Παρά τις απόψεις που σήμερα (και ειδικά με τα πρόσφατα γεγονότα) ακούγονται κατά κόρον, ότι ο πόλεμος έχει αλλάξει, καθένας που κατανοεί (όχι απλά γνωρίζει) την Ιστορία και την “ψυχοπαθολογία” της δεν μπορεί να το δει. Όπως, και πάλι οι τωρινές εξελίξεις το διαψεύδουν, δεν αλλάζουν ούτε οι γενοκτονίες. Τα κίνητρα, οι αιτίες, ο χαρακτήρας των συγκρούσεων και των παρελκομένων πράξεων, παραμένουν απαράλλακτα από την εποχή του Θουκυδίδη, μα και από αρκετά νωρίτερα. Γιατί, μέσα τους, η “ανθρώπινη φύση” φαίνεται πάντα απαράλλακτη. Ο Μεγάλος Πόλεμος, αυτός που κατά τους αφελείς “θα τελείωνε όλους τους πολέμους”, ήταν σίγουρα ένα σοκ για πολλές εύθραυστες ψευδαισθήσεις της εποχής του, αλλά τελικά ένα απλό προοίμιο για σύσσωμη την ιστορική (και όχι μόνο) εξέλιξη μέχρι σήμερα. Στον χώρο της λογοτεχνίας, έχει ενδιαφέρον η παρατήρηση διαφόρων και συχνά αντικρουόμενων όψεών του, όπως και σχεδόν κάθε σύρραξης. Τρεις τέτοιες, βιωματικές, εκδοχές ενός παγκοσμίου πολέμου ξεχωρίσαμε και θα παρουσιάσουμε συνοπτικά εδώ.
1. Erich Maria Remarque, Ουδέν νεώτερον από το Δυτικόν Μέτωπον
Ίσως η κλασικότερη παγκοσμίως αποτύπωση του Μεγάλου Πολέμου, το έργο του Ρέμαρκ θεωρείται ένα απ’ τα ευαγγέλια αυτού που συνήθως προσλαμβάνουμε ως αντιπολεμική λογοτεχνία. Η πραγματική εμπειρία ενός Γερμανού στρατιώτη που, όπως οι περισσότεροι νέοι της γενιάς του, κατετάγησαν ενθουσιασμένοι και περιμένοντας να βρουν μια “ενηλικίωση μέσα στη δόξα”, όπως τους δίδαξαν τα μυθιστορήματα αλλά και η κρατική προπαγάνδα. Αντ’ αυτού βρήκαν μια κόλαση επί γης που τους τραυμάτισε -σωματικά ή ψυχικά, ή και τα δύο μαζί- για μια ζωή. Η κατάρρευση των κόσμων που είχαν χτίσει οι ψευδαισθήσεις των πατέρων και των συγχρόνων τους για την πλέον “πολιτισμένη” στιγμή της ανθρώπινης ιστορίας, την πλέον ειρηνική, χρειάστηκε απλά την επαφή με τα χαρακώματα για να σημαδέψει μια ολόκληρη γενιά -μέχρι, μετά από 20 χρόνια, ένας ακόμα μεγαλύτερος πόλεμος να τους “αποτελειώσει”. Οι αβίαστοι συνειρμοί με το σήμερα είναι τρομακτικοί και η βαθιά ανθρώπινη οπτική του Ρέμαρκ διατηρεί αρκετά την επικαιρότητά της.
2. Στρατής Μυριβήλης, Η ζωή εν τάφω. Το βιβλίο του πολέμου
Στο ίδιο πνεύμα, ο δικός μας Στρατής Μυριβήλης αφηγείται παραστατικά την εμπειρία του στο Μακεδονικό μέτωπο, ένα από τα πιο υποτιμημένα σκηνικά του Μεγάλου Πολέμου. Οι επιστολές του Λέσβιου λοχία Κωστούλα στην αγαπημένη του, που (υποτίθεται πως) είναι τα κεφάλαια του βιβλίου, εκφράζουν απλά και παραστατικά τη φρίκη και τον παραλογισμό του πολέμου, αλλά διατηρούν μια σημαντική διαφορά απ’ την εκδοχή του Ρέμαρκ: προβάλουν ταυτόχρονα την πίστη στον άνθρωπο. Η ανθρωπιά συνεχίζει, σ’ αυτές τις σελίδες, να επιβιώνει μέσα στο χάος της σύγκρουσης, όπως και η ομορφιά στο “πρόσωπο” μιας παπαρούνας που ανακαλύπτει ο ήρωας και που στέκεται ως η μόνη παρηγοριά του σ’ έναν κυκεώνα ατσαλιού και θανάτου (θυμίζοντας σ’ ένα βαθμό τον Ντοστογιέφσκι, για τον οποίον “η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο”). Προβάλλεται, όμως, ή μάλλον υπονοείται, ο πόλεμος και σαν μια αναγκαιότητα, έστω κακή, γεννημένη τόσο από τα ελαττώματα της ανθρώπινης φύσης όσο και από την συγκεκριμένη περίπτωση (μην ξεχνάμε ότι, για το στενά ελληνικό πλαίσιο, ο Πρώτος Παγκόσμιος ήταν βασικά αμυντικός).
3. Ernst Jünger, Καταιγίδα από ατσάλι
Εντελώς διαφορετική και αντίστροφη των παραπάνω, και ειδικά με τον Ρέμαρκ, είναι η εκδοχή του Ερνστ Γιούνγκερ. Αξιωματικός του γερμανικού στρατού, και μάλιστα σε επίλεκτη μονάδα, πνεύμα ανήσυχο απ’ τη νεότητά του και, υπό μια έννοια, πιο “ρομαντικό”, είδε στον Μεγάλο Πόλεμο την επιβεβαίωση της ιδιότυπης κοσμοθεωρίας του. Πιστός σε έναν “ηρωικό μηδενισμό”, που έγινε πιο δημοφιλής στη Γερμανία και την υπόλοιπη ηπειρωτική Ευρώπη τα αμέσως επόμενα χρόνια, χαιρέτησε την μεγαλύτερη ως τα τότε σύρραξη σαν το ξέσπασμα ενστίκτων που είχαν εκφυλιστεί από έναν αιώνα φιλελευθερισμού και στεγνής πολιτικής. Οι ιδέες του αγώνος (με νιτσεϊκή, όχι χιτλερική, σημασία), της διάκρισης φίλου/εχθρού (που θεμάτισε λίγο αργότερα ο Carl Schmitt), της συγκρουσιακής φύσης της ζωής και του ηρωισμού που αυτά απαιτούν, βρήκαν -κατ’ αυτόν- ξανά την έκφρασή τους στα χαρακώματα του δυτικού μετώπου. Ο Γιούνγκερ περιγράφει την δράση και τα βιώματά του μ’ έναν ιδιότυπο μαγικό ρεαλισμό, ωμά και αφτιασίδωτα, αλλά και με συνεχή αναφορά στα ιδανικά του. Είναι ίσως η πιο ασυνήθιστη στα μάτια μας απ’ τις εκδοχές του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου που προσφέρει η δυτική λογοτεχνία.
