Έχετε σκεφτεί για ποίο λόγο οι άνθρωποι συνεχίζουμε να πιστεύουμε σε προκαταλήψεις και στερεότυπα; Γιατί ενώ πλέον έχουμε περισσότερη πληροφορία από ποτέ και μάλιστα πιο εύκολη πρόσβαση εμμένουμε σε λανθασμένες πεποιθήσεις και επιφανειακές γενικεύσεις;
Η απάντηση όπως θα δούμε είναι κάτι που σε μικρό η μεγάλο βαθμό κουβαλάμε όλοι μέσα μας και οι ρίζες του κρύβονται στην ίδια την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους.
Η εξελικτική τους ρίζα
Οι γνωστικές προκαταλήψεις αποτελούν ένα αόρατο φίλτρο μέσα από το οποίο ερμηνεύουμε, παρατηρούμε κι αλληλεπιδρούμε με το κόσμο. Επί της ουσίας είναι “κενά” στο τρόπο σκέψης μας που ως αποτέλεσμα επηρεάζουν τις αποφάσεις και τις κρίσεις μας, οδηγώντας συχνά σε εσφαλμένα συμπεράσματα. Ενώ θεωρούμε τον εαυτό μας λογικό, ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι σχεδιασμένος να προτιμά τη γρήγορη λήψη αποφάσεων έναντι του ορθολογισμού.
Για να κατανοήσουμε γιατί υπάρχουν οι γνωστικές προκαταλήψεις πρέπει να ανατρέξουμε χιλιάδες χρόνια πίσω στην εξελικτική μας ιστορία, όταν ακόμα οι άνθρωποι ζούσαν σε σπηλιές. Στο περιβάλλον των προγόνων μας η γρήγορη λήψη αποφάσεων ήταν ζήτημα ζωής και θανάτου.Όταν ένας πρόγονος άκουγε έναν θόρυβο στους θάμνους, ήταν προτιμότερο να υποθέσει αμέσως ότι επρόκειτο για θηρευτή και να τρέξει, παρά να αφιερώσει χρόνο αναλύοντας όλες τις πιθανότητες. Με τη πάροδο των χρόνων αυτοί οι μηχανισμοί λήψης αποφάσεων εξελίχθηκαν σε αυτό που σήμερα ονομάζουμε γνωστικές προκαταλήψεις (cognitive biases).
Αν και ήταν εξαιρετικά χρήσιμοι την τότε εποχή, στο σύγχρονο και σύνθετο κόσμο συχνά αστοχούν και οφείλονται σε ένα βαθμό πχ για λανθασμένες οικονομικές μας αποφάσεις, τροφοδοτούν στερεότυπα που επηρεάζουν τις διαπροσωπικές μας σχέσεις και το κοινωνικό σύνολο και τη διάδοση ψευδών ειδήσεων.
Μιλώντας με νούμερα
Στη παρακάτω εικόνα απεικονίζονται σχηματικά όλες οι μέχρι τώρα γνωστές γνωστικές προκαταλήψεις του ανθρώπινου εγκεφάλου. Στη γνωστική ψυχολογία και στην εξελικτική βιολογία μας εικάζεται πως αριθμούνται μεταξύ των 180-200. Στη καθημερινότητας μας συναντάμε έντονα περίπου στις 15-20.
Είναι πρακτικά αδύνατο να τις αναφέρουμε όλες σε αυτό το άρθρο, για αυτό θα κάνουμε μια σύντομη αλλά αναλυτική αναφορά στις 3 πιο γνωστές και μελετημένες:
- Η Προκατάληψη της επιβεβαίωσης (confirmation bias): Η τάση μας να συγκρατούμε πληροφορίες που υποστηρίζουν μια υπάρχουσα θεωρία κι να αγνοούμε στοιχεία που την καταρρίπτουν. Για παράδειγμα εάν υποστηρίζουμε μια συγκεκριμένη ομάδα στο ποδόσφαιρο θα κοιτάξουμε να βρούμε στοιχεία κι αποδείξεις που ανεβάζουν (για παράδειγμα συνεχόμενες νίκες) κι θα αγνοήσουμε στοιχεία που κλίνουν προς την αντίθετη κατεύθυνση ( για παράδειγμα χρονίες χωρία κάποιο σημαντικό τρόπαιο).
- Το φαινόμενο του φωτοστέφανου (Halo effect). Συμβαίνει όταν μια θετική εντύπωση που έχουμε για κάποιο χαρακτηριστικό ενός ατόμου επηρεάζει θετικά τη συνολική μας κρίση για τη προσωπικότητα και το χαρακτήρα του. Με άλλα λόγια είναι η τάση μας να κρίνουμε κάποιον βάση της εμφάνισης του. Ένα κλασσικό παράδειγμα είναι η τάση μας να θεωρούμε αυτόματα πως οι πιο εμφανίσιμοι-ελκυστικοί άνθρωποι είναι ταυτόχρονα και πιο έξυπνοι, ευγενικοί και ειλικρινείς στα μάτια μας.
- Το φαινόμενο του παρευρισκόμενου (the bystander effect). Είναι ένα φαινόμενο το οποίο περιγράφει πως όσο περισσότεροι άνθρωποι είναι παρόντες σε μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης, τόσο λιγότερο πιθανό είναι κάποιος από αυτούς να βοηθήσει το θύμα. Για παράδειγμα θεωρούμε πως κάποιος άλλος θα δώσει χρήματα σε έναν άστεγο, ή κάποιος άλλος θα βοηθήσει έναν άνθρωπο που απλά έτυχε και σκόνταψε. Σε ασαφείς καταστάσεις, οι άνθρωποι παρατηρούν τις αντιδράσεις των άλλων για να καταλάβουν τι συμβαίνει. Εκείνη τη στιγμή φοβόμαστε να πάρουμε την ευθύνη μη τυχόν κι κάνουμε κάποιο λάθος.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1) https://yourbias.is/
2) https://thedecisionlab.com/biases
