Ο Roberto Bolaño ήταν ο τύπος συγγραφέα που έθετε στο κέντρο του ενδιαφέροντός του την αδιάλειπτη λατρεία για το διάβασμα. Μπορούμε αρχικά να μιλήσουμε για έναν σεβαστό θαυμαστή της λογοτεχνίας και της ποίησης και έπειτα για έναν οξυδερκή δημιουργό γραπτού λόγου, που ήξερε από νωρίς πού θα επικεντρώσει την ενέργειά του, μέχρι και το τέλος της ζωής τον Ιούλιο του 2003. Σε νεαρή ηλικία εγκατέλειψε το σχολείο στο Μεξικό, όπου είχε μεταναστεύσει με τη χιλιανή οικογένειά του, για να αφοσιωθεί στην ποίηση και τη πολιτική. Ο Jaime Rivera, φίλος του Bolaño με τον οποίο ανέπτυξε στενή σχέση στα πρώτα χρόνια της καριέρας του στη Βαρκελώνη, τον περιγράφει ως ένα «σφουγγάρι» που απορροφούσε όγκο πληροφοριών, γράφοντας ακούραστα σε ένα σημειωματάριο οτιδήποτε τον γοήτευε. Το πάθος του για τη λογοτεχνία, η έντονη πολιτική του δραστηριότητα και το ειρωνικό του χιούμορ συνθέτουν τα βασικά στοιχεία μιας αδιαμφισβήτητα πρωτότυπης γραφής, που αναμειγνύει σκοτεινό μυστήριο, ρομάντζο, θρίλερ και μαύρο χιούμορ. Αυτή η μίξη είναι ιδιαίτερα αναγνωρίσιμη στα δύο αριστουργήματά του: το «Οι Άγριοι Ντετέκτιβ» (1998) και το εκτενές πειραματικό μυθιστόρημα «2666» (2004), το τελευταίο – και, για πολλούς, κορυφαίο – έργο που ενίσχυσε τις συγκρίσεις με συγγραφείς όπως ο Borges και ο Joyce.
Ο «Ανυπόφορος Γκάουτσο» διαφέρει από τα υπόλοιπα βιβλία του, καθώς αποτελεί μια συλλογή πέντε διηγημάτων και δύο ομιλιών. Ωστόσο, η γοητεία που εκπέμπει ο τρόπος γραφής του Bolaño είναι παρούσα σε κάθε σελίδα, διατηρώντας το αινιγματικό ύφος που έχουν τα υπόλοιπα έργα του. Αν και η θεματολογία παραμένει σκοτεινή, ο Bolaño δεν επιδιώκει να απειλήσει. Συνεχίζει να τιμά λατρεμένους συγγραφείς όπως ο Borges και ο Kafka, ενώ ταυτόχρονα προσγειώνεται εντυπωσιακά σε επικίνδυνα μονοπάτια που αγγίζουν την ασθένεια, τον θάνατο, την ελευθερία, τις κοινωνικές δυναμικές και την ίδια τη λογοτεχνία. Όπως και το «2666», το έργο αυτό γράφεται στους τελευταίους παραγωγικούς μήνες της ζωής του, όταν ο Bolaño έχει πλέον επίγνωση της σοβαρότητας της ασθένειάς του και προσπαθεί να διαχειριστεί το αναπόφευκτο. Ο «Ανυπόφορος Γκάουτσο» θα βρεβευτεί με το Altazor Prize στην κατηγορία αφήγησης το 2004.
Οι απρόβλεπτοι κόσμοι του βιβλίου, ένας προς έναν
Ο «Τζίμ» είναι το πρώτο διήγημα της συλλογής, που συχνά παραλείπεται λόγω του μήκους του, καθώς πρόκειται για μια ιστορία που μετριέται στα δάχτυλα του ενός χεριού (!). Παραμένει, όμως, ένα πολύ δυνατό ξεκίνημα που μαγνητίζει και δίνει μια πρώτη γεύση από το ύφος του Bolaño. Πρόκειται για την αφήγηση ενός πρώην πεζοναύτη, του Τζίμ, που είχε πολεμήσει στο Βιετνάμ. Ένας φίλος του παρατηρεί την ανοίκεια αύρα του πλέον αυτοαποκαλούμενου ποιητή, ο οποίος κοιτάζει αποσβολωμένος έναν άντρα που καταπίνει φωτιές στους δρόμους του Μεξικού. Το σόου μοιάζει να δίνεται αποκλειστικά για εκείνον. Η ιστορία αυτή αποτελεί μια ιδανική αρχή, μια βουτιά του αναγνώστη στον παράξενο κόσμο του συγγραφέα.
Μετά τον θλιμμένο Τζίμ, το βιβλίο συνεχίζει με τον «Ανυπόφορο Γκάουτσο», μια ιστορία ενός εύπορου Αργεντινού δικηγόρου που εγκαταλείπει την πόλη και ταξιδεύει στην πάμπα. Οι ξένες συνθήκες ζωής θα τον μεταμορφώσουν σταδιακά σε έναν άνθρωπο με εντελώς διαφορετικές αξίες και στόχους. Ο αγνώριστος πλέον δικηγόρος μαρτυρά, ίσως, την τεράστια επίδραση του περιβάλλοντος στην προσωπικότητά μας.
Στο «Ο αστυνόμος των αρουραίων», ο πρωταγωνιστής στιγματίζεται για την υπέρμετρη περιέργειά του να αποκαλύψει την αλήθεια, αλλά και για τις προσβλητικές του υποθέσεις. Όλα μετατρέπονται σε εφιάλτη, όταν, προς έκπληξη όλων, αποκαλύπτεται ότι το πιο επικίνδυνο ον για έναν αρουραίο φαίνεται να είναι ένας άλλος αρουραίος που δεν σκοτώνει για επιβίωση, αλλά απλώς για να σκοτώσει. Η παραδοχή μιας τέτοιας πραγματικότητας φαντάζει γολγοθάς. Η αποτύπωση των σχέσεων εξουσίας, της πολιτικής και των κοινωνικών δυναμικών επιτυγχάνεται με έναν πιο σουρεαλιστικό τρόπο, θυμίζοντας τον Franz Kafka.
Η ειρωνία, οι ενοχικές συμπεριφορές και η εμμονή είναι παρούσες στο επόμενο διήγημα, με τίτλο «Το ταξίδι του Αλβάρο Ρουσσέλο». Σε αυτό, ένας άντρας ξεκινά ένα ταξίδι που μοιάζει να έχει σκοπό, αλλά σταδιακά χάνει τη σαφήνεια του στόχου του. Εδώ, το χιούμορ και ο αυτοχλευασμός βρίσκονται στο αποκορύφωμά τους και, για πρώτη φορά, συνοδεύονται από ένα έντονο αίσθημα ντροπής από την πλευρά του κεντρικού χαρακτήρα.
Ακολουθούν τα «Δύο καθολικά διηγήματα», που έχουν – όπως υποδηλώνει και ο τίτλος – θρησκευτικό περιεχόμενο, αλλά με πολύ διαφορετική έννοια από αυτή που ίσως έχουμε στο μυαλό μας. Στη «Κλίση», για παράδειγμα, γνωρίζουμε έναν νεαρό που θέλει να γίνει ιερέας, αλλά μέσα του εύχεται τον θάνατο όλων. Και στη «Μοίρα» παρακολουθούμε έναν φονιά να απολαμβάνει μια γλυκοπατάτα, ύστερα από μια συζήτηση για τα αμερικανικά κρεβάτια των «τρελοκομείων». Το αίσθημα της αποξένωσης παραμονεύει πίσω από κάθε ταυτότητα, κοινωνική, θρησκευτική, επαγγελματική, και δεν κάνει εξαιρέσεις.
Αμέσως μετά την ευφάνταστη μυθοπλασία, ο Bolaño εμπλουτίζει τη συζήτηση περί νοήματος με ατόφιες σκέψεις που κουμπώνουν υπέροχα με τα διηγήματα που προηγήθηκαν. Η προσθήκη αυτή λειτουργεί ως αναγκαία επέκταση των ήδη αναφερθεισών θεματικών, αυτή τη φορά με πιο προσωπικό τόνο, χωρίς αστυνόμους-αρουραίους και βίαια ξεσπάσματα. Ο αναγνώστης οδηγείται στο «Λογοτεχνία + Ασθένεια = Ασθένεια», όπου η ασθένεια, μια έννοια τόσο χειροπιαστή όσο και αφηρημένη, συνδέεται με πραγματικά πρόσωπα, πολύπλοκες έννοιες, δοκιμασίες, την ελευθερία, την ποίηση και πολλά άλλα. Ο Bolaño κλείνει με την αποκάλυψη της ιδιαίτερης οπτικής του για την αργεντίνικη λογοτεχνία στο «Μύθοι του Κθούλου», κάτι απολύτως αναμενόμενο για έναν άνθρωπο που εισέπνεε και εξέπνεε λογοτεχνία.
Το βιβλίο αυτό προσφέρει πολλά προς επεξεργασία: σκέψεις πάνω σε σκέψεις, ξεχωριστές ερμηνείες, ήρωες που προβληματίζονται και προσαρμόζονται σε νέες αλήθειες, σε σημείο που παραβιάζουν την κανονικότητα που γνώριζαν έως τότε. Ο Roberto Bolaño καταφέρνει να αφυπνίσει συναισθήματα που δύσκολα κατονομάζονται, είτε γιατί ήταν μέχρι πρότινος ξένα είτε γιατί ήταν απαγορευμένα, σε καμία περίπτωση, όμως, βολικά. Οι χαρακτήρες ανεβοκατεβαίνουν θαρραλέα τα σκαλοπάτια της ηθικής, με κίνδυνο την αλλοίωση της αυτοεικόνας που έχουν χτίσει σε συνεργασία με τον κοινωνικό τους περίγυρο. Συνεχίζουν να ταξιδεύουν, να ανακαλύπτουν, να αγαπούν, να απαιτούν το αίσθημα της ελευθερίας. Ένα αίσθημα που, για να γεννηθεί, οδηγεί κάποιες φορές στο φλερτ με την παρορμητικότητα και, ίσως, με τον θάνατο.
Το βιβλίο είναι διαθέσιμο στα ελληνικά από τις εκδόσεις Άγρα. Μπορείτε να το βρείτε εδώ.
Πηγές
Varno D. (2011, June 23). Literature is a Dangerous Game: Roberto Bolaño’s Between Parentheses. Words Without Borders. Ανακτήθηκε από: https://wordswithoutborders.org/read/article/2011-06/literature-is-a-dangerous-game-roberto-bolanos-between-parentheses/
Smith R. (2023). Roberto Bolaño. EBSCO. Ανακτήθηκε από: https://www.ebsco.com/research-starters/literature-and-writing/roberto-bolano
n.n. (2014, October 13). The strange things Bolaño did. DAZED. Ανακτήθηκε από: https://www.dazeddigital.com/artsandculture/article/22132/1/the-strange-things-bolano-did
