Ο Πάπυρος του Δερβενίου είναι το αρχαιότερο βιβλίο στην Ελλάδα και την Ευρώπη και ανακαλύφθηκε το 1962 στο Δερβένι της Θεσσαλονίκης, ανάμεσα σε υπολείμματα μιας νεκρικής πυράς ενός τάφου. Χρονολογείται ανάμεσα στο 340 και 320 π.Χ., όμως το κείμενο που αναγράφεται σε αυτόν χρονολογείται περίπου το 420-410 π.Χ. Βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης και εκτίθεται στη μόνιμη έκθεση «Ο Χρυσός της Μακεδονίας», ενώ από τον Οκτώβριο του 2015 έχει μπει στον διεθνή κατάλογο του προγράμματος της Unesco «Μνήμη του κόσμου».
Η ανακάλυψη στο Δερβένι
Τον Ιανουάριο του 1962 κατά τη διάρκεια κατασκευής δημοσίων έργων, ανακαλύφθηκε ένας αρχαίος τάφος, περίπου 10 χιλιόμετρα μακριά από την Θεσσαλονίκη, στην περιοχή του Δερβενίου. Υπό την επίβλεψη του αρχαιολόγου Πέτρου Θέμελη ξεκίνησαν ανασκαφές στην περιοχή και βρέθηκαν επιπλέον πέντε τάφοι. Από αυτούς οι 4 ήταν ασύλητοι. Μεταλλουργικά σκεύη, πήλινα και χάλκινα αγγεία, κοσμήματα, χρυσά στεφάνια και πολλά άλλα αντικείμενα μαρτυρούν ότι οι τάφοι ανήκαν σε άτομα υψηλής κοινωνικής θέσης, ενώ μάλλον συνδέονταν με την κοντινή πόλη της Λητής, που ήταν ένας από τους σημαντικότερους οικισμούς της περιοχής.
Ο παπύρινος κύλινδρος βρέθηκε απανθρακωμένος ανάμεσα στα υπολείμματα της νεκρικής πυράς ενός τάφου. Το εξωτερικό του κυλίνδρου ήταν μερικώς καλυμμένο με αποξηραμένο πηλό και αυτός μάλλον είναι και ο λόγος που κατάφερε να διασωθεί. Αφού μεταφέρθηκε στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, κλήθηκε ο Anton Fackelmann να τον ξετυλίξει. Ο Fackelmann ήταν ο τότε συντηρητής της συλλογής πάπυρου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Αυστρίας στη Βιέννη και ειδικός στην αποκατάσταση και συντήρηση των απανθρακωμένων παπύρων. Συλλέχθηκαν 266 σπαράγματα σε διάφορα μεγέθη και τοποθετήθηκαν μέσα σε γυαλί. Η διαδικασία ήταν χρονοβόρα και δύσκολη. Το κείμενο έπρεπε να μπει στη σωστή σειρά και να ερμηνευτεί. Τελικά εκτέθηκε πρώτη φορά το 1998.
Ο Πάπυρος του Δερβενίου
Το κάτω μέρος του πάπυρου είναι καμένο και οι τρεις πρώτες από τις είκοσι έξι στήλες είναι κατεστραμμένες. Το κείμενο φαίνεται ότι γράφτηκε περίπου ανάμεσα στο 420-410 π.Χ. και μιλάει για τις Ερινύες και τις Ευμενίδες. Αναφέρει σπονδές προς τον Δία και θυσίες πτηνών στους δαίμονες, ενώ στη στήλη ΙΙΙ διαβάζουμε για τους παραβάτες και τους δαίμονες του Κάτω Κόσμου. Στην τέταρτη στήλη υπάρχει απόσπασμα από τον Ηράκλειτο, ενώ στην πέμπτη στήλη επικρίνονται όσοι δεν πιστεύουν στον Άδη και την τιμωρία του στους άφρονες ανθρώπους. Οι προσευχές και οι θυσίες είναι το θέμα της έκτης στήλης και φαίνεται πως οι περισσότεροι από τους στίχους της έβδομης στήλης ανήκουν σε Ορφικό ποίημα. Είναι εμφανής η σύνδεσή του με τον Ορφισμό, που έδινε έμφαση στην κάθαρση της ψυχής και στη μετά θάνατον ζωή. Οι οπαδοί του πίστευαν στην αθανασία της ψυχής και σε κύκλους μετενσάρκωσης.
«Περιέχει ένα ορφικό κείμενο, ένα πάρα πολύ σπάνιο εύρημα που απευθύνεται σε μύστες του Ορφισμού, έχει οδηγίες για τη μεταθανάτια τύχη των ψυχών, ενώ περιλαμβάνει και έναν ορφικό ύμνο που εξηγεί τη γέννηση των θεών»
Δόμνα Τερζοπούλου, αρχαιολόγος
Ο συγγραφέας του παπύρου πίστευε ότι ο Ορφέας και ο Ηράκλειτος συνθέτουν αλληγορίες για τα μυστικά της φύσης και του θεού. Θεωρούσε πως όλες οι θεότητες είναι μία και ότι τα διαφορετικά ονόματα των θεών δεν δηλώνουν διαφορετικά όντα, αλλά διαφορετικές όψεις της ίδια θεϊκής δύναμης. Στο κείμενο του άσκησε έντονη κριτική για τα μυστήρια, αλλά και τους ιερείς που δεν εξηγούσαν σωστά τις τελετουργίες. Τέλος τόνιζε ότι ο Ορφέας δεν ήθελε να γίνεται κατανοητός από όλους, αλλά μόνο οι ικανοί να μπορούν να τον ερμηνεύουν σωστά. Όλο το κείμενο μοιάζει με μια προσπάθεια ένωσης της θρησκείας, της μυθολογίας και της φιλοσοφίας.
myria.math.aegean.gr
Η ταυτότητα του συγγραφέα του παπύρου φαίνεται πως αποτελεί άλυτο μυστήριο, αλλά υπάρχουν μερικές προτάσεις από διάφορους μελετητές. Ο πιο πιθανός υποψήφιος φαίνεται να είναι ο Ευθύφρων, γνωστός από τα έργα του Πλάτωνα, «Ευθύφρων» και «Κρατύλος». Ο φιλόλογος Στυλιανός Καψωμένος στην παρουσίαση του πάπυρου στην Αμερικανική Εταιρεία Παπυρολόγων, με επιφύλαξη πρότεινε το όνομα του Επιγένη.
Ο πάπυρος έχει μήκος περίπου 2,6 μέτρα και περιλαμβάνει 26 στήλες κειμένου. Δεν υπάρχουν σημεία στίξης και το αλφάβητο έχει χαρακτηριστικά του 4ου αιώνα π.Χ. Η γλώσσα του είναι μείγμα ιωνικής και αττικής διαλέκτου και λίγα στοιχεία δωρικής. Βρέθηκε το 1962, ενώ η πλήρης του έκδοση πραγματοποιήθηκε το 2006. Ο Πάπυρος του Δερβενίου θεωρείται το πιο σημαντικό φιλολογικό εύρημα του 20ου αιώνα και έχει τεράστια σημασία για την μελέτη της ελληνικής φιλοσοφίας και θρησκείας.
Πηγές άρθρου:
Betegh, G. (2004). The Derveni Papyrus. Cosmology, Theology, and Interpretation. Cambridge, Cambridge University Press. Ανακτήθηκε από researchgate.net. (τελευταία πρόσβαση 28/04/2026)
ΠΑΠΥΡΟΣ ΤΟΥ ΔΕΡΒΕΝΙΟΥ. Ανακτήθηκε από myria.math.aegean.gr. (τελευταία πρόσβαση 28/04/2026)
«Οδηγίες για τη μεταθανάτια τύχη των ψυχών» δίνει ο περίφημος πάπυρος του Δερβενίου. (2016). Ανακτήθηκε από kathimerini.gr. (τελευταία πρόσβαση 28/04/2026)
Janko, R. (2001). The Derveni Papyrus (“Diagoras of Melos, Apopyrgizontes Logoi?”): A New Translation. Ανακτήθηκε από eleusinianmysteries.org. (τελευταία πρόσβαση 28/04/2026)
