαδειά και στεγάζεται σήμερα στο αρχαιολογικό μουσείο της Χαιρώνειας. Σχετικά με το άγαλμα της Νέμεσης, ο Παυσανίας μάς διηγείται πως ήταν στημένο στον ναό της θεάς και η θεά αναπαριστάνονταν να φορά μακρύ ένδυμα, στο ένα χέρι της να κρατά φιάλη, ένα τελετουργικό σκεύος, και στο άλλο ένα κλαδί μηλιάς. Οι μελετητές πιστεύουν ότι ανήκει στον Αγοράκριτο διότι στο σύγγραμμα του Αντιγόνου από την Κάρυστο, ενός λόγιου με ευρύτατες γνώσεις τέχνης, αναφέρεται η υπογραφή του καλλιτέχνη σε μια διπλωμένη ξύλινη πινακίδα η οποία κρεμιόταν από το κλαδί μηλιάς της θεάς. Δεν αποκλείεται ,όμως, να ανήκει αυτό το γλυπτό στον ίδιο τον Φειδία και όχι σε κάποιον από τους μαθητές του. Με βάση μια άλλη εκδοχή του μύθου, η Νέμεση ήταν η πραγματική μητέρα της Ελένης η οποία συνευρέθηκε με τον Δία και η Λήδα αποτέλεσε την τροφό της μαζί με τον Τυνδάρεω, έναν μυθικό βασιλιά της Σπάρτης.
Οι μαθητές του Φειδία αποτέλεσαν ένα δημιουργικό δίδυμο. Προερχόμενοι από διαφορετικά μέρη και επηρεασμένοι από διαφορετικά τεχνοτροπικά ρεύματα, οι Αγοράκριτος και Αλκαμένης εξέλιξαν την τεχνική του δασκάλου τους και προσέφεραν στην ανθρωπότητα μοναδικά έργα τα οποία μελετώνται από τους αρμόδιους επιστήμονες ακόμα και σήμερα. Οι αρχαιολόγοι χρόνο με τον χρόνο ανακαλύπτουν νέα δεδομένα στην τεχνοτροπία τους και δίνουν νέες απαντήσεις σε βασικά ερωτήματα για τον βίο και το έργο τους.
Πηγές
Αλκαμένης και Αγοράκριτος: Το έργο και η ζωή των μαθητών του Φειδία (2023). Ανακτήθηκε από: https://www.pronews.gr/istoria/alkamenis-kai-agorakritos-to-ergo-kai-i-zoi-ton-mathiton-tou-feidia/ (τελευταία πρόσβαση: 19/9/2026).
Καζαμιάκης, Κ. (2026). Αλκαμένης: Ο αρχαίος Έλληνας γλύπτης της κλασικής εποχής: Ένας προοδευτικός, λεπταίσθητος και πρωτότυπος καλλιτέχνης. Ανακτήθηκε από: https://www.athensvoice.gr/politismos/more-in-culture/980676/alkamenis-o-arhaios-ellinas-gluptis-tis-klassikis-epohis/ (τελευταία πρόσβαση: 19/9/2026).
Οι μαθητές του Φειδία: Αλκαμένης και Αγοράκριτος (2018). Ανακτήθηκε από: https://arxaia-ellinika.blogspot.com/2017/05/mathites-feidia-alkamenis-agorakritos.html#google_vignette (τελευταία πρόσβαση: 19/9/2026).
