Κωνσταντίνου και Ελένης των Ισαποστόλων
Στις 21 Μαΐου η ορθόδοξη χριστιανική εκκλησία τιμά την ημέρα των Κωνσταντίνου και Ελένης των Ισαποστόλων. Ο Άγιος ή Μέγας Κωνσταντίνος ή Κωνσταντίνος Α’ ήταν ο πρώτος βυζαντινός αυτοκράτορας της Βυζαντινής ή Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ο ιδρυτής της ωραιότερης πόλης του κόσμου, της μόνης Πόλης, της Κωνσταντινούπολης ή Νέας Ρώμης (της Δεύτερης) και ο υιός του Καίσαρα του Δυτικού τμήματος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας Κωνστάντιου του Χλωρού. Η Αγία Ελένη ήταν η μητέρα του Κωνσταντίνου και πρώτη σύζυγος του Κωνστάντιου του Χλωρού. Ασπάστηκε τον χριστιανισμό και ήταν αυτή που βρήκε στην Ιερουσαλήμ τον Τίμιο και Άγιο Σταυρό του Χριστού μέσα σε βασιλικούς. Απεικονίζονται μαζί στις χριστιανικές αγιογραφήσεις δηλώνοντας την ενότητα που είχαν, τη βαθιά πίστη που καλλιέργησε η Αγία Ελένη και το σημαντικότατο έργο του Αγίου Κωνσταντίνου με την φανερή του προτίμηση στην τότε νέα θρησκεία. Για τον αυτόν ακριβώς τον λόγο θεωρούνται και ίσοι με τους Αποστόλους του Κυρίου.
Ο Άγιος Κωνσταντίνος: Ο Μονοκράτορας
Ο Μέγας Κωνσταντίνος, γνωστός και ως Φλάβιος Βαλέριος Κωνσταντίνος, πήρε τη θέση του πατέρα του, Κωνστάντιου του Χλωρού, ως Καίσαρας του Δυτικού τμήματος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Είχε προηγηθεί επί αυτοκράτορα Διοκλητιανού η διαίρεση της αυτοκρατορίας σε δύο μέρη, στο ανατολικό και στο δυτικό. Σε κάθε μέρος οριζόταν ένας Αύγουστος και ένας Καίσαρας, βοηθός άρχοντας του Αύγουστου. Το σύστημα αυτό ονομάστηκε Τετραρχία και έσωσε τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία από τη βαθιά κρίση, ενώ αποδείχθηκε αποτελεσματικό για τη διοίκηση του κράτους και τον έλεγχο των συνόρων. Ως πρώτη Τετραρχία αποτέλεσε το εξής σχήμα: ο ίδιος ο Διοκλητιανός, που ήταν και ο εμπνευστής του εν λόγω διοικητικού συστήματος-μεταρρύθμισης, ορίστηκε ως Αύγουστος του ανατολικού τμήματος με Καίσαρα τον Γαλέριο, ενώ Αύγουστος του δυτικού ορίστηκε ο Μαξιμιανός με Καίσαρα τον Κωνστάντιο τον Χλωρό. Τις επόμενες δεκαετίες το σχήμα άλλαξε και η Τετραρχία αποτελούνταν από τον Λικίνιο, Αύγουστο του ανατολικού τμήματος, με Καίσαρα τον Γαλέριο και από τον Μαξέντιο, Αύγουστο του δυτικού τμήματος, με Καίσαρα τον Κωνσταντίνο. Το σύστημα, όμως, αυτό θεωρήθηκε στην πραγματικότητα και με το πέρασμα των ετών ως μη λειτουργικό, φέρνοντας, παράλληλα, στο προσκήνιο και τους οξείς ανταγωνισμούς των συναρχόντων. Έτσι, το 312 μ.Χ. ο Λικίνιος εξοντώνει τον Γαλέριο και παράλληλα ο Κωνσταντίνος τον Μαξέντιο. Λίγα χρόνια αργότερα, το 324 μ.Χ., ο Κωνσταντίνος θα εξοντώσει και τον Λικίνιο και θα γίνει μονοκράτορας. Τότε είναι που παίρνει την απόφαση να ιδρύσει μία νέα πόλη στην ανατολή, στη θέση του αρχαίου Βυζαντίου, και να μεταφέρει την πρωτεύουσα του ρωμαϊκού κράτους εκεί.
Γιατί, όμως, ένας μονοκράτορας-αυτοκράτορας να γίνει Άγιος της ορθόδοξης εκκλησίας, ειδικά αν έχει ήδη τελέσει απανωτές δολοφονίες και έχει εξολοθρεύσει τους εχθρούς του που άλλοτε ήταν και συνάρχοντές του, αλλά και όλη του την οικογένεια; Η απάντηση είναι μόνο μία. Προωθούσε σε όλη του την πολιτική καριέρα τη νέα θρησκεία, τον Χριστιανισμό. Ήταν αυτός που το 312 μ.Χ. υιοθέτησε επίσημα τη νέα θρησκεία τοποθετώντας το Χριστόγραμμα στις ασπίδες των στρατιωτών του και στις στρατιωτικές σημαίες και λάβαρα. Ήταν αυτός που το 313 μ.Χ. μαζί με τον συναυτοκράτορά του Λικίνιο υπέγραψαν στα Μεδιόλανα (σημερινό Μιλάνο) ίσως τη σημαντικότερη συνθήκη υπέρ της νέας θρησκείας (έμμεσα), το Διάταγμα των Μεδιολάνων. Με τον εν λόγω Διάταγμα διακηρυσσόταν η ανεξιθρησκεία, αλλά στην πραγματικότητα προστατεύονταν ο χριστιανισμός από τις συνεχείς διώξεις. Ήταν αυτός που σταμάτησε το 324 μ.Χ. πλήρως τους διωγμούς και τέλος ήταν αυτός που το 325 μ.Χ. μη όντας χριστιανός, συγκάλεσε την Α’ Οικουμενική Σύνοδο με θέμα την αντιμετώπιση των αιρέσεων. Όλα αυτά τον κατέστησαν ίσως τον σημαντικότερο υποστηρικτή του χριστιανισμού, την ίδια ώρα που αμφισβητείται έντονα αν βαφτίστηκε με τους ιστορικούς να έχουν ανοίξει ανοικτό πόλεμο.
Το όνομα Κωνσταντίνος προέρχεται από τη λατινική γλώσσα. Πιο συγκεκριμένα, από το επίθετο-μετοχή constans (γενική constantis) με τη σειρά του προέρχεται από το ρήμα consto που στα ελληνικά μεταφράζεται ως μένω σταθερός, αμετακίνητος και αμετάβλητος, αλλά και συγκρατώ σταθερά και με διάρκεια. Εξού και στα αγγλικά το επίθετο constant και το επίρρημα constantly. Στην πραγματικότητα, όμως, το ρήμα consto προέρχεται από το ελληνικό ρήμα ίστημι που στα λατινικά μεταφράζεται ως sto (steti-statum-stare). Συνεπώς, Κωνσταντίνος θα πει σταθερός, διαρκής και αμετάβλητος. Έντεκα Κωνσταντίνοι κυβέρνησαν ως αυτοκράτορες τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, ενώ στο ελληνικό κράτος δύο από τους βασιλείς λέγονταν Κωνσταντίνοι. Εκτός από αυτούς αρκετοί πολιτικοί της νεότερης και σύγχρονης Ελλάδας ονομάζονταν και ονομάζονται Κωνσταντίνοι, όπως ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, ο Κώστας Καραμανλής, ο Κωνσταντίνος Σημίτης και άλλοι. Από τους ποιητές γνωστοί είναι ο Κωνσταντίνος Καβάφης και ο Κώστας Καρυωτάκης. Από πεζογράφους ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης και ο Κώστας Ταχτσής.
Η Αγία Ελένη: Η φωτεινή ακτίνα του Χριστιανισμού
Η Αγία Ελένη, γνωστή και ως Φλαβία Ιουλία Ελένη, ήταν Ελληνίδα από μη εύπορο γένος, ο πατέρας της ήταν ξενοδόχος. Παντρεύτηκε τον Κωνστάντιο τον Χλωρό και γέννησε τον Κωνσταντίνο. Σύμφωνα με άλλες ιστορικές πηγές η Ελένη ήταν παλλακίδα του Κωνστάντιου την οποία ποτέ δεν παντρεύτηκε. Όταν ο τελευταίος έγινε Καίσαρας του δυτικού τμήματος αναγκάστηκε να χωρίσει την Ελένη λόγω της ταπεινής καταγωγής της. Ασπάστηκε τον χριστιανισμό και η προσφορά της στη νέα θρησκεία είναι ανεκτίμητη. Το 326 μ.Χ. μετέβη στην Ιερουσαλήμ πληροφορούμενη την κατάσταση που επικρατούσε εκεί, αλλά και για να κάνει εκτεταμένες ανασκαφές και να ανακαλύψει τους τόπους όπου έζησε και έδρασε ο Ιησούς. Με δική της επιχορήγηση και πρωτοβουλία ανεγέρθηκε ο ναός της Γέννησης στη Βηθλεέμ και ο ναός της Αναστάσεως στην Ιερουσαλήμ, στον λόφο του Γολγοθά.
Το σημαντικότερο θρησκευτικό επίτευγμα της Αγίας Ελένης είναι η ανεύρεση του Τιμίου Σταυρού στην Ιερουσαλήμ. Το 326 μ.Χ. κατάφερε να βρει τον Σταυρό μέσα σε έναν σωρό από βασιλικούς. Ένα όνειρο και η «εκτυφλωτική» μυρωδιά αυτού του τόσο ευωδιαστού φυτού οδήγησαν την Αγία Ελένη να τον ανακαλύψει. Όταν έφτασε στο σημείο βρήκε όχι έναν αλλά τρεις. Προκειμένου να διαπιστωθεί ποιος ήταν ο αληθινός, ακούμπησαν και τους τρεις σε μια νεκρή γυναίκα. Η ανάστασή της έδειξε και τον σωστό. Αργότερα, ο Σταυρός υψώθηκε από τον πατριάρχη Ιεροσολύμων Μακάριο στα εγκαίνια του ναού της Αναστάσεως, η ημερομηνία έδειχνε 14 Σεπτεμβρίου του 335. Το γεγονός ότι σε τόσο προχωρημένη ηλικία, πάνω από 75, διεξήγαγε μεγάλο αριθμό ανασκαφών, δείχνει ότι υπήρξε μια εξαιρετικά δυναμική γυναίκα για την εποχή της. Αποτελεί αγία προστάτιδα των αρχαιολόγων, των προσηλυτισμένων, των διαζευγμένων, αλλά και των δύσκολων γάμων. Το κρανίο της λέγεται ότι φυλάσσεται στον Καθεδρικό Ναό του Trier στη Γερμανία, εκεί όπου πέθανε.
Το όνομα Ελένη προέρχεται από την ελληνική γλώσσα και ανήκει ετυμολογικά στην ίδια οικογένεια με το όνομα Ελλάδα. Και οι δύο λέξεις προέρχονται από τη λέξη σέλας, δηλαδή φως. Η Ελλάδα είναι η χώρα του φωτός, η Ελένη είναι μια γυναίκα που μαγεύει με την φωτοβόλα ομορφιά της. Ένα ακόμα που συνηγορεί σε αυτή την ετυμολογική συγγένεια είναι ότι και οι δύο λέξεις παίρνουν ως πνεύμα τη δασεία, ενώ στα αγγλικά αρχίζουν με το γράμμα H, Helen και Hellas. Επίσης, ελένη με μικρό γράμμα στην αρχή σημαίνει λαμπάδα ή πυρσός, ενώ συγγενεύει και με το όνομα σελήνη, αφού η δασεία αποδίδεται εκτός από τον ήχο χ και με τον ήχο σ. Ενδιαφέρον παρουσιάζει μία ακόμα ετυμολογική προσέγγιση. Με βάση αυτήν, το όνομα Ελένη είναι σύνθετο από τον αόριστο β’ του ρήματος αιρώ και το ουσιαστικό ναυς, ουσιαστικά είναι αυτή που για χάρη της καταστράφηκαν τα πλοία (ίσως του Τρωικού Πολέμου). Η γνωστότερη Ελένη του αρχαίου κόσμου δεν είναι άλλη από την Ωραία Ελένη. Σήμερα γνωστές με αυτό το όνομα είναι η βυζαντινολόγος Ελένη Γλύκατση-Αρβελέρ (απεβίωσε πρόσφατα), η Ελένη Σκούρα, η πρώτη Ελληνίδα βουλευτής, η ηθοποιός Έλενα Ναθαναήλ και η Έλενα Βενιζέλου, σύζυγος του Κρητικού πρωθυπουργού.
Οι Άγιοι Κωνσταντίνου και Ελένης των Καθολικών και των άλλων εκκλησιών
Για την ενότητα της χριστιανικής θρησκείας κρίνεται σκόπιμο να παρουσιαστούν οι Άγιοι Ισαπόστολοι και από την πλευρά της Καθολικής εκκλησίας. Η Καθολική εκκλησία δεν δέχεται ως άγιο τον Κωνσταντίνο, αφού τον θεωρεί δολοφόνο. Και ναι σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές σκότωσε τον πεθερό του (Μαξιμιανό), τον κουνιάδο του (Μαξέντιο, τον Αύγουστο του δυτικού τμήματος, όταν ο Κωνσταντίνος ήταν ο Καίσαρας στο σύστημα της Τετραρχίας), τη δεύτερη σύζυγό του (Φαύστα), τον ίδιο του τον πρωτότοκο γιο (Κρίσπος, όχι γιος της Φαύστας, αλλά γιος της πρώτης συζύγου του, της Μινερβίνης) και τον συναυτοκράτορά του, τον Λικίνιο. Ήταν ένας κατά συρροή δολοφόνος, αλλά και υπέρμαχος του χριστιανισμού. Αντίθετα, την Αγία Ελένη την τιμούν οι Καθολικοί, όχι στις 21 Μαΐου, αλλά στις 18 Αυγούστου μόνη της. Επίσης, τιμάται και από την Αγγλικανική εκκλησία και τη Λουθηρανική στις 21 του Μάη, όπως και στην Ορθόδοξη.
Πηγές
“Μέγας” Κωνσταντίνος. Ο “άγιος δολοφόνος”. (2015). Ανακτήθηκε από: https://cityculture.gr/megas-konstantinos-o-agios-dolofonos/ (τελευταία πρόσβαση: 18-05-2026).
Αγία Ελένη. Μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, την οποία η Χριστιανική Εκκλησία ανακήρυξε ισαπόστολο μαζί με τον γιο της. Η μνήμη τους τιμάται στις 21 Μαΐου.Ανακτήθηκε από: https://www.sansimera.gr/biographies/833#goog_rewarded (τελευταία πρόσβαση: 18-05-2026).
Μέγας Κωνσταντίνος: Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας που ανακηρύχθηκε Άγιο. Ανακτήθηκε από: https://www.sansimera.gr/biographies/834 (τελευταία πρόσβαση: 18-05-2026).
Καραγιαννόπουλος, Ι. (2001). Το βυζαντινό κράτος (4η έκδοση). Εκδόσεις Βάνιας: Θεσσαλονίκη.
Εκδοτική Αθηνών. (2000). Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Εκδοτική Αθηνών: Αθήνα.
Τσακτσίρας, Λ. (1995). Το Βυζάντιο. Μαλλιάρης Παιδεία: Θεσσαλονίκη.
Κουρουτσαβούρης, Κ. (2021). 9 πράγματα που δεν ξέρατε για το όνομα Ελένη. Ανακτήθηκε από: https://all4fun.gr/more-fun/erevnes-dimoskopiseis/8682-9-pragmata-pou-den-kserate-gia-to-onoma-eleni (τελευταία πρόσβαση: 18-05-2026).
Τι σημαίνει το όνομα Κωνσταντίνος και 3 πράγματα που δεν ξέρετε για αυτό. (2018). Ανακτήθηκε από: https://www.iefimerida.gr/news/418041/ti-simainei-onoma-konstantinos-kai-3-pragmata-poy-den-xerete-gia-ayto (τελευταία πρόσβαση: 18-05-2026).
