Τα Κιμπούτς ως συλλογικές κοινότητες στο Ισραήλ
Όποιος και όποια θα επισκεφτεί το κράτος του Ισραήλ θα συναντήσει τα μοναδικά στον κόσμο συλλογικά χωριά που οι κάτοικοί τους μένουν επί τη βάση της κοινοκτημοσύνης, της αλληλεγγύης και της συλλογικής αγροτικής και όχι μόνο ζωής. Τα Κιμπούτς ως συλλογικές κοινότητες στο Ισραήλ αποτελούν παγκόσμια πρωτοτυπία συνδυάζοντας τόσο τον σοσιαλισμό, όσο και τον σιωνισμό ή όπως λένε άλλοι συνδυάζουν τον σιωνισμό με τον μαρξισμό. Θυμίζοντας την μοναστική ζωή των χριστιανών και βουδιστών, παραμένουν μέχρι και σήμερα, παρόλο που έχουν υποστεί από τη δεκαετία του 1980 αρκετές διαφοροποιήσεις, ενεργές θρησκευτικές κοινότητες με έντονο το στοιχείο της κοινοκτημοσύνης. Η λέξη «κιμπούτς» ( = קיבוץ) στα ελληνικά μεταφράζεται ως «σύναξη» ή «μάζεμα» ή «συλλογή» ή τέλος και ως «συγκέντρωση». Ξεκίνησαν ως ουτοπικές οικονομικές συλλογικές κοινότητες με οικονομική αλληλοβοήθεια και σήμερα έχουν εξελιχθεί σε διάφορες μορφές, ενώ έχουν απομακρυνθεί αρκετά από την πρώτη ιδέα της δημιουργίας τους.
Τα πρώτα συλλογικά χωριά «Κιμπούτς» δημιουργήθηκαν το 1909 στο βόρειο τμήμα του Ισραήλ από τα μέλη της ομάδας του κινήματος Bilu. Τα μέλη είχαν μεταναστεύσει στην περιοχή από τη Ρωσική Αυτοκρατορία και ήταν στην πλειονότητά τους αγρότες. Έτσι, τα Κιμπούτς από τη συγκρότησή τους απέκτησαν αποκλειστικά αγροτικό χαρακτήρα. Το πρώτο χωριό ονομάστηκε Deganyah (στην εβραϊκή γλώσσα σημαίνει «λουλούδι του σταριού») και χτίστηκε κοντά στη λίμνη Γεννησαρέτ ή θάλασσα της Γαλιλαίας από καλλιεργητές της γης. Οι κάτοικοί της δούλευαν τη γη ως κύρια απασχόληση και στη συνέχεια με βάση αυτήν αναπτύχθηκαν δημιουργώντας σχολεία, παιδικούς σταθμούς και όσες υπηρεσίες θεωρούνταν απαραίτητες για τη λειτουργία αυτών των πρώτων συλλογικών κοινοτήτων. Το εντυπωσιακό ήταν ότι υπήρχε η αλληλοβοήθεια, όλα τα μοιράζονταν ανάλογα με τις ανάγκες του καθενός, από τα έσοδα έως την τροφή. Αλλά ακόμα περισσότερο η ζωή ήταν εξαιρετικά συλλογική, χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα ότι έτρωγαν μαζί στις περίφημες τραπεζαρίες της κοινότητας και στις οικίες δεν υπήρχε κουζίνα. Τη πρώτη γη των Κιμπούτς αγόρασε το Εβραϊκό Εθνικό Ταμείο.
Μετά τη δημιουργία του πρώτου κοινοβιακού χωρίου, τα Κιμπούτς ως συλλογικές κοινότητες στο Ισραήλ άρχισαν να ιδρύονται στην Άνω Κοιλάδα του ποταμού Ιορδάνη (προέρχεται από τη λέξη Yarden που στην εβραϊκή γλώσσα σημαίνει «αυτός που κατεβαίνει με ορμή προς τα κάτω»), στην κοιλάδα Ιεζραέλ, κοντά στην πεδιάδα του Σαρόν και κοντά στη Λωρίδα της Γάζας. Οι κάτοικοι κυμαίνονταν από 50 έως 2.000 στον αριθμό, δεν είχαν ιδιοκτησία προσωπική και σε κάποιες κολεκτίβες τα παιδιά μεγάλωναν από κοινού σε ένα σπίτι και οι γονείς απλά τα επισκέπτονταν.
Οι πρώτοι ιδρυτές των κοινοτήτων αυτών είχαν την ελπίδα ότι θα ήταν κάτι περισσότερο από αγρότες, ήλπιζαν, δηλαδή, να δημιουργούσουν ιδανικές συνθήκες για να αναπτυχθεί μία κοινοβιακή ζωή όπου όλοι οι άνθρωποι να μπορούν να ζουν με ελευθερία και ισότητα. Ήταν επηρεασμένοι, τόσο από Ρώσους διανοητές, όπως ο Προυντόν, τον Τολστόι, αλλά και από τον Πρίγκιπα και εξέχων Ρώσο αναρχικό Κροπότκιν, όσο και από το εργατικό σιωνιστικό κίνημα. Σε μία πρώιμη εποχή τα Κιμπούτς ιδρύθηκαν επί τη βάση της γενικής ισότητας, του κοινοτισμού, της άμεσης δημοκρατίας, της ισότητας των δύο φύλων και του εθελοντισμού. Το αξιοσημείωτο που αναφέρουν πολλοί ιστορικοί ήταν ότι τα έσοδα των Κιμπούτς συγκεντρώνονταν σε μία κοινή δεξαμενή και μετά νέμονταν στις οικογένειες ανάλογα με τις ανάγκες της κάθε μίας και μάλιστα ανεξάρτητα από την εργασία που ο καθένας είχε κάνει στην κοινότητα.
Μετά από το 1948 τα Κιμπούτς έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην αλλαγή της φυσιογνωμίας της γης του κράτους του Ισραήλ και στον παραγωγικό τρόπο του νεοσύστατου κράτους. Στις συλλογικές κοινότητες έζησαν, για μικρό βέβαια χρονικό διάστημα, τέσσερις σημαίνοντες πρωθυπουργοί του Ισραήλ, ο Ντέιβιντ Μπεν Γκουτιόν, ο Λεβί Εσκόλ, η Γκόλντα Μέιρ και ο Εχούντ Μπάρακ, αλλά και είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι έζησαν και μαχητές και πιλότοι και διοικητές της Τσαχάλ. Ακόμα, θα πρέπει να επισημανθεί ότι τα Κιμπούτς ως συλλογικές κοινότητες στο Ισραήλ συνέβαλλαν και στην ανάπτυξη του πολιτισμού, αφού πολλοί καλλιτέχνες, ποιητές, ζωγράφοι και γλύπτες μεγάλωσαν και εκπαιδεύτηκαν μέσα σε αυτά. Ωστόσο, από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 λόγω της ανάδειξης συντηρητικών κυβερνήσεων, της παρατεταμένης οικονομικής κρίσης, αλλά κυρίως λόγω των συνεχών επιθέσεων και εχθροπραξιών με τους Άραβες, οι κοινότητες άλλαξαν δραματικά με το να οδηγηθούν σε οικονομική καταστροφή με αποτέλεσμα να απομακρυνθούν από την αγροτική παραγωγή, να στραφούν στη βιομηχανία και πολλές υπηρεσίες να ιδιωτικοποιηθούν και να πάψουν να παρέχονται δωρεάν. Ενώ και μετά την τελευταία δεκαετία του 20ου αιώνα, τα Κιμπούτς μετέβαλαν τον χαρακτήρα τους και απώλεσαν την ουτοπική τους ταυτότητα και τον ουτοπικό τρόπο ζωής.
Σήμερα κατέχουν μία βαθιά συμβολική θέση για το κράτος του Ισραήλ. Αυτή τη στιγμή λειτουργούν 250 Κιμπούτς στη χώρα του Ισραήλ με 125.000 κατοίκους, μόλις το 3% του συνολικού πληθυσμού. Από αυτά, τα 230, δηλαδή η πλειονότητα, είναι κοσμικά, ενώ τα 20 έχουν θρησκευτικό χαρακτήρα. Δεν ζουν μόνο Ισραηλινοί πολίτες, κάποιοι από τους οποίους λέγονται «olim», αλλά και πολλοί αλλοδαποί, προερχόμενοι από τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, την Αυστραλία, τη Ρωσία, τη Νότια Αφρική, την Αιθιοπία και άλλες χώρες της Ευρώπης και του κόσμου. Υπάρχουν ακόμα και Κιμπούτς με μέλη διαφορετικών ηλικιών ή διαφορετικών εκπαιδευτικών απαιτήσεων. Ενώ, οι κάτοικοι χωρίζονται στα πλήρη μέλη, τα «chaver», που έχουν και δικαίωμα ψήφου, και στους συμμετέχοντες, που απλώς φιλοξενούνται στις κοινότητες και δεν έχουν το ανωτέρω δικαίωμα βάσει του Κibbutz Ulpan. Ακόμα και σήμερα διατηρείται η αίσθηση της κοινής ζωής, υπό νέα βάση, όμως, προσαρμοσμένη στις νέες οικονομικές συνθήκες, και ακόμα και τώρα υπάρχει η ζωντάνια του κοινοτισμού, ενώ σε πολλά Κιμπούτς οι κάτοικοι προσπαθούν να γυρίσουν πίσω στην ουτοπική και ανεξάρτητη οργάνωση της ζωής του μη κρατικού σοσιαλισμού. Η ιδεολογία τους, βέβαια, έχει αλλάξει πολύ, αφού τα περισσότερα έχουν ήδη ιδιωτικοποιήσει τα μέσα παραγωγής και τον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται τα έσοδα εντός της κοινότητας. Οι κλάδοι εργασίας είναι ίδιοι με τα πρώτα Κιμπούτς, αλλά είτε έχουν δοθεί σε μεγάλες εταιρίες, είτε δημιουργούνται τοπικοί συνεταιρισμοί με μισθωτούς υπάλληλους ή ελεύθερους επαγγελματίες με ίδιο κερδοσκοπικό όφελος.
Η ιδιαίτερη ζωή των Κιμπούτς ήρθε απότομα στην επικαιρότητα μετά από την φρικιαστική επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023. Εκείνη την ημέρα σφαγιάστηκε ένας αρκετά μεγάλος αριθμός αμάχων. Η Χαμάς εισέβαλε αιφνιδιαστικά σε Κιμπούτς κοντά στη Λωρίδα της Γάζας, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το Κιμπούτς Kfar Aza.
Κανελλοπούλου, Γ. (2023). Κιμπούτς: ιστορίες από το χθες και το σήμερα. Ανακτήθηκε από: https://www.aftoleksi.gr/2023/10/14/istories-ta-kimpoyts/ (Τελευταία πρόσβαση: 13/04/2026).
Αγτζίδης, Β. (2023). Τι είναι τα κιμπούτς στο Ισραήλ; Ανακτήθηκε από: https://www.metarithmisi.gr/content/ti-einai-ta-kimpouts-sto-israel (Τελευταία πρόσβαση: 13/04/2026).
Ιορδάνης. Ανακτήθηκε από: https://el.wiktionary.org/wiki/%CE%99%CE%BF%CF%81%CE%B4%CE%AC%CE%BD%CE%B7%CF%82. (Τελευταία πρόσβαση: 1ε/04/2026).
(2023). Τι είναι τα ισραηλινά κιμπούτς που έγιναν στόχος της Χαμάς. Ανακτήθηκε από: https://www.news247.gr/kosmos/ti-einai-ta-israilina-kimpouts-pou-eginan-stoxos-tis-xamas/ (Τελευταία πρόσβαση: 13/04/2026).
Μπολιβίνη, Ε. (2023). Τι είναι τα κιμπούτς του Ισραήλ -«Το όνειρο του Παραδείσου μετατράπηκε σε Κόλαση από τη Χαμάς». Ανακτήθηκε από: https://www.iefimerida.gr/kosmos/ti-einai-ta-kimpoyts-sto-israil. (Τελευταία πρόσβαση: 13/04/2026).
Ισραήλ: Ένας χρόνος από την 7η Οκτωβρίου και την σφαγή από τρομοκράτες της Χαμάς. Ανάκτηση από: https://www.lifo.gr/now/world/israil-enas-hronos-apo-tin-7i-oktobrioy-kai-tin-sfagi-apo-tromokrates-tis-hamas. (Τελευταία πρόσβαση: 13/04/2026).
