Αρχαία Πέλιννα: Η μυστηριώδης πόλη

Στον ελλαδικό χώρο, κατά την διάρκεια των αρχαίων ιστορικών χρόνων, αναπτύχθηκαν πόλεις οι οποίες διακρίθηκαν για την προσφορά τους στην πολιτική, την επιστήμη, την τέχνη και τα γράμματα. Ωστόσο, υπήρχαν και πόλεις οι οποίες απέκτησαν μεν τοπική σπουδαιότητα αλλά η αξία και η συμβολή τους ήταν εφάμιλλη με αυτή των μεγάλων αστικών κέντρων. Μία απ’ αυτές ήταν και η αρχαία Πέλιννα. Η αρχαία Πέλιννα ή Πελίνναιον τοποθετείται σήμερα σε μια περιοχή έξω από τα Τρίκαλα Θεσσαλίας, η οποία ανήκει διοικητικά στον δήμο Φαρκαδόνας.

Αρχαία Πέλιννα: Ιστορικό πλαίσιο

Σύμφωνα με τον μύθο, η πόλη ιδρύθηκε από τον Πέλιννο, τον υιό του Οιχαλιέα από την γειτονική Οιχαλία, η οποία αναφέρεται από τον Όμηρο στα έπη του. Ο Πέλιννος έδωσε στον νεοϊδρυθέντα οικισμό το όνομά του. Η αρχαία Πέλιννα κατά την αρχαιότητα ανήκε διοικητικά στην επαρχία Εστιαιώτιδα ή Ιστιαιώτιδα, μία από τις τέσσερις επαρχίες στις οποίες χωριζόταν η αρχαία Θεσσαλία. Η θέση της συγκεκριμένης πόλης ήταν άκρως σημαντική διότι ήλεγχε ένα στενό πέρασμα το οποίο βρισκόταν ανάμεσα στην οροσειρά των Χασίων και στην συμβολή των ποταμών Ληθαίου και Πηνειού. Αυτό το πέρασμα οδηγούσε μέχρι την Λάρισα, άρα από αυτό το στοιχείο και μόνο μπορεί να συνειδητοποιήσει ο οποιοσδήποτε ότι ο εν λόγω οικισμός εξελίχθηκε σε σημαντικό πολιτικό και εμπορικό κέντρο κατά την διάρκεια της κλασικής αρχαιότητας.

Για την προϊστορική της φάση, η αρχαία Πέλιννα παραμένει ένα πραγματικό αίνιγμα καθώς δεν είναι γνωστά πολλά στοιχεία και τα όσα γνωρίζουμε μέχρι τώρα γι’ αυτόν τον οικισμό προέρχονται στο μεγαλύτερο μέρος τους από τα αρχαιολογικά κατάλοιπα. Το πιο σημαντικό στοιχείο από αυτήν την περίοδο είναι ότι υπήρχε μια μεγάλη ελώδης έκταση, επομένως οι ιδρυτές της τήν οικοδόμησαν σ’ ένα σημείο πιο μακριά από εκεί και εκμεταλλεύονταν το τρεχούμενο νερό το οποίο τούς δινόταν από το γειτονικό ποτάμι, τον Ληθαίο, για να αναπτύξουν την πόλη τους.

Ακολούθως, η σημαντικότερη φιλολογική πηγή η οποία αναφέρει την ύπαρξη αυτού του οικισμού είναι ο δέκατος Πυθιόνικος του ποιητή Πινδάρου, ο οποίος μάς πληροφορεί το γεγονός ότι ο Ιπποκλής, ο υιός του Φρικίου, καταγόταν από την αρχαία Πέλιννα και έγινε διάσημος στον αρχαίο ελληνικό κόσμο διότι συμμετείχε σε αγώνες διαύλου και ανακηρύχθηκε νικητής μέσα από αυτούς. Συγκεκριμένα, αναφέρει χαρακτηριστικά: «Ευτυχισμένη είναι η Λακεδαίμονα και, μακάρια η Θεσσαλία, και στις δυο γενιά απ’ τον ίδιο πατέρα βασιλεύει, από τον Ηρακλή, τον πιο άξιο απ’ όλους μαχητή. Μήπως ο έπαινός μου το μέτρο ξεπερνάει; Όχι, η Πυθώ με καλεί και το Πελινναίο και τα παιδιά του Αλεύα που ποθούνε στον Ιπποκλέα να οδηγήσουμε τον ανδρικό χορό που την νίκη του λαμπρά θα υμνήσει».

Κατά τον 6^ο και 5^ο αι. π.Χ. διαπιστώνεται στην πόλη μια σταδιακή ανάπτυξη σε όλους τους τομείς της με παράλληλη εξάρτηση, ωστόσο, από την Λάρισα. Εντούτοις, η αρχαία Πέλιννα έφτασε στο απόγειο της πολιτικής και οικονομικής της δύναμης τον 4^ο αι. π.Χ., όταν ο βασιλιάς της Μακεδονίας, Φίλιππος ο ΄Β, απελευθέρωσε όλες τις θεσσαλικές πόλεις από τον ζυγό των Φερρών, μια άλλη αρχαία πόλη η οποία ταυτίζεται με το σημερινό Βελεστίνο Βόλου. Σε ανταπόδοση αυτής της απελευθέρωσης, οι κάτοικοι της Πέλιννας συμμετείχαν σε όλες τις πολεμικές επιχειρήσεις της Μακεδονίας εφεξής, με αποστολή στρατού σ’ αυτές. Επίσης, ο Φίλιππος είχε εγκαταστήσει μακεδονική φρουρά στην πόλη και της είχε δώσει πολλά προνόμια. Στη συνέχεια, όταν διαδέχθηκε στον μακεδονικό θρόνο τον πατέρα του ο νόμιμος κληρονόμος του, ο Αλέξανδρος ο ΄Γ ο μετέπειτα Μέγας, λέγεται ότι στην κάθοδό του από την Πέλλα προς την νότια Ελλάδα με σκοπό να υποτάξει τους συνασπισμένους Θηβαίους και Αθηναίους στην μάχη της Χαιρώνειας, σταμάτησε και διανυκτέρευσε στην αρχαία Πέλιννα προκειμένου να ξεκουραστεί.

Κατά την διάρκεια του λαμιακού πολέμου, ο οποίος διεξήχθη περίπου το 322 π.Χ., παρόλο που οι άλλες γειτονικές πόλεις επαναστάτησαν εναντίον της Μακεδονίας, η αρχαία Πέλιννα συνέχιζε να την υποστηρίζει προκειμένου να διατηρήσει τα προνόμιά της. Σ’ αυτή την πόλη ο αντιβασιλέας του μακεδονικού θρόνου, Αντίπατρος, περίμενε τις ενισχύσεις του πρώην στρατηγού του Μεγάλου Αλεξάνδρου, Κρατερού, όταν οι εχθροπραξίες εξαπλώθηκαν στην θεσσαλική γη. Επιπροσθέτως, το 191 π.Χ., λίγα χρόνια μετά την ήττα των Ελλήνων στις Κυνός Κεφαλές από τους Ρωμαίους, ο οικισμός καταλήφθηκε από τους Αθαμάνες με αρχηγό τον Αμύνανδρο, έναν ηγεμόνα ο οποίος ήταν σύμμαχος του Αντιόχου του ΄Γ της Περγάμου.

Κατά την διάρκεια των ρωμαϊκών χρόνων, η πόλη άρχιζε σταδιακά να παρακμάζει καθώς μετά την κατάκτηση του ελλαδικού χώρου από τους Ρωμαίους, μετατράπηκε σε ρωμαϊκή αποικία και έπεσε στην αφάνεια. Ακόμη, στα βυζαντινά χρόνια η παρακμή αυτή διευρύνθηκε διότι ο οικισμός συρρικνώθηκε σημαντικά και έφτασε να αποτελεί μόνο ένα μέρος της ακρόπολης. Στα σημαντικά στοιχεία αυτής της περιόδου αξίζει να αναφερθεί ότι αποτέλεσε έδρα επισκοπής η οποία ελεγχόταν από την γειτονική μητρόπολη της Λάρισας ενώ σύμφωνα με επιστολή του Μιχαήλ Χωνιάτη στον επίσκοπό της, φημιζόταν για τους επιδέξιους κατασκευαστές κάρων. Επίσης, την ίδια περίοδο μετονομάστηκε σε Γαρδίκι ή Παλαιογαρδίκι. Μέχρι την πρώιμη οθωμανική περίοδο, η αρχαία Πέλιννα είχε εγκαταλειφθεί οριστικά από τους κατοίκους της.

Ευρήματα

Η αρχαία Πέλιννα προσφέρει πλήθος ευρημάτων τα οποία μάς παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες τόσο για την πολιτική όσο και για την οικονομική-κοινωνική της ιστορία. Αρχικά, διέθετε οχυρωματικό τείχος κυρίως στην ακρόπολή της το οποίο ήταν κατασκευασμένο σύμφωνα με το ισόδομο σύστημα, δηλαδή ένα σύστημα τοιχοποιίας το οποίο περιελάμβανε κατεργασμένους λίθους ίσου μεγέθους μεταξύ τους. Αυτό το τείχος επεκτάθηκε και στην κυρίως πόλη κατά την κλασική περίοδο και χρονολογείται περίπου τον 4^ο αι. π.Χ. Επιπλέον, είχε πύργους από τους οποίους ο πιο σημαντικός εντοπιζόταν στην ακρόπολη. Επιπροσθέτως, ανακαλύφθηκαν πύλες στην ανατολική και νότια πλευρά των τειχών καθώς και μία μεγάλη πύλη στα βορειοδυτικά, πιθανόν η κεντρική της πόλης. Αξιοσημείωτο είναι, επίσης, ότι η αρχαία Πέλιννα διέθετε και πυλίδες, δηλαδή μικρές βοηθητικές εισόδους για μεταφορά αγαθών και ζώων. Ακόμη, βρέθηκε ένας τρίκλιτος χριστιανικός ναός βυζαντινών χρόνων. Στα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα μπορούν να συγκαταλεχθούν, μεταξύ άλλων, διάφορα είδη τάφων καθώς και τα κτερίσματά τους τα οποία σχετίζονταν με την διονυσιακή λατρεία και τα ορφικά-βακχικά μυστήρια, όπως έδειξε η έρευνα.

Εκτός από την αρχιτεκτονική, σημαντικά ευρήματα μάς παρέχουν και άλλες μορφές τέχνης. Συγκεκριμένα, έχουν βρεθεί νομίσματα μ’ έντονο πολεμικό περιεχόμενο. Εικονίζουν συνήθως έναν έφιππο άνδρα στην μία όψη και έναν πολεμιστή στην άλλη. Μάλιστα, κάποια από αυτά περιέχουν θρησκευτικές-τελετουργικές σκηνές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ένα χάλκινο νόμισμα των μέσων περίπου του 4^ου αι. π.Χ. το οποίο απεικονίζει στην οπίσθια όψη τον γνωστό, από την Οδύσσεια του Ομήρου, μάντη Τειρεσία και την κόρη του Μαντώ. Τέλος, ανακαλύφθηκε μία χάλκινη υδρία, αγγείο αποθήκευσης και μεταφοράς νερού, η οποία στην προκειμένη περίπτωση χρησιμοποιήθηκε για συλλογή των υπολειμμάτων μετά από την καύση κάποιου νεκρού.

Αρχαία Πέλιννα: Η αξία της πόλης

Η αρχαία Πέλιννα απέκτησε φήμη κατά την διάρκεια της κλασικής αρχαιότητας τόσο μέσα από την στρατηγική την οποία ακολούθησε όσο και μέσα από τους αρχαιολογικούς θησαυρούς τους οποίους συνέλεξε. Αφενός η φιλομακεδονική πολιτική την οποία ακολούθησε της προσέφερε ανάπτυξη σε όλους τους τομείς της μέσω των προνομίων τα οποία απέκτησε. Αφετέρου η ανακάλυψη αρχαιοτήτων οι οποίες σχετίζονται μ’ ένα ευρύ φάσμα κατηγοριών, από αρχιτεκτονικά κατάλοιπα μέχρι μικροαντικείμενα, αποδεικνύουν ότι ο εν λόγω οικισμός αποτέλεσε ένα σημαντικό πολιτικό-πνευματικό κέντρο της Θεσσαλίας. Όμως, πολλά ερωτήματα παραμένουν ακόμα αναπάντητα τα οποία σχετίζονται κυρίως με την πρώιμη φάση της πόλης καθώς και με τις βαθύτερες αιτίες εγκατάλειψής της την νεότερη περίοδο.

Πηγές:

Ριτζαλέου, Μ. (2025). Αρχαία Πέλιννα: Το προπύργιο του Μεγαλέξανδρου στη Θεσσαλία- Η φιλομακεδονική της πολιτική και τα χρυσά κοσμήματα. Ανακτήθηκε από:  https://www.voria.gr/article/arhaia-pelinna-propyrgio-toy-megalexandroy-sti-thessalia-i-filomakedoniki-tis-politiki-kai (τελευταία πρόσβαση: 7/5/2026).

Παπαγεωργίου, Κ. (2021). Αρχαία Πέλιννα, η μυστική γοητεία του κάμπου. Ανακτήθηκε από: https://elliniko-panorama.gr/archaia-pelinna-i-mystiki-goiteia-tou-kabou/ (τελευταία πρόσβαση: 7/5/2026).

ΥΠΠΟ: Έργα αποκατάστασης και ανάδειξης της ακρόπολης της αρχαίας Πέλιννας. Η Αρχαία Πέλιννα, μία από τις σημαντικότερες πόλεις της Αρχαίας Εστιαιώτιδας, βρίσκεται περίπου 16 χλμ. Ανατολικά των Τρικάλων (2026). Ανακτήθηκε από: https://www.lifo.gr/now/entertainment/yppo-erga-apokatastasis-kai-anadeixis-tis-akropolis-tis-arhaias-pelinnas (τελευταία πρόσβαση: 7/5/2026).

(χ.η.). Αρχαία Πέλιννα. Ανακτήθηκε από: https://farkadona-culture.gr/periexomeno/%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%AF%CE%B1-%CF%80%CE%AD%CE%BB%CE%B9%CE%BD%CE%BD%CE%B1/ (τελευταία πρόσβαση: 7/5/2026).

Αρχαία Πέλιννα: σε εξέλιξη η αποκατάσταση της ακρόπολης (2025). Ανακτήθηκε από: https://www.themata-archaiologias.gr/%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%AF%CE%B1-%CF%80%CE%AD%CE%BB%CE%B9%CE%BD%CE%BD%CE%B1-%CF%83%CE%B5-%CE%B5%CE%BE%CE%AD%CE%BB%CE%B9%CE%BE%CE%B7-%CE%B7-%CE%B1%CF%80%CE%BF%CE%BA%CE%B1%CF%84%CE%AC%CF%83%CF%84/ (τελευταία πρόσβαση: 7/5/2026).

Αρχαία Πέλιννα, θέση Παλαιογαρδίκι ή Ζορ Παπά, Τρίκαλα (2021). Ανακτήθηκε από: https://www.arxaiologikoktimatologio.gov.gr/el/monuments_info?id=165349&type=Space (τελευταία πρόσβαση: 7/5/2026).

(χ.η.). Πελινναίον ή αρχαία Πέλιννα. Ανακτήθηκε από: https://www.kastra.eu/castlegr.php?kastro=pelina (τελευταία πρόσβαση: 7/5/2026).

(χ.η.). Αρχαία Πέλιννα, Πετρόπορος. Ανακτήθηκε από: http://odysseus.culture.gr/h/3/gh351.jsp?obj_id=6765 (τελευταία πρόσβαση: 7/5/2026).