https://images.unsplash.com/
Υπάρχουν στιγμές στη ζωή που δεν μοιάζουν με τεράστιες αλλαγές. Δεν είναι δραματικές και ούτε συνοδεύονται από θόρυβο. Αντιθέτως, συχνά περνούν αθόρυβα. Μια νέα δουλειά, μια μετακόμιση σε άλλη γειτονιά, η αρχή μιας σχέσης ή ακόμη και μια περίοδος αβεβαιότητας. Κι όμως, μέσα από αυτές τις μικρές μεταβάσεις, κάτι βαθύτερο μετακινείται: η ίδια η αίσθηση του ποιοι είμαστε. Η ταυτότητα, δεν είναι κάτι σταθερό, ακίνητο και αμετάβλητο. Αντίθετα, είναι μια ζωντανή διαδικασία που διαμορφώνεται ξανά και ξανά μέσα από τις εμπειρίες, τις σχέσεις και τις επιλογές μας. Έτσι, κάθε αλλαγή στη ζωή μας είτε μικρή είτε μεγάλη, μπορεί να λειτουργήσει σαν ένα σημείο καμπής που μας καλεί να επαναπροσδιορίσουμε την αίσθηση του εαυτού μας.
Η ταυτότητα ως μια συνεχής αφήγηση
Στην ψυχολογία, η έννοια της προσωπικής ταυτότητας έχει απασχολήσει έντονα τους ερευνητές. Ο Erik Erikson (1968) ήταν από τους πρώτους που υποστήριξαν ότι η ταυτότητα δεν διαμορφώνεται μόνο στην εφηβεία αλλά συνεχίσει να εξελίσσεται σε όλη τη διάρκεια της ζωής (Erikson, 1968). Κάθε νέα εμπειρία, κάθε κρίση ή αλλαγή, προσθέτει ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία του εαυτού.
Αργότερα, ο ψυχολόγος McAdamas (2001) μίλησε για την αφηγηματική ταυτότητα, δηλαδή την ιδία ότι οι άνθρωποι κατασκευάζουν την αίσθηση του εαυτού μέσα από τις ιστορίες που λένε για τη ζωή τους. Με άλλα λόγια, δεν είμαστε μόνο αυτό που μας συμβαίνει αλλά και ο τρόπος με τον οποίο δίνουμε νόημα σε όσα ζούμε. Έτσι, μια αλλαγή δεν μεταβάλλει μόνο την καθημερινότητα μας αλλά και την ίδια την ιστορία που αφηγούμαστε για τον εαυτό μας.
Οι μεταβάσεις της ζωής
Οι μεταβάσεις αποτελούν στιγμές όπου η παλιά μας ταυτότητα δεν μας ταιριάζει πλέον απόλυτα και μια νέα αρχίζει σιγά-σιγά να σχηματίζεται. Για παράδειγμα, όταν κάποιος αλλάζει επάγγελμα, δεν αλλάζει μόνο το πρόγραμμα της ημέρας του αλλά αλλάζει και η εικόνα που έχει για τον εαυτό του. Αν το δούμε πιο σφαιρικά, μπορεί κάποιος από «φοιτητής» να γίνει «επαγγελματίας», από «παιδί» να γίνεται «γονιός», από «μέλος μιας ομάδας» να γίνεται «αυτόνομο» άτομο.
Η ψυχολόγος Schlossberg (1981) περιγράφει αυτές τις μεταβάσεις ως στιγμές όπου οι άνθρωποι καλούνται να προσαρμοστούν σε νέους ρόλους, νέες προσδοκίες και νέες πραγματικότητες. Κι ενώ πολλές από αυτές τις αλλαγές είναι αναμενόμενες, συχνά φέρνουν μαζί τους και μια αίσθηση εσωτερικής αβεβαιότητας. Είναι σαν να στεκόμαστε για λίγο ανάμεσα σε δύο εκδοχές του εαυτού μας.
Όταν η αλλαγή προκαλεί εσωτερική αναστάτωση
Ίσως δεν είναι τυχαίο ότι οι περίοδοι αλλαγής συνοδεύονται συχνά από έντονα συναισθήματα. Από τη μία πλευρά μπορεί να υπάρχει ενθουσιασμός, ελπίδα και προσμονή. Από την άλλη, ωστόσο, μπορεί να εμφανιστεί στρες, αμφιβολία ή ακόμη και μια αίσθηση απώλειας.
Σύμφωνα με τον Bridges (2004), κάθε αλλαγή περιλαμβάνει τρία στάδια: το τέλος μιας παλιάς κατάστασης, μια ενδιάμεση περίοδο αβεβαιότητας και τελικά την αρχή μιας νέας πραγματικότητας. Αυτή η «ενδιάμεση ζώνη» είναι συχνά η πιο δύσκολη, γιατί εκεί η παλιά ταυτότητα δεν υπάρχει πια ξεκάθαρα ενώ η νέα δεν έχει ακόμη σταθεροποιηθεί. Κι όμως, ακριβώς μέσα σε αυτή τη μεταβατική περίοδο κρύβεται και η δυνατότητα της εξέλιξης. Ίσως γιατί όταν οι παλιές βεβαιότητες κλονίζονται, δημιουργείται χώρος για κάτι νέο να εμφανιστεί.
Η δύναμη της προσαρμοστικότητας
Παρότι οι αλλαγές μπορεί να είναι απαιτητικές, οι άνθρωποι διαθέτουν μια αξιοσημειώτη ικανότητα προσαρμογής. Η ψυχολογική ανθεκτικότητα – η δυνατότητα δηλαδή να προσαρμοζόμαστε σε δύσκολες νέες συνθήκες – επιτρέπει στο άτομο να επαναπροσδιορίζει τον εαυτό του χωρίς να χάνει τον πυρήνα του (Masten, 2001). Με τον καιρό, οι εμπειρίες που φάνταζαν στην αρχή αποσταθεροποιητικές συχνά μετατρέπονται σε σημείο προσωπικής ανάπτυξης. Έτσι, η νέα ταυτότητα δεν αντικαθιστά πλήρως την παλιά αλλά τη συμπληρώνει, την εμπλουτίζει και τη μεταμορφώνει.
Η ταυτότητα ως ένα αέναο έργο
Ίσως τελικά η ταυτότητα να μοιάζει λιγότερο με ένα σταθερό πορτρέτο και περισσότερο με ένα έργο που συνεχώς ζωγραφίζεται ξανά. Κάθε εμπειρία αφήνει ένα νέο χρώμα, κάθε αλλαγή μια νέα γραμμή. Και παρόλο που μερικές φορές αυτές οι μεταμορφώσεις μπορεί να προκαλούν αβεβαιότητα, ταυτόχρονα αποκαλύπτουν και κάτι βαθιά ανθρώπινο: την ικανότητα -και ίσως και το δικαίωμα- να εξελισσόμαστε. Γιατί η ζωή δεν μας ζητά να παραμείνουμε ίδιοι, αλλά μας καλεί -ξανά και ξανά- να γίνουμε μια νέα εκδοχή του εαυτού μας.
Πηγές
Bridges, W. (2004). Transitions: Making sense of life’s changes. Da Capo Press.
Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. Norton.
Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227–238.
McAdams, D. P. (2001). The psychology of life stories. Review of General Psychology, 5(2), 100–122.
Schlossberg, N. K. (1981). A model for analyzing human adaptation to transition. The Counseling Psychologist, 9(2), 2–18.
