Φέτος στη Eurovision δόθηκε η αφορμή να ξανακουστεί ένα από τα πιο ιδιαίτερα και εντυπωσιακά βαλκανικά έθιμα. Η κροατική συμμετοχή με το συγκρότημα LELEK και το τραγούδι «Andromeda» -μια συμμετοχή που αναφέρεται στον γυναικείο πόνο, την αντίσταση και το γενεαλογικό τραύμα στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας– έφερε στο προσκήνιο την ιστορική πρακτική του sicanje, την παραδοσιακή δερματοστιξία (τατουάζ) που χρησιμοποιούσαν οι καθολικές γυναίκες στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη για να προστατευτούν από εξαναγκαστικό εξισλαμισμό και υποδούλωση την περίοδο της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Το τατουάζ sicanje δε χρησίμευε για αισθητικούς λόγους, αλλά αντιπροσώπευε έννοιες όπως είναι η ανάγκη, η πίστη και η επιβίωση χαραγμένες όμως πάνω στο σώμα. Πώς όμως προέκυψε αυτό το έθιμο, ποιους προστάτευε και τι σήμαινε για τις γυναίκες που το έφεραν;
Τι είναι το τατουάζ sicanje και ποια η σημασία του;
Η λέξη sicanje σημαίνει κυριολεκτικά «να τρυπάς». Είναι, δηλαδή, μια ακριβής περιγραφή της χειροποίητης διαδικασίας που γενιές γυναικών εφάρμοζαν στα σώματα των κοριτσιών τους. Πρόκειται για μια μορφή παραδοσιακής δερματοστιξίας που γινόταν κυρίως από χριστιανές Καθολικές γυναίκες που ζούσαν στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, αλλά και σε τμήματα της Κροατίας, ιδιαίτερα στη Δαλματία. Σε διαφορετικές περιοχές, μάλιστα, της Βοσνίας ήταν γνωστό και με άλλες ονομασίες: bocanje ή krizicanje. Η διαδικασία, συνήθως, γινόταν από μεγαλύτερες γυναίκες, που χρησιμοποιούσαν βελόνα και ένα μείγμα από κάρβουνο ή μπαρούτι με μέλι ή γάλα -συχνά μάλιστα μητρικό γάλα μετά από γέννα. Τα πιο συχνά μοτίβα ήταν ο σταυρός σε πολλές παραλλαγές, το «βραχιόλι» γύρω από τον καρπό, ένα μοτίβο που θύμιζε φράχτη και κλαδάκια που έμοιαζαν με ελατάκι. Οι γυναίκες έκαναν τα τατουάζ αυτά στα χέρια, πάνω και κάτω από τον αγκώνα, αλλά και στο στήθος κατά μήκος του στέρνου ενώ άλλες φορές μπορεί να έκαναν και ένα απλό σχέδιο και στο μέτωπο. Ο κύκλος, το λεγόμενο kolo που ήταν παρμένο από τον παραδοσιακό χορό των χωριών, ήταν επίσης συχνό μοτίβο και συμβόλιζε την ενότητα της κοινότητας.
Οι αρχαίες ρίζες πίσω από το τατουάζ sicanje στα Βαλκάνια
Η ιστορία του εθίμου είναι πολύ βαθύτερη στο χρόνο από ό,τι συχνά υποθέτουμε. Αρχαίοι Έλληνες απεικόνιζαν σε βάζα, αλλά και σε άλλα αντικείμενα, πληθυσμούς των Βαλκανικών περιοχών οι οποίοι έφεραν επάνω τους τατουάζ. Ακόμα, αρχαιολόγοι που εργάστηκαν στην περιοχή ανακάλυψαν χάλκινες βελόνες τατουάζ σε τάφους ηλικίας 3.000 ετών. Από όλα αυτά που έχουν βρεθεί, φαίνεται ότι τα ίχνη του εθίμου ανάγονται στην Ιλλυρική περίοδο, αν και οι μελετητές άρχισαν να το καταγράφουν επίσημα και συστηματικά μόλις τον 19ο αιώνα. Η παράδοση, επίσης, έχει συνδεθεί από πολλούς ιστορικούς και με παρόμοιες πρακτικές των Ιλλυριών και των Θρακών -λαών που κατοικούσαν στα Βαλκάνια πριν από τις σλαβικές μεταναστεύσεις. Ήδη από τον 1ο αιώνα π.Χ., ο Έλληνας ιστορικός Στράβων έγραφε για την πρακτική του τατουάζ ανάμεσα στους Ιλλυριούς και τους Θράκες. Όταν τα Βαλκάνια εκχριστιανίστηκαν τον 9ο αιώνα μ.Χ., η παγανιστική παράδοση του sicanje εξελίχθηκε, καθώς ενσωματώθηκε με την παράδοση των Καθολικών Χριστιανών της περιοχής, χωρίς όμως να χάσει τον αρχαϊκό της πυρήνα.
Τατουάζ sicanje: Σύμβολο προστασίας κατά την Οθωμανική περίοδο
Η πιο κρίσιμη στροφή στην ιστορία του εθίμου συνέβη με την οθωμανική κατάκτηση των Βαλκανικών περιοχών. Η πρακτική έγινε ιδιαίτερα διαδεδομένη κατά τη διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, από το 1463 έως το 1878 μ.Χ.. Οι Καθολικές γυναίκες χρησιμοποιούσαν το sicanje για να δηλώσουν δημόσια και ανεξίτηλα την ταυτότητά τους και τα πιστεύω τους, αποτρέποντας με αυτό τον τρόπο τους εαυτούς τους από εξαναγκαστικούς γάμους, απαγωγές που οδηγούσαν σε χαρέμια αλλά και βίαιες μεταστροφές.
Μάλιστα, τον 15ο αιώνα το sicanje απέκτησε ακόμα μεγαλύτερη βαρύτητα, λόγω του devshirme -του λεγόμενου «φόρου αίματος». Αγόρια από οκτώ ετών αρπάζονταν από οθωμανικές αρχές για να υπηρετήσουν τον σουλτάνο. Οι μητέρες άρχισαν τότε να κάνουν τα συγκεκριμένα τατουάζ και στα αγόρια, σημαδεύοντάς τα με αυτά τα σύμβολα, ώστε να φαίνεται (αλλά και να δηλώνεται) η καταγωγή και η πίστη τους. Η λογική πίσω από αυτή την πράξη ήταν απλή αλλά και ταυτόχρονα συγκλονιστική: αν κάποιος από αυτούς τους νέους επέστρεφε ποτέ στο χωριό ως ενήλικας, το sicanje θα ήταν εκείνο το στοιχείο που θα τους έκανε αναγνωρίσιμους στην κοινότητα, ανεξάρτητα από τα χρόνια που είχαν περάσει και την ταυτότητα που τους είχε επιβληθεί.
Αξίζει να σημειωθεί ότι το σημάδι δεν λειτουργούσε πάντα ως ανυπέρβλητο εμπόδιο. Σύμφωνα με τις πηγές που συνέλεξε ο Κροάτης εθνολόγος Ciro Truhelka, υπάρχουν μαρτυρίες Καθολικών γυναικών που έφεραν sicanje αλλά εντούτοις εξισλαμίστηκαν οικειοθελώς, επειδή επέλεξαν να παντρευτούν τον άνδρα που αγαπούσαν. Ακόμα και εκεί όμως, το σημάδι παρέμενε ως μια βουβή μαρτυρία για αυτά που είχαν αφήσει πίσω τους.
Το τατουάζ sicanje ως σύμβολο κοινότητας και όχι ατομικής επιλογής
Το τατουάζ sicanje δεν ήταν προσωπική και υποκειμενική υπόθεση μόνο του ατόμου. Ήταν απόφαση της οικογένειας και της κοινότητας. Τα κορίτσια έκαναν τα τατουάζ συνήθως σε ηλικία μεταξύ δέκα και δεκαπέντε ετών, υπήρχαν όμως και φορές που αυτό ξεκινούσε από τα έξι. Οι μαρτυρίες γυναικών από τη Βοσνία που συλλέχθηκαν στο πλαίσιο ερευνητικών εργασιών το 2019 θυμούνται με ακρίβεια πότε και πού τους έγινε: «Όταν ήμασταν μικρά κορίτσια, η θεία της Μαρέ έκανε το τατουάζ. Έτσι γινόταν τότε, αυτό έκαναν οι δικοί μας για να δείξουν ότι ήταν Κροάτες στην Τουρκοκρατία», θυμόταν μια ηλικιωμένη γυναίκα από το χωριό Rumboci. Το sicanje, λοιπόν, αφορούσε σχεδόν αποκλειστικά γυναίκες. Σπάνια το έκαναν άνδρες, εκτός φυσικά από την περίοδο που ο «φόρος αίματος» το επέβαλε και για τα αγόρια. Οι ίδιες οι γυναίκες, μάλιστα, περιγράφουν το έθιμο όχι μόνο ως προστασία αλλά και ως πηγή υπερηφάνειας: «Ήταν τόσο όμορφο για εμάς και το θέλαμε», έλεγε χαρακτηριστικά μια από αυτές.
Η ιστορική καταγραφή της συγκεκριμένης πρακτικής: Σε ποιες περιοχές γινόταν;
Η πρακτική ήταν διαδεδομένη σε συγκεκριμένες περιοχές των Βαλκανίων. Στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη ήταν γνωστή σε κεντρικές και νότιες περιοχές: γύρω από πόλεις όπως το Jajce, η Rama, το Uskoplje, το Kupres και η Kraljeva Sutjeska. Στην Κροατία απαντάται στην ενδοχώρα της Δαλματίας, μεταξύ Sinj και Šibenik, καθώς και στην περιοχή του Dubrovnik-Neretva. Ο αρχαιολόγος Ciro Truhelka ήταν από τους πρώτους που ερεύνησαν και κατέγραψαν συστηματικά το έθιμο στα τέλη του 19ου αιώνα. Το 1894, ο γιατρός Leopold Glück δημοσίευσε στη Βιέννη άρθρο με τίτλο «Die Tätowirung der Haut bei den Katholiken» («Η δερματοστιξία στους Καθολικούς») φέρνοντας για πρώτη φορά την πρακτική στην προσοχή του ευρωπαϊκού επιστημονικού κόσμου. Αξιοσημείωτη είναι και η Edith Durham, Βρετανίδα ανθρωπολόγος και ταξιδεύτρια, που κατέγραψε και σχεδίασε μοτίβα sicanje στις αρχές του 20ού αιώνα από καθολικές γυναίκες της Βοσνίας.
Η υποχώρηση της παράδοσης του sicanje κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα
Το τατουάζ sicanje άρχισε να φθίνει μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Με την ίδρυση της Ομοσπονδιακής Λαϊκής Δημοκρατίας της Γιουγκοσλαβίας, το νέο σοσιαλιστικό κράτος αποθάρρυνε τα λαϊκά έθιμα και τις θρησκευτικές εκφράσεις. Το κοινωνικό πλαίσιο που είχε γεννήσει την ανάγκη για το sicanje είχε πια αλλάξει ριζικά και η παράδοση άρχισε να εξαφανίζεται σιωπηλά, επιβιώνοντας μόνο στα σημαδεμένα χέρια ηλικιωμένων γυναικών σε απομακρυσμένα χωριά.
Τα τατουάζ sicanje σε σύγκριση με άλλες παρόμοιες παγκόσμιες τακτικές
Το sicanje δεν είναι το μοναδικό παράδειγμα στην ιστορία όπου το τατουάζ λειτούργησε ως ένα σύμβολο ταυτότητας, θρησκείας ή και προστασίας. Σε πολλούς λαούς του κόσμου, η δερματοστιξία είχε παρόμοιες λειτουργίες. Στην αρχαία Αίγυπτο, για παράδειγμα, τα τατουάζ ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένα κυρίως ανάμεσα στις ιέρειες, με σχέδια που αναπαριστούσαν θρησκευτικά σύμβολα και θεότητες, ενώ χρησιμοποιούνταν και ως προστατευτικά φυλαχτά. Στους πολιτισμούς της Πολυνησίας, όπως οι Μαορί της Νέας Ζηλανδίας και οι Σαμόα, τα σύνθετα γεωμετρικά μοτίβα συμβόλιζαν την ταυτότητα και την κοινωνική θέση του ατόμου. Στην Ιαπωνία, η τέχνη του irezumi συνδεόταν βαθιά με τη μυθολογία και την παράδοση της χώρας. Η πρακτική επίσης δεν ήταν άγνωστη ούτε στην ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων: γυναίκες με αλβανική και βλάχικη καταγωγή από την Ελλάδα, τη Μακεδονία και την Ερζεγοβίνη είχαν επίσης παρόμοιες πρακτικές δερματοστιξίας, γεγονός που υποδηλώνει κοινές προχριστιανικές ρίζες σε ολόκληρη την ευρύτερη περιοχή.
Το κοινό στοιχείο, λοιπόν, που παρουσιάζουν όλες αυτές οι παραδόσεις είναι το εξής: το σώμα χρησιμοποιήθηκε ως μία ένδειξη διαφοροποίησης αλλά και ως ένας φορέας συλλογικής ταυτότητας. Το τατουάζ sicanje όμως διαφέρει κάπως σε σχέσεις με τις υπόλοιπες πρακτικές, γιατί είναι δεμένο με πολύ συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες, όπως είναι ο φόβος, η καταπίεση, η θρησκευτική επιβίωση, αλλά και ταυτόχρονα, επειδή είναι συνδεδεμένο με κοινότητες που βρέθηκαν στο μάτι του κυκλώνα μεγάλων πολιτικών και θρησκευτικών ανατροπών. Έτσι, σε αντίθεση με τις παρόμοιες παγκόσμιες πρακτικές και παραδόσεις, το sicanje είναι ένα ιδιαίτερο βαλκανικό σύμβολο, με δικό του βάρος και δική του ιστορία.
Η σύγχρονη αναβίωση και η μνήμη του τατουάζ sicanje
Παρά την παρακμή του ως μια ζωντανή πρακτική και παράδοση, το τατουάζ sicanje δεν χάθηκε εντελώς από τη συλλογική μνήμη. Σήμερα παρατηρείται μια σιωπηλή αναβίωση: σύγχρονοι καλλιτέχνες τατουάζ στην Κροατία, τη Βοσνία και τη διασπορά επανερμηνεύουν τα παραδοσιακά μοτίβα με σύγχρονες τεχνικές, δημιουργώντας μία γέφυρα ανάμεσα στις παλαιότερες γενιές και στις νέες. Το 2019, μάλιστα, διεξήχθη ένα εκτεταμένο ερευνητικό πρόγραμμα στη Βοσνία, στο οποίο καταγράφηκαν 24 συνεντεύξεις με τις τελευταίες εν ζωή γυναίκες που φέρουν ακόμα πάνω τους την παραδοσιακή αυτή τεχνική, κάνοντας έτσι μια τελευταία προσπάθεια, ώστε να διασωθούν οι φωνές τους πριν χαθούν οριστικά. Το υλικό αυτό, με φωτογραφίες και βίντεο, φυλάσσεται πλέον στο Πανεπιστήμιο Cleveland State. Ακόμα και μέσω μεγάλων διαγωνισμών, όπως είναι αυτός της Eurovision, μπορεί να βοηθήσει στο να διατηρηθεί η μνήμη ενός γεμάτου ιστορία εθίμου. Έτσι, το sicanje παύει να είναι απλώς ένα αποτύπωμα του παρελθόντος, καθώς γίνεται ένα ζωντανό σύμβολο ταυτότητας, αποδεικνύοντας ότι η παράδοση δεν χάνεται, αλλά προσαρμόζεται και συνεχίζει να «γράφεται» στο σήμερα.
Πηγές
Maračić, M. & Karača, J. (2019). The Sicanje Project. EngagedScholarship@Cleveland State University. Ανακτήθηκε από: engagedscholarship.csuohio.edu (τελευταία πρόσβαση 15/5/2026)
Krivošić, M. (2022). The Tradition of Sicanje – an Enduring Trace of Catholicism in Bosnia and Herzegovina. Balkan Diskurs. Ανακτήθηκε από: balkandiskurs.com (τελευταία πρόσβαση 15/5/2026)
West, F. (2022). Sicanje, an Ancient Balkan Tattoo Tradition, Draws a New Generation. Atlas Obscura. Ανακτήθηκε από: www.atlasobscura.com (τελευταία πρόσβαση 15/5/2026)
Sicanje Tattoos: How Balkan Mothers Marked Their Children with Symbols of Protection. (2025). Rare Historical Photos. Ανακτήθηκε από: rarehistoricalphotos.com (τελευταία πρόσβαση 15/5/2026)
The revival of traditional Croatian tattoos and the artist leading it. (2025). Croatia Week. Ανακτήθηκε από: www.croatiaweek.com (τελευταία πρόσβαση 15/5/2026)
VIDEO: Croatia’s 2026 Eurovision song is “Andromeda” by Lelek. (2026). Croatia Week. Ανακτήθηκε από: www.croatiaweek.com (τελευταία πρόσβαση 15/5/2026)
Η τέχνη των τατουάζ σε όλο τον κόσμο. (2023). ELarisa Blog. Ανακτήθηκε από: elarisa.gr (τελευταία πρόσβαση 15/5/2026)
Η ιστορία του τατουάζ: Από τις αρχαίες κουλτούρες στη σύγχρονη τέχνη. (2024). Perpetual. Ανακτήθηκε από: perpetual.gr (τελευταία πρόσβαση 15/5/2026)
