Στη ψυχανάλυση, κι όχι μόνο, τα ένστικτα του έρωτα και του θανάτου είναι οι άξονες της ψυχοσύνθεσής μας. Στην τέχνη, έχουν μαζί χαρίσει στιγμές απείρου κάλλους. Αλλά το συμπλέγμα δημιουργίας – καταστροφής αντιστέκεται σε πολλά που έχουμε συνηθίσει: για ανθρώπους όπως ο Bataille, αν π.χ. η φιλοσοφία είναι “μελέτη θανάτου” και, βάσει αυτής, “τέχνη του βίου”, τότε η λογοτεχνία είναι “ηδονή θανάτου” και “τέχνη της εκμηδένισης”. Το μικρό γαλλικό διαμαντάκι Ο Νεκρός* είναι ένα απ’ τα πιο αξιοπρόσεκτα σύγχρονα δείγματα αυτής της πανάρχαιας ιδέας.
Στα μέσα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, σε μέρες δύσκολες και για τον ίδιο, ο Georges Bataille βιώνει μια σύντομη μα εκκωφαντική δημιουργική έκρηξη. Σε 28 κάρτες, σε μέρες Κατοχής που το χαρτί ήταν σπάνιο, γράφει μια απ’ τις γνώριμες ιστορίες του. Μια νεαρή γυναίκα που παίρνει τους δρόμους μετά τον θάνατο του συντρόφου της, ολόγυμνη (κατά τη τελευταία επιθυμία του), και που επιδίδεται σε μια σειρά από κοινές διαστροφές με αγνώστους. Θέμα παράδοξο και κάτι παραπάνω από τολμηρό, όπως κάθε έργο του, ο Bataille καταφέρνει -ως συνήθως- να το ανάγει από απλό πορνογράφημα (επιφανειακά) στην ιδιότυπη έκφραση μιας ιδέας που (θέλουμε να) ξεχνάμε ότι όλοι λίγο-πολύ διαθέτουμε: μια “ηδονή της εκμηδένισης”.
Ο Φρόιντ είχε επισημάνει πρώτος επιστημονικά την περίεργη σχέση πένθους και ηδονής, στο ίδιο πνεύμα που ήδη απ’ την αρχαιότητα συμπλέκει τις ηδονή/οδύνη. Ο Bataille, στοχαστής του ερωτισμού και της αβύσσου, βασίζει σ’ αυτό το μοτίβο ένα τεράστιο μέρος του ιδεολογικού και λογοτεχνικού έργου του. Στον Νεκρό, η ευχαρίστηση του αφανισμού συνδυάζεται με τον πόνο της ηδονής. Οι διαστροφές που περιγράφονται, λιτά και ρητά, παράδειγμα της εισβολής του Κακού στη λογοτεχνία, δεν έχουν αξία μόνες τους, παρά μόνο στο βαθμό που φανερώνουν κάτι που σήμερα προτιμάμε συνήθως να μην παραδεχόμαστε: ότι πολλές φορές, η ηδονή και η οδύνη όχι απλά συνδυάζονται, μα αλληλο-εμπεριέχονται. Ειδικά ενώπιον του θανάτου, του άλλωστε κατεξοχήν “χώρου” της λογοτεχνίας, όπως μας λέει και ο Blanchot.
.jpg)
Παράξενος, σουρεάλ, διονυσιακός, ανοίκειος, σκανδαλώδης, πρόστυχος, ο Νεκρός είναι μόνο μια μικρή νησίδα στο εν πολλοίς ακόμη ανεξερεύνητο αρχιπέλαγος της τόσο ιδιότυπης πεζογραφίας του συγγραφέα του. Είναι, όμως, ταυτόχρονα κι ένα ασφαλές (όσο γίνεται να ειπωθεί κάτι τέτοιο) λιμάνι για όποιον πρωτοφτάνει στα νερά του. Τόσο η μετάφραση όσο και η εικονογράφησή του, στα ελληνικά, σε μια υπέροχη έκδοση, δίνουν στον αναγνώστη μία μικρή πλην γερή δόση απ’ την τέχνη ενός Μαρκήσιου ντε Σαντ του περασμένου μας αιώνα.
*Το αφήγημα του Georges Bataille Ο Νεκρός κυκλοφορείται στα ελληνικά από τις εκδόσεις Άγρα, σε μετάφραση Αγγελικής Πέτρα και με έγχρωμα σχέδια της Χριστιάνας Σούλου.
