Υπάρχουν σχέσεις που επιλέγουμε και σχέσεις που προκύπτουν. Υπάρχουν άνθρωποι που μπαίνουν στη ζωή μας και άλλοι που φεύγουν. Υπάρχει, όμως, και μια σχέση που παραμένει σταθερά παρούσα, ανεξάρτητα από τις συνθήκες: η σχέση με τον εαυτό μας.
Παρόλο που είναι η πιο διαρκής, συχνά είναι και η πιο παραμελημένη. Οι περισσότεροι άνθρωποι αφιερώνουν χρόνο στο να κατανοήσουν τους άλλους, να διατηρήσουν σχέσεις, να ανταποκριθούν σε ρόλους και προσδοκίες. Αντίθετα, η εσωτερική σχέση —ο τρόπος που μιλάμε στον εαυτό μας, που τον αντιμετωπίζουμε στις δυσκολίες ή που αξιολογούμε τις επιλογές μας— λειτουργεί συχνά στο «παρασκήνιο», χωρίς συνειδητή παρατήρηση.
Κι όμως, αυτή η σχέση επηρεάζει σχεδόν τα πάντα: από την αυτοεκτίμηση και τις αποφάσεις, μέχρι τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τους άλλους.
Ο εσωτερικός διάλογος
Ένας από τους βασικούς τρόπους με τους οποίους εκφράζεται η σχέση με τον εαυτό είναι ο εσωτερικός διάλογος. Δηλαδή, ο τρόπος που «μιλάμε» μέσα μας.
Σύμφωνα με τη γνωστική θεωρία, οι σκέψεις που έχουμε για τον εαυτό μας επηρεάζουν άμεσα τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά μας (Beck, 1976). Για παράδειγμα, μια σκέψη όπως «δεν τα κατάφερα» μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε «δεν είμαι ικανός». Αυτή η μικρή μετατόπιση δεν αφορά μόνο το γεγονός, αλλά την ίδια την εικόνα του εαυτού.
Με τον καιρό, τέτοιες σκέψεις μπορεί να διαμορφώσουν ένα σταθερό μοτίβο αυτοκριτικής. Όχι απαραίτητα έντονης ή φανερής, αλλά συνεχούς — σαν μια φωνή στο υπόβαθρο που σχολιάζει, διορθώνει, συγκρίνει.
Η αυτοεκτίμηση και η αυταξία
Η αυτοεκτίμηση αφορά την αξιολόγηση που κάνουμε για τον εαυτό μας. Ωστόσο, η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι η σταθερή ψυχική ισορροπία δεν βασίζεται τόσο στο «πόσο θετικά» βλέπουμε τον εαυτό μας, αλλά στο πόσο σταθερή είναι αυτή η εικόνα (Kernis, 2003).
Όταν η αυτοεκτίμηση εξαρτάται αποκλειστικά από επιδόσεις, επιβεβαίωση ή εξωτερικούς παράγοντες, γίνεται εύθραυστη. Αντίθετα, όταν υπάρχει μια πιο σταθερή αίσθηση αυταξίας, το άτομο μπορεί να διαχειριστεί τις αποτυχίες χωρίς να καταρρεύσει η εικόνα του εαυτού.
Με άλλα λόγια, η σχέση με τον εαυτό δεν βασίζεται μόνο στο «τι πετυχαίνω», αλλά και στο «πώς στέκομαι απέναντι στον εαυτό μου όταν δεν πετυχαίνω».
Η αυτοσυμπόνια ως εναλλακτική στάση
Τα τελευταία χρόνια, η έννοια της αυτοσυμπόνιας έχει αναδειχθεί ως βασικός παράγοντας ψυχικής ανθεκτικότητας. Σύμφωνα με την Neff (2003), η αυτοσυμπόνια περιλαμβάνει τρία στοιχεία: καλοσύνη προς τον εαυτό, αναγνώριση της κοινής ανθρώπινης εμπειρίας και επίγνωση των συναισθημάτων χωρίς υπερβολική ταύτιση.
Αυτό σημαίνει ότι, αντί να αντιμετωπίζουμε τον εαυτό μας με αυστηρότητα, μπορούμε να υιοθετήσουμε μια στάση πιο κοντά σε αυτή που θα είχαμε απέναντι σε έναν άλλον άνθρωπο που δυσκολεύεται.
Για παράδειγμα, αντί για τη σκέψη «πάλι απέτυχα», μπορεί να εμφανιστεί μια διαφορετική προσέγγιση: «δεν πήγε όπως περίμενα, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορώ να προσπαθήσω ξανά».
Η διαφορά δεν είναι μόνο γλωσσική. Είναι και συναισθηματική.
Η σχέση με τον εαυτό και οι σχέσεις με τους άλλους
Η ποιότητα της σχέσης με τον εαυτό επηρεάζει άμεσα και τις διαπροσωπικές σχέσεις. Η θεωρία του δεσμού υποστηρίζει ότι τα εσωτερικά μοντέλα που αναπτύσσονται από τις πρώτες σχέσεις επηρεάζουν τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τους άλλους (Bowlby, 1982).
Έτσι, κάποιος που έχει μάθει να είναι αυστηρός ή απορριπτικός προς τον εαυτό του μπορεί να δυσκολεύεται να νιώσει αποδοχή και στις σχέσεις του. Αντίθετα, μια πιο σταθερή και υποστηρικτική εσωτερική σχέση μπορεί να λειτουργήσει ως βάση για πιο ασφαλείς και ισορροπημένες συνδέσεις.
Με έναν τρόπο, η σχέση με τους άλλους «καθρεφτίζει» τη σχέση με τον εαυτό — αλλά και το αντίστροφο.
Η σχέση με τον εαυτό ως διαδικασία
Η σχέση με τον εαυτό δεν είναι κάτι σταθερό ή δεδομένο. Δεν διαμορφώνεται μία φορά και παραμένει ίδια. Αντίθετα, αλλάζει μέσα από τις εμπειρίες, τις επιλογές και τις περιόδους της ζωής.
Υπάρχουν φάσεις όπου η εσωτερική φωνή γίνεται πιο αυστηρή και άλλες όπου γίνεται πιο υποστηρικτική. Υπάρχουν περίοδοι αμφιβολίας, αλλά και περίοδοι μεγαλύτερης σταθερότητας.
Η αλλαγή αυτή δεν είναι ένδειξη αστάθειας, αλλά μέρος της ανθρώπινης προσαρμοστικότητας (Masten, 2001).
Η πιο σταθερή σχέση
Ίσως τελικά η σχέση με τον εαυτό να μην χρειάζεται να είναι τέλεια για να είναι λειτουργική. Δεν χρειάζεται να απουσιάζει η αυτοκριτική ή η αμφιβολία. Αυτό που φαίνεται να έχει μεγαλύτερη σημασία είναι η ισορροπία: η δυνατότητα να αναγνωρίζουμε τα λάθη χωρίς να ακυρώνουμε τον εαυτό μας.
Γιατί, σε αντίθεση με τις περισσότερες σχέσεις, αυτή δεν διακόπτεται. Είναι παρούσα σε κάθε εμπειρία, σε κάθε επιλογή, σε κάθε αλλαγή.
Και ίσως εκεί βρίσκεται και η σημασία της:
στο ότι ο τρόπος που στεκόμαστε απέναντι στον εαυτό μας επηρεάζει τον τρόπο που στεκόμαστε απέναντι στη ζωή.
Πηγές
- Beck, A. T. (1976). Cognitive therapy and the emotional disorders.
- Bowlby, J. (1982). Attachment and loss.
- Kernis, M. H. (2003). Toward a conceptualization of optimal self-esteem.
- Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself.
- Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development.
