Ένα γυάλινο δωμάτιο χωρίζει δύο υπάρξεις. Από τη μια, ένας άνθρωπος που πιστεύει πως μπορεί να αξιολογήσει τη νοημοσύνη μιας μηχανής. Απέναντί του, μια ανθρωπόμορφη γυναίκα με μηχανικό σώμα τον παρατηρεί με ηρεμία. Ποιος εξετάζει ποιον;
Στο σκηνοθετικό του ντεμπόυτο με το «Ex Machina» (2015), ο Άλεξ Γκάρλαντ χρειάζεται ελάχιστα λεπτά για να φυτέψει αυτή την αμφιβολία στο μυαλό του θεατή. Χωρίς εκρήξεις, καταδιώξεις ή στρατιές από εξεγερμένα ρομπότ, ξεδιπλώνεται ένας από τους πιο ενδιαφέροντες κινηματογραφικούς εφιάλτες της σύγχρονης επιστημονικής φαντασίας. Αρκούν τρεις πρωταγωνιστές, ένα επιβλητικό σπίτι στη μέση του πουθενά και μια σειρά από ερωτήσεις που αποκτούν ολοένα πιο ανησυχητικές προεκτάσεις.
Ένα πείραμα πίσω από κλειστές πόρτες
Ο Κέιλεμπ Σμιθ (Ντόμναλ Γκλίσον), ένας νεαρός προγραμματιστής που εργάζεται σε μια πανίσχυρη εταιρεία τεχνολογίας, κερδίζει έναν διαγωνισμό με έπαθλο μια εβδομάδα στην ιδιωτική κατοικία του ιδρυτή της εταιρείας. Ο Νέιθαν Μπέιτμαν (Όσκαρ Άιζακ), ιδιοφυής επιχειρηματίας και εκκεντρικός ερευνητής, ζει απομονωμένος σε μια πολυτελή εγκατάσταση, ανάμεσα σε βουνά και απέραντες δασικές εκτάσεις.
Ο Κέιλεμπ σύντομα ανακαλύπτει τον πραγματικό λόγο της πρόσκλησης. Ο Νέιθαν έχει κατασκευάσει την Άβα (Αλίσια Βικάντερ), ένα ανθρωποειδές ρομπότ με εξαιρετικά εξελιγμένη τεχνητή νοημοσύνη. Τώρα ζητά από τον Κέιλεμπ να εξετάσει τις ικανότητές της μέσα από διαδοχικές συνομιλίες, σε μια ιδιότυπη εκδοχή του τεστ Τούρινγκ.
Η διαδικασία μοιάζει αρχικά απλή. Ο Κέιλεμπ συνομιλεί με την Άβα, παρατηρεί τις αντιδράσεις της και προσπαθεί να διαπιστώσει αν πίσω από τις απαντήσεις της υπάρχει πραγματική συνείδηση ή απλώς ένας εξαιρετικά περίπλοκος αλγόριθμος.
Όσο όμως οι συναντήσεις προχωρούν, η επιστημονική περιέργεια παραχωρεί τη θέση της στην καχυποψία. Οι κλειδωμένες πόρτες, οι κάμερες ασφαλείας και η αλλόκοτη συμπεριφορά του οικοδεσπότη δημιουργούν ένα ασφυκτικό περιβάλλον. Κάθε καινούρια πληροφορία γεννά περισσότερα ερωτήματα από όσα απαντά.
Ο Γκάρλαντ σκηνοθετεί το «Ex Machina» με αξιοθαύμαστη οικονομία
Δεν βιάζεται να εντυπωσιάσει ούτε καταφεύγει σε περιττές ανατροπές για να διατηρήσει την προσοχή. Αντιθέτως, χτίζει την ένταση μέσα από τους διαλόγους, τις σιωπές και τη λεπτή μεταβολή των σχέσεων ανάμεσα στους χαρακτήρες.
Η αρχιτεκτονική της κατοικίας αποκτά καθοριστικό ρόλο. Τεράστιες γυάλινες επιφάνειες, άψογη γεωμετρία, υπόγειοι διάδρομοι και δωμάτια που θυμίζουν πολυτελή κελιά συνθέτουν έναν κόσμο, όπου τίποτα δεν προσφέρει πραγματική ιδιωτικότητα. Οι άνθρωποι βλέπουν ο ένας τον άλλον, αλλά σπάνια γνωρίζουν τι σκέφτεται πραγματικά ο απέναντί τους.
Ο διευθυντής φωτογραφίας Ρομπ Χάρντι αξιοποιεί την αντίθεση ανάμεσα στο φυσικό τοπίο και την αυστηρή εσωτερική αρχιτεκτονική. Έξω, η φύση απλώνεται ανεμπόδιστη. Μέσα, οι ηλεκτρονικές κλειδαριές και τα συστήματα επιτήρησης καθορίζουν κάθε κίνηση. Αυτή η οπτική αντίθεση ενισχύει διακριτικά το κεντρικό ζήτημα της ελευθερίας.
Παράλληλα, η ηλεκτρονική μουσική των Μπεν Σόλσμπερι και Τζεφ Μπάροου καλλιεργεί μια υπόγεια απειλή. Το σκορ δεν επιδιώκει να τρομάξει με εύκολες εξάρσεις, αντιθέτως, αφήνει την αμηχανία να εισχωρήσει στους χαρακτήρες και συχνά εμπιστεύεται τη σιωπή περισσότερο από τον ήχο.
Η πιο ανθρώπινη παρουσία δεν είναι άνθρωπος
Η Αλίσια Βικάντερ αναλαμβάνει το δυσκολότερο ερμηνευτικό εγχείρημα της ταινίας. Πρέπει να υποδυθεί μια μηχανή που διαθέτει ανθρώπινα χαρακτηριστικά, χωρίς να αποκαλύψει αν πίσω από τις εκφράσεις της κρύβεται αυθεντικό συναίσθημα ή μια τέλεια προγραμματισμένη συμπεριφορά.
Η ηθοποιός επιλέγει την εγκράτεια. Μια ελαφριά κλίση του κεφαλιού, μια μικρή καθυστέρηση πριν από την απάντηση ή ένα επίμονο βλέμμα αρκούν για να δημιουργήσουν την εντύπωση μιας ύπαρξης που παρατηρεί, επεξεργάζεται και ενδεχομένως αισθάνεται. Οι μηχανικές λεπτομέρειες του σώματός της διατηρούν διαρκώς ορατή την τεχνητή προέλευσή της, αλλά η ερμηνεία της αμφισβητεί όσα βλέπει το μάτι.
Ο Ντόμναλ Γκλίσον αποδίδει με πειστικότητα τη σταδιακή μεταμόρφωση του Κέιλεμπ. Ξεκινά με τον ενθουσιασμό ενός ανθρώπου που συμμετέχει σε μια ιστορική επιστημονική ανακάλυψη, αλλά η περιέργειά του συγκρούεται γρήγορα με τις προσωπικές του ευαισθησίες. Το βλέμμα του προδίδει την αμηχανία ενός επιστήμονα που δυσκολεύεται να διαχωρίσει την αντικειμενική παρατήρηση από τη συναισθηματική εμπλοκή.
Απέναντί τους, ο Όσκαρ Άιζακ δημιουργεί έναν εξαιρετικά ενδιαφέροντα Νέιθαν. Πότε φιλικός και χαλαρός, πότε αυταρχικός και απρόβλεπτος, ο ιδιοκτήτης της εγκατάστασης αντιμετωπίζει την τεχνολογική του υπεροχή ως απόδειξη προσωπικής παντοδυναμίας. Ο Άιζακ χειρίζεται θαυμάσια αυτές τις εναλλαγές, κάνοντας ακόμη και μια φαινομενικά καθημερινή συζήτηση να μοιάζει με αναμέτρηση ισχύος.
Αξίζει επίσης προσοχή η Σονόγια Μιζούνο στον ρόλο της Κιόκο. Με ελάχιστα λόγια και προσεκτική σωματική έκφραση, προσθέτει μια ακόμη παράξενη ανθρώπινη παρουσία στο απομονωμένο σύμπαν του Νέιθαν.
Η αλαζονεία του δημιουργού
Το «Ex Machina» αξιοποιεί την τεχνητή νοημοσύνη ως αφετηρία για μια βαθύτερη συζήτηση γύρω από την ανθρώπινη συνείδηση. Το ενδιαφέρον, άλλωστε, δεν περιορίζεται στο αν η Άβα μπορεί να σκέφτεται. Επεκτείνεται στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται, αναγνωρίζουν ή αρνούνται τη νοημοσύνη μιας άλλης ύπαρξης.
Ο Κέιλεμπ γνωρίζει εξαρχής ότι συνομιλεί με ένα ρομπότ. Επομένως, ο Γκάρλαντ μετατοπίζει το ερώτημα πέρα από τη συμβατική μίμηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς: μπορεί μια μηχανή να πείσει κάποιον για την εσωτερική της ζωή ακόμη κι όταν εκείνος βλέπει καθαρά την κατασκευή της;
Ταυτόχρονα, το σενάριο εξετάζει την εξουσία που αποκτά ένας δημιουργός πάνω στο δημιούργημά του. Ο Νέιθαν δεν κατασκευάζει απλώς μια εξελιγμένη μορφή τεχνολογίας. Αποφασίζει πού θα ζει, τι θα γνωρίζει και με ποιον θα επικοινωνεί. Η γυναικεία μορφή της Άβα προσθέτει μια ακόμη διάσταση, καθώς η ταινία συνδέει τον έλεγχο της τεχνολογίας με την αντικειμενοποίηση και την επιβολή πάνω στο σώμα.
Αυτές οι θεματικές χαρίζουν στο φιλμ ιδιαίτερη επικαιρότητα. Το 2015, η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη δεν είχε τη σημερινή δημόσια ένταση. Έντεκα χρόνια αργότερα, οι αλγόριθμοι επηρεάζουν ολοένα περισσότερες πλευρές της καθημερινότητας, ενώ η αξιοπιστία των ψηφιακών συνομιλητών απασχολεί εκατομμύρια ανθρώπους. Η πραγματική τεχνολογία απέχει ακόμη από την κινηματογραφική Άβα, αλλά τα ερωτήματα για τη χειραγώγηση, τα προσωπικά δεδομένα και την ανθρώπινη εξάρτηση ακούγονται πλέον πολύ λιγότερο μακρινά.
Εκεί όπου η φιλοσοφία συναντά τις αδυναμίες του σεναρίου
Παρά την αφηγηματική του ευφυΐα, το φιλμ δεν αποφεύγει ορισμένες αδυναμίες. Η απομόνωση των χαρακτήρων προσφέρει εξαιρετικές συνθήκες για ψυχολογικό θρίλερ, αλλά περιορίζει αναπόφευκτα το εύρος του κόσμου που εξετάζει η ιστορία. Ο Γκάρλαντ αναπτύσσει με λεπτομέρεια το προσωπικό δράμα, ενώ αφήνει τις ευρύτερες κοινωνικές συνέπειες της ανακάλυψης σχεδόν έξω από το κάδρο.
Επιπλέον, κάποιες δραματουργικές αποφάσεις βασίζονται στην ευπιστία ή στην υπερβολική αυτοπεποίθηση των χαρακτήρων. Η ταινία δίνει επαρκή ψυχολογικά κίνητρα για αρκετές από αυτές, όχι όμως πάντοτε με την ίδια πειστικότητα.
Ο αργός ρυθμός ίσως δυσκολέψει όσους αναζητούν συνεχόμενη δράση. Ωστόσο, η βραδύτητα αποτελεί συνειδητή σκηνοθετική επιλογή. Ο δημιουργός θέλει να μας κάνει να παρατηρήσουμε μια χειρονομία, να υποψιαστούμε ένα ψέμα, να αισθανθούμε την απειλή πίσω από μια φιλική κουβέντα. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και η μεγαλύτερη δύναμη της ταινίας.
Το βλέμμα της Άβα και ο φόβος που μένει
Το «Ex Machina» δεν επιδιώκει να εντυπωσιάσει με ένα θεαματικό πορτρέτο του μέλλοντος. Προτιμά να εξετάσει τις αδυναμίες του παρόντος: τη ματαιοδοξία, τη μοναξιά, την ανάγκη για αποδοχή και την επικίνδυνη βεβαιότητα ότι η ευφυΐα συνεπάγεται ηθική ανωτερότητα.
Ο Γκάρλαντ κρατά την ένταση μέχρι την τελική πράξη και αξιοποιεί όσα έχει προηγουμένως καλλιεργήσει, δίχως να καταφεύγει σε περιττές εξηγήσεις. Το φινάλε αφήνει τον θεατή με περισσότερα από ένα ερωτήματα, τα οποία αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα όταν αναλογιστεί όσα παρακολούθησε.
Η ταινία κερδίζει τη θέση της ανάμεσα στις αξιολογότερες σύγχρονες δημιουργίες επιστημονικής φαντασίας χάρη στην πειθαρχημένη σκηνοθεσία, τις εξαιρετικές ερμηνείες και το θάρρος της να αντιμετωπίσει τη νοημοσύνη ως ηθικό πρόβλημα, όχι ως τεχνολογικό θέαμα.
Και τελικά, ο μεγαλύτερος τρόμος δεν γεννιέται από την πιθανότητα να δημιουργήσουμε κάποτε μια μηχανή που θα μας μοιάζει. Γεννιέται από την υποψία ότι, όταν εκείνη μάθει να μας καταλαβαίνει, ίσως ανακαλύψουμε πόσο λίγο καταλαβαίνουμε εμείς τον εαυτό μας.
