Ο Αλέξανδρος, γιος του έκπτωτου από τις συμμαχικές δυνάμεις βασιλέα Κωνσταντίνου του Α΄, αναλαμβάνει τον βασιλικό θρόνο το 1917 στη μέση της περισσότερο κρίσιμης περιόδου του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στην Ελλάδα είχε κατισχύσει πλήρως ο Εθνικός Διχασμός και οι Έλληνες και οι Ελληνίδες είχαν διαιρεθεί σε δύο αντιμαχόμενα στρατόπεδα τους φιλοβενιζελικούς και τους φιλοβασιλικούς. Η ένταξη της Ελλάδας στον Μεγάλο Πόλεμο κατάφερε να διαταράξει ισορροπίες χρόνων και να πλήξει τον ελληνικό πληθυσμό ακόμα και μετά τη λήξη των διεθνών εχθροπραξιών και της νίκης των δυνάμεων της Αντάντ ή Εγκάρδιας Συνεννόησης, με το πλευρό της οποίας έλαβε τελικά μέρος η χώρα. Μέσα σε αυτό το κλίμα ο Αλέξανδρος παίρνει τη σκυτάλη της βασιλικής διαδοχής και γίνεται ο Αλέξανδρος ο Α΄ βασιλέας της Ελλάδος. Η βασιλική του θητεία εξαιρετικά βραχύβια, ωστόσο κατάφερε να γίνει γρήγορα αγαπητός στον καθημαγμένο από τον εμφύλιο πόλεμο ελληνικό λαό. Ο άδικος και άκαιρος θάνατός του πυροδότησε ενέργειες που είχαν ως αποτέλεσμα την ήττα των ελληνικών δυνάμεων στην μικρασιατική εκστρατεία.
Ο Εθνικός Διχασμός, η απομάκρυνση και η εκθρόνιση του βασιλέα Κωνσταντίνου του Α΄
Με αφορμή τη συμμετοχή της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο εκφράστηκαν δύο αντίθετες απόψεις. Από τη μία ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος υποστήριζε ότι η Ελλάδα έπρεπε να συμμετάσχει στον πόλεμο με το πλευρό της Αντάντ. Αντίθετα, ο βασιλέας Κωνσταντίνος ο Α΄, επειδή ήταν γερμανόφιλος, είχε σύζυγο γερμανικής καταγωγής (τη βασίλισσα Σοφία, κόρη του Φρειδερίκου Γ΄ της Γερμανίας) και διατηρούσε άριστες σχέσεις με την εκεί γερμανική βασιλική οικογένεια, αλλά προφανώς δεν μπορούσε ανοικτά να τάξει την χώρα με το πλευρό των Κεντρικών Δυνάμεων, αφού ήδη με αυτές είχαν συμπαραταχθεί η Οθωμανική Αυτοκρατορία και η Βουλγαρία (χώρες με αντίθετα συμφέροντα εν σχέσει με της Ελλάδος), κήρυξε την ουδετερότητα. Η αντίθεση αυτή πήρε ανεξέλεγκτες διαστάσεις και μεταφέρθηκε στο σύνολο του πληθυσμού διαμορφώνοντας δύο αντιμαχόμενες παρατάξεις και έναν καταστροφικό Εθνικό Διχασμό. Οι συμμαχικές δυνάμεις της Αντάντ, οι οποίες πίεζαν και υπερβολικά την ελληνική κατάσταση, εξανάγκασαν τον βασιλέα Κωνσταντίνο σε παραίτηση. Το ημερολόγιο έγραφε 10 Ιουνίου 1917. Την επόμενη ημέρα, ήτοι 11 Ιουνίου 1917, ο δευτερότοκος υιός του Κωνσταντίνου, Αλέξανδρος, διορίζεται βασιλέας ως Αλέξανδρος Α΄. Χαρακτηριστικό είναι απόσπασμα από το διάγγελμά του ως νέου βασιλέα: «Εν τη θλίψη Μου ότι αποχωρίζομαι εις τόσον δεινάς περιστάσεις του αγαπητού Μου Πατρός, μιαν έχω παρηγορίαν, ότι εκτελώ εντολήν Αυτού ιεράν, ην πάση δυνάμει θα προσπαθήσω να εκπληρώσω, ακολουθών τα ίχνη, άτινα τόσον λαμπρώς εχάραξεν η Βασιλεία Του.»
Η περίοδος της βασιλείας του Αλεξάνδρου του Α΄, η σχέση με τον Βενιζέλο και η Συνθήκη των Σεβρών
Ο Αλέξανδρος στην αρχή διατήρησε τις εχθρικές σχέσεις με τον αντίπαλο του πατέρα του και έδειχνε ολοφάνερα εχθρική στάση στον πρωθυπουργό Βενιζέλο. Αυτό φάνηκε έντονα από την πρώτη στιγμή, ήδη από την τελετή ορκωμοσίας του Αλεξάνδρου ως νέου βασιλέα: «Ήρθε κρύος, τυπικός. Καθώς δεν του ’δωσα κατά την ορκωμοσία το χέρι, φάνηκε σαν να μην το περίμενε ούτε και σήμερα. Χαιρετηθήκαμε με το κεφάλι. Του έδειξα μια καρέκλα μακριά μου, όπου και κάθισε.Στην πορεία, όμως, οι σχέσεις των δύο επικεφαλής ανδρών άρχισαν να ομαλοποιούνται. Ειδικά, το 1918 με τις πρώτες νίκες του ελληνικού στρατού στα βόρεια σύνορα της χώρας ο βασιλέας Αλέξανδρος παραδέχτηκε ότι ο Βενιζέλος είχε δίκιο στο να επιμένει να συμμετάσχει η Ελλάδα στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με το πλευρό της Αντάντ και ουσιαστικά συνταυτίστηκε μαζί του, προδίδοντας, παράλληλα, τα εμμονικής φύσης πιστεύω της βασιλικής του οικογένειας. Πολύ περισσότερο, στις 14 Σεπτεμβρίου 1920 οι δύο άντρες καθισμένοι ο ένας δίπλα στον άλλο στο Καλλιμάρμαρο χαιρέτιζαν την νικηφόρα για τα ελληνικά συμφέροντα Συνθήκη των Σεβρών σε μία ιστορική διοργάνωση και παρακολουθούσαν τη λαμπρή γιορτή των νικητών πλησιάζοντας στην εκπλήρωση της Μεγάλης Ιδέας. Συνοπτικά η Ελλάδα ούσα στη χωρία των νικητήριων χωρών του Μεγάλου Πολέμου, εξασφάλιζε με τη συνθήκη των Σεβρών πολλαπλά οφέλη. Από την ηττημένη Βουλγαρία κέρδισε την επισημοποίηση της κυριαρχίας της στην Ανατολική Μακεδονία και Δυτική Θράκη. Από την ηττημένη Οθωμανική Αυτοκρατορία στην Ελλάδα κατοχυρωνόταν η κυριαρχία της Ανατολικής Θράκης έως τα πρόθυρα της Κωνσταντινουπόλεως, των νήσων της Ίμβρου και της Τενέδου, ενώ με την ίδια Συνθήκη τής δινόταν η διοίκηση της περιοχής της Σμύρνης για πέντε χρόνια. Η Ελλάδα γινόταν η χώρα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών και για αυτήν την εξέλιξη οι δύο άντρες ήταν ιδιαίτερα περήφανοι.
Το τραγικό τέλος ενός βασιλιά, η Μικρασιατική Καταστροφή και η Συνθήκη της Λωζάνης
Τρεις μέρες αργότερα από τη περιχαρή νίκη και την υπέρλαμπρη τελετή στο Καλλιμάρμαρο μία μαϊμού του γένους των Μακάκων Μπάρμπαρι θα έφερνε το πλήρες τέλος για όλους. Ειδικότερα, το απόγευμα της 17ης Σεπτεμβρίου (ή 2ας Οκτωβρίου) 1920 σε ένα σημείο του βασιλικού κήπου του Τατοΐου ο αγαπημένος σκύλος του Αλεξάνδρου, ονόματι Φρίτς, ήρθε σε «σύγκρουση» με τη μαϊμού του οικονόμου του παλατιού, η οποία είχε επιτεθεί πρώτη στο άτυχο ζώο. Αμέσως ο Αλέξανδρος έτρεξε να τους χωρίσει αλλά μία άλλη μαϊμού, προκειμένου να προστατεύσει την μαϊμού-αιτία της συμφοράς, πάνω στην συμπλοκή τού άφησε ένα θανάσιμο δήγμα (δάγκωμα) στο πόδι. Κορυφαίοι ιατροί της Ελλάδος και του εξωτερικού έσπευσαν για να θεραπεύσουν τον Αλέξανδρο, κάποιοι, μάλιστα, και με τη μεσολάβηση του Βενιζέλου, οι περισσότεροι των οποίων συνέστησαν στον νεαρό βασιλέα να ακρωτηριάσει το πλέον μολυσμένο πόδι του. Αυτός και η σύζυγός του, η ταπεινής καταγωγής Ασπασία Μάνου, αλλά και μερίδα των ιατρών που τον κούραραν, αρνούνταν κατηγορηματικά, αφού υπήρχε η άποψη ότι ένας μη αρτιμελής βασιλιάς δεν θα μπορούσε να κρατήσει επί μακρόν την ισχύ του στον θρόνο. Μετά από επτά χειρουργικές επεμβάσεις και μακρά σειρά ιατρικών πράξεων, στις 12 Οκτωβρίου 1920 ο βασιλέας Αλέξανδρος κατέληξε από σηψαιμία. Η ανακοίνωση λιτή και παράλληλα βαρυσήμαντη: «Μετά βραχείαν αγωνία, καθ΄ ην η Αυτού Μεγαλειότης κατελήφθη υπό σπασμωδικών κινήσεων του προσώπου, εξέπνευσε περί 4ην και 12 λεπτά μετά μεσημβρίαν».
Σχεδόν αμέσως αυτό το τραγικό γεγονός συνδέθηκε μία ατυχή σειρά συμβάντων με αποτέλεσμα την οδυνηρή απώλεια της Μικράς Ασίας και την απηνή Μικρασιατική Καταστροφή. Ο βασιλικός θρόνος έμεινε κενός και πολλοί, κυρίως η φιλοβασιλική μερίδα του ελληνικού λαού, προσδοκούσε ότι τη θέση θα ξανά λάβει ο εξόριστος και έκπτωτος βασιλέας Κωνσταντίνος ο Α΄, ο μισητός στους Συμμάχους. Και όντως έτσι ακριβώς έγινε. Μετά την ήττα του Ελευθέριου Βενιζέλου και του κόμματος των Φιλελευθέρων στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1920, το φιλοβασιλικό κόμμα που κέρδισε την εκλογική αναμέτρηση έσπευσε να προκηρύξει δημοψήφισμα για την επιστροφή του Κωνσταντίνου. Το ποσοστό υπέρ της επιστροφής ήταν τεράστιο και ο γερμανικής επιρροής Κωνσταντίνος έκανε θριαμβευτική επάνοδο προκαλώντας εκνευρισμό στις συμμαχικές δυνάμεις της Αντάντ. Από αυτό το σημείο και έπειτα οι δυνάμεις της Εγκάρδιας Συνεννόησης, πλην της Αγγλίας που στήριζε διπλωματικά ακόμα την Ελλάδα, έστρεψαν τα νώτα τους στην ανασυγκροτημένη πλέον Τουρκία. Παράλληλα με την εγκατάλειψη των συμμαχικών δυνάμεων, το ελληνικό κράτος και η ελληνική στρατιωτική ηγεσία ήρθε αντιμέτωπη και με το σκληρό εθνικιστικό κίνημα του Κεμάλ Ατατούρκ. Ο κλοιός έσφιγγε απότομα και επικίνδυνα για τα ελληνικά συμφέροντα. Η ολοκληρωτική καταστροφή ήρθε με την οπισθοχώρηση των ελληνικών δυνάμεων και την ολοσχερή πυρπόληση της πόλης της Σμύρνης τον Αύγουστο του 1922. Η Μεγάλη Ιδέα κάηκε μαζί με τα όνειρα όλων Ελλήνων και Ελληνίδων εκεί στην περιοχή της άλλοτε κραταιής Ιωνίας. Το πάζλ συμπληρώθηκε με την υπογραφή της ταπεινωτικής Συνθήκης της Λωζάνης τον Ιούλιο του 1923, συνθήκη που ισχύει μέχρι και σήμερα και ρυθμίζει κυριαρχικά τα ελληνοτουρκικά σύνορα. Η Ανατολική Θράκη, η Ίμβρος, η Τένεδος και η Σμύρνη χάθηκαν από ένα μοιραίο δήγμα.
Πηγές
Εκδοτική Αθηνών. (2000). Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Εκδοτική Αθηνών: Αθήνα.
Λουβή, Ε. & Ξιφαράς, Δ. (2024). Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία: Γ’ Γυμνασίου. ΙΤΥΕ: Αθήνα.
Δαλλή, Π. Ο Βασιλιάς Αλέξανδρος Α’, ο κρυφός γάμος, και ο πίθηκος που άλλαξε τον ρου της ιστορίας! Ανακτήθηκε από: https://mnimesellinismou.com/istoria-neoteri/alexandros-a (τελευταία πρόσβαση: 6/6/2026).
Λετώνη, Ε. (2025). Όταν Βενιζέλος και Αλέξανδρος γιόρταζαν το άγγιγμα του ονείρου. Ανακτήθηκε από: https://www.protagon.gr/themata/gia-14-09-otan-venizelos-kai-aleksandros-giortazan-to-aggigma-tou-oneirou-44343213287 (τελευταία πρόσβαση: 7/6/2026).
Βασιλιάς Αλέξανδρος. Πέθανε 27 ετών από το δάγκωμα μαϊμούς. Οι προλήψεις για τον σπασμένο καθρέφτη και το σπίρτο. Ανακτήθηκε από: http://www.mixanitouxronou.gr/alexandros-o-vasilias-pou-pethane-apo-to-dagkoma-tis-maimous-mesa-sto-tatoi-i-prolipsis-me-to-spasmeno-kathrefti-ke-o-thanatos-pou-isos-allaxe-tin-istoria-tis-elladas/ (τελευταία πρόσβαση: 8/6/2026).
