Το επάγγελμα του εκπαιδευτικού είναι ένα από τα πιο δύσκολα και πιο υποβαθμισμένα επαγγέλματα, τόσο μισθολογικά όσο και κοινωνικά στη σημερινή ελληνική κοινωνία. Πόσες φορές, ίσως, έχουμε ακούσει φράσεις, όπως «Γίνε δάσκαλος να δουλεύεις 9 μήνες τον χρόνο και τους υπόλοιπους 3 να κάθεσαι» ή «Μακάρι να ήμουν εκπαιδευτικός σε σχολείο! Θα έκανα λίγο το μάθημά μου, θα είχα τον μισθό μου, χωρίς να κουράζομαι και πολύ, και θα τελείωνα και νωρίς έχοντας όλη την υπόλοιπη μέρα δική μου». Υπάρχει, λοιπόν, μια φαινομενική εικόνα για τους εκπαιδευτικούς στην Ελλάδα, η οποία όμως δε συνάδει με την πραγματικότητα, ούτε ως προς την αμοιβή που λαμβάνουν, αλλά ούτε και ως προς την αναγνώριση του δύσκολου έργου που προσφέρουν. Μάλιστα, σύμφωνα με στοιχεία της Ευρυδίκης (του δικτύου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την εκπαίδευση) που παρουσίασε το περιοδικό Euronews, ο μέσος ετήσιος μικτός μισθός ενός εκπαιδευτικού Γυμνασίου στην Ελλάδα του σήμερα είναι περίπου στα 18.765 ευρώ, την ίδια ώρα που στη Γερμανία φτάνει τα 71.184 ευρώ. Από το 2014/15 ως το 2021/22 ο αρχικός μισθός στην Ελλάδα μειώθηκε κατά 10,1% σε σταθερές τιμές, χωρίς να έχει καταφέρει να ανακάμψει από τότε, παραμένοντας, όμως, το ίδιο απαιτητικό -και ίσως λίγο περισσότερο σήμερα σε σχέση με παλιότερα- επάγγελμα. Οι εκπαιδευτικοί στην Ελλάδα αμείβονται, δηλαδή, αισθητά λιγότερο από πολλούς συναδέλφους τους στην Ευρώπη. Ήταν όμως πάντα έτσι;
Εκπαιδευτικοί στην Ελλάδα της αρχαιότητας: Δάσκαλοι που είχαν κύρος
Οι πρώτες μαρτυρίες για σχολεία στην αρχαία Ελλάδα χρονολογούνται ήδη από τις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ.: στην Αστυπάλαια το 496 π.Χ., στη Χίο το 494 π.Χ. και στην Τροιζήνα το 480 π.Χ. Η στοιχειώδης εκπαίδευση είχε τρεις τομείς και τρεις δασκάλους: τον παιδοτρίβη για τη γυμναστική, τον κιθαριστή για τη μουσική και τα λυρικά ποιήματα και, τέλος, τον γραμματιστή για τη γραφή, την ανάγνωση, την αριθμητική και την αποστήθιση κυρίως των ομηρικών επών. Σε ορισμένες δωρικές περιοχές, όπως ήταν η Σπάρτη και η Κρήτη, το κράτος ήταν αυτό που έλεγχε και είχε την ευθύνη για την αγωγή των νέων. Γενικά όμως η εκπαίδευση ήταν κυρίως ιδιωτική υπόθεση και γινόταν επί πληρωμή, οπότε οι εκπαιδευτικοί στην Ελλάδα της αρχαιότητας πληρώνονταν από τις οικογένειες των μαθητών. Ο δάσκαλος ήταν συνήθως ελεύθερος άνθρωπος και είχε περίπου την ίδια κοινωνική θέση με τον γιατρό, ενώ οι βοηθοί του μπορεί να ήταν δούλοι ή και ελεύθεροι άνθρωποι. Από τα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ. εμφανίστηκαν και οι σοφιστές, οι οποίοι ήταν περιοδεύοντες δάσκαλοι που δίδασκαν έναντι αμοιβής όποιον μπορούσε, φυσικά, να πληρώσει.
Η εκπαιδευτικοί στο Βυζάντιο: Μισθός και προνόμια από το κράτος
Τον 4ο και τον 5ο αιώνα μ.Χ. το κράτος ρύθμιζε με διατάγματα τη θέση των δασκάλων σε ορισμένες πόλεις. Οι δάσκαλοι που δίδασκαν γραμματική και ρητορική ανήκαν στο ίδιο κεφάλαιο του Θεοδοσιανού Κώδικα με τους γιατρούς και απαλλάσσονταν από δημόσιες υποχρεώσεις, από τη στρατιωτική θητεία και από τη φιλοξενία στρατιωτών, προνόμια που επεκτείνονταν στις συζύγους και στα παιδιά τους. Με διάταγμα του 376 μ.Χ. οι ρήτορες στη Γαλατία έπαιρναν μισθό 24 μερίδες (annonae) και οι γραμματικοί 12, ενώ στην πόλη Τρίερ ο ρήτορας έπαιρνε 30. Το 425 μ.Χ. όσοι δίδασκαν 20 χρόνια στην Κωνσταντινούπολη κέρδιζαν τον τίτλο του comes πρώτης τάξης. Επιπλέον, όποιος ήθελε να διδάξει έπρεπε να εγκριθεί από το συμβούλιο της πόλης, ενώ παράλληλα όσοι έπαιρναν τον τίτλο του δασκάλου, μόνο για τα προνόμια, απειλούνταν με απέλαση. Δυστυχώς, όμως, όλοι αυτοί οι δάσκαλοι και οι ρήτορες με τα προνόμια που είχαν ανήκαν στη μειοψηφία. Το μεγαλύτερο μέρος της διδασκαλίας γινόταν ιδιωτικά, με δίδακτρα. Ο δάσκαλος που μάθαινε γραφή και ανάγνωση είχε πολύ χαμηλές αποδοχές και ζούσε συχνά από τα δώρα των μαθητών του, ενώ οι ιδιώτες δάσκαλοι ανώτερων σπουδών επιβίωναν με δίδακτρα και με την προστασία πλουσίων προστατών. Τέλος, από τα σπουδαιότερα και λαμπρότερα επιτεύγματα της βυζαντινής περιόδου στον τομέα της παιδείας, ήταν το πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης, που είχε αναδιοργανωθεί το 425 μ.Χ., και το οποίο επανιδρύθηκε επί Μιχαήλ Γ΄ (842-867) και από τον καίσαρα Βάρδα στο παλάτι της Μαγναύρας, με δασκάλους φιλοσοφίας, γραμματικής, αστρονομίας και γεωμετρίας, οι οποίοι θα πληρώνονταν από το δημόσιο ταμείο και όχι από τους φοιτητές.
Οι εκπαιδευτικοί στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα: Χαμηλοί μισθοί και πολιτική εξάρτηση
Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας δεν υπήρχαν επίσημα διδασκαλεία. Δάσκαλοι ήταν οι γραμματοδιδάσκαλοι, κάποιοι μοναχοί και ιερείς, άνθρωποι που απλώς ήξεραν γράμματα και, παρά τις περιορισμένες γνώσεις τους, κράτησαν ζωντανή τη γλώσσα. Τώρα ως προς το νεοσύστατο ελληνικό κράτος, ο κατώτατος μηνιαίος μισθός του 1834 ορίστηκε στις 90, 80 και 50 δραχμές για τις τρεις τάξεις δασκάλων, με έως 100 στις πρωτεύουσες των νομών, ενώ οι καθηγητές ήταν σε καλύτερη μισθολογικά κατάσταση σε σχέση με τους δασκάλους. Στον δάσκαλο έπρεπε να καταβάλλεται και ενοίκιο κατοικίας, κάτι που οι δήμοι σπάνια εφάρμοζαν. Οι γονείς πλήρωναν δίδακτρα 10 έως 15 λεπτά της δραχμής και συχνά δίνονταν στον δάσκαλο ως επιπλέον παροχή τουλάχιστον δύο στρέμματα γης.
Γενικότερα, η μισθοδοσία ήταν στα χέρια των δήμων και οι δάσκαλοι ήταν οι πιο χαμηλόμισθοι δημόσιοι υπάλληλοι. Στο επάγγελμα κατέληγαν συχνά όσοι ήθελαν να αποφύγουν τη στρατιωτική θητεία ή δεν είχαν πετύχει κάπου αλλού, με αποτέλεσμα η κοινωνία να υποτιμάει το συγκεκριμένο επάγγελμα. Μάλιστα, το 1865 ο διευθυντής του υπουργείου, Σκαρλάτος Βυζάντιος, έλεγε ότι οι δάσκαλοι προέρχονταν από υπηρέτες, ιπποκόμους και μάγειρες. Ακόμη κι αν η δήλωση ήταν υπερβολική, δείχνει τη χαμηλή κοινωνική προέλευση που τους αποδιδόταν. Οι εκπαιδευτικοί στην Ελλάδα του 19ου αιώνα ήταν, με λίγα λόγια, από τους χαμηλότερα αμειβόμενους και πιο εξαρτημένους δημόσιους υπαλλήλους. Η εξάρτηση αυτή φαίνεται και στους παρακάτω αριθμούς: το 1892 έγιναν 841 απολύσεις και 1.072 μεταθέσεις δασκάλων, ενώ, κατά μαρτυρία της εποχής, ένας βουλευτής, ένας κομματάρχης ή και ένας παντοπώλης μπορούσαν να μεταθέσουν έναν δάσκαλο σε άλλη περιοχή, αν ήθελαν. Ευτυχώς, όμως, κάποιες βελτιώσεις ήρθαν σιγά σιγά. Οι απόφοιτοι του νέου διδασκαλείου της Αθήνας (1878) έπαιρναν 80, 100 ή 140 δραχμές τον μήνα, ανάλογα με τον βαθμό του πτυχίου τους, μισθό που έφτασε το ύψος των μισθών των καθηγητών. Το 1885 καταργήθηκαν τα δίδακτρα και ο μισθός αυξήθηκε κατά 10 δραχμές. Οι υποδιδάσκαλοι του 1892 έπαιρναν 55 έως 75 δραχμές, περίπου τα μισά από των δημοδιδασκάλων, και με τον νόμο του 1895 οι μισθοί έγιναν 150, 120 και 100 δραχμές.
Οι εκπαιδευτικοί στην Ελλάδα κατά τον 20ο αιώνα: Από τα διδασκαλεία στα πανεπιστήμια
Στις αρχές του 20ού αιώνα οι οικονομικοί περιορισμοί φάνηκαν πρώτα στα διδασκαλεία: το 1905 το κράτος έκλεισε τρία από αυτά για οικονομικούς λόγους. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1912, καταργήθηκε η διαβάθμιση του μισθού ανάλογα με τον τύπο του σχολείου και ο μισθός άρχισε να καθορίζεται από τον βαθμό του διπλώματος. Οι καθηγητές της Μέσης Εκπαίδευσης, ωστόσο, προηγήθηκαν στις αυξήσεις: το 1918 ο Βενιζέλος δήλωσε στη Βουλή ότι για αυτούς δεν είχε ληφθεί καμία μισθολογική μέριμνα από το 1836, ενώ οι μισθοί των δασκάλων είχαν αυξηθεί ουσιαστικά. Η αύξηση για τους καθηγητές κόστιζε περίπου 1 εκατομμύριο και καλύφθηκε με αύξηση των διδάκτρων, ενώ για τους δασκάλους απαιτούνταν 6 εκατομμύρια. Η διαφορά ανάμεσα στους μισθούς των δύο βαθμίδων συνεχίστηκε ως τη δεκαετία του 1980. Ο νόμος του 1920 βελτίωσε τελικά τη θέση των δασκάλων, αλλά όχι όσο ζητούσαν, και για αυτό την ίδια περίοδο πολλοί εγκατέλειπαν το επάγγελμα.
Τα επόμενα χρόνια το πρόβλημα άλλαξε μορφή. Το 1923 οι σπουδαστές των μονοτάξιων διδασκαλείων έπαιρναν 600 δραχμές τον μήνα, όσο ένας δημόσιος υπάλληλος, ώστε να καλυφθούν γρήγορα οι ανάγκες των σχολείων. Το 1924, όμως, εμφανίστηκε το αντίθετο πρόβλημα: αποφοιτούσαν 1.400 δάσκαλοι τον χρόνο, ενώ διορίζονταν μόνο 600 με 800, και έτσι υπήρξε για πρώτη φορά ανεργία στον κλάδο. Την ίδια περίοδο ιδρύθηκαν και οι δύο ομοσπονδίες του κλάδου: η Διδασκαλική Ομοσπονδία των δασκάλων (1922) και η Ομοσπονδία Λειτουργών Μέσης Εκπαίδευσης των καθηγητών (1924). Στον μεσοπόλεμο, επιπλέον, οι δάσκαλοι έπαιρναν «μισθούς πείνας», ενώ αμείβονταν χειρότερα από άλλους υπαλλήλους των υπουργείων με το ίδιο επίπεδο σπουδών. Το 1933 ιδρύθηκαν οι Παιδαγωγικές Ακαδημίες, μεταξύ άλλων για να φύγει και το αίσθημα μειονεξίας των δασκάλων απέναντι σε άλλους επιστήμονες. Όμως, η επόμενη μεγάλη αναβάθμιση ήρθε το 1982, όταν αποφασίστηκε η ίδρυση πανεπιστημιακών Παιδαγωγικών Τμημάτων, που άρχισαν να λειτουργούν το 1983-84. Από τότε, το κύρος τους ανεβαίνει διαρκώς. Η αμοιβή, ωστόσο, έμεινε διεκδίκηση: ήδη από τη δεκαετία του 1950 οι δάσκαλοι ζητούσαν αναβάθμιση των σπουδών τους και μισθολογική εξομοίωση με τους καθηγητές. Συνολικά, οι εκπαιδευτικοί στην Ελλάδα του 20ού αιώνα δεν βρέθηκαν όλοι στην ίδια θέση: οι καθηγητές της Μέσης Εκπαίδευσης αμείβονταν καλύτερα από τους δασκάλους, και η διαφορά αυτή κράτησε ως τη δεκαετία του 1980. Οι δάσκαλοι κέρδισαν σημαντικά σε σπουδές και κύρος, ενώ το ύψος του μισθού δεν ακολουθούσε πάντα.
Οι εκπαιδευτικοί στην Ελλάδα μετά το 2010: Οι περικοπές και τα αίτια
Από το 2010 και μετά, οι μισθοί των εκπαιδευτικών μειώθηκαν με μια σειρά νόμων. Πρώτος ήρθε ο νόμος 3833/2010, που περιόρισε τις αποδοχές. Λίγο αργότερα, ο νόμος 3845/2010 πρόσθεσε μείωση 8% και κατάργησε τα δώρα, αντικαθιστώντας τα με ένα πολύ μικρό ποσό, ενώ ο νόμος 4024/2011 καθιέρωσε νέο μισθολόγιο για όλους τους δημοσίους υπαλλήλους, με μείωση 12% στα επιδόματα και 30% στις βασικές αποδοχές. Το αποτέλεσμα φαίνεται στους αριθμούς: από το 2009 ως το 2013 οι ετήσιες αποδοχές έπεσαν, ενδεικτικά, κατά 22,41% για εκπαιδευτικό με 33 χρόνια υπηρεσίας και κατά 44,54% για τον νεοδιόριστο. Γιατί όμως οι εκπαιδευτικοί στην Ελλάδα έφτασαν ως εδώ; Ως αίτια της μισθολογικής καθήλωσης προτείνονται, πρώτον, οι δημοσιονομικές πιέσεις και η νεοφιλελεύθερη διαχείριση του δημόσιου τομέα, δεύτερον, η υποτίμηση του ρόλου των εκπαιδευτικών, τρίτον, η έλλειψη μακροπρόθεσμου σχεδιασμού και, τέλος, μια πολιτισμική στάση που βλέπει τη δουλειά στον δημόσιο τομέα ως «παρασιτική» ή «βολεμένη». Πρόκειται, ωστόσο, για ερμηνείες και όχι για πράγματα τα οποία όντως ισχύουν.
Εκπαιδευτικοί στην Ελλάδα vs Εκπαιδευτικοί στην Ευρώπη
Το 2011-12 ο κατώτερος ετήσιος μικτός μισθός ενός καθηγητή Γυμνασίου ήταν στην Ελλάδα 14.104 ευρώ, ενώ ο μέσος όρος των χωρών της ευρωζώνης με διαθέσιμα στοιχεία έφτανε τα 27.335 ευρώ. Οι εκπαιδευτικοί στην Ελλάδα ξεκινούσαν, δηλαδή, με περίπου το 52% του μέσου όρου, ενώ στο ανώτατο κλιμάκιο ο ελληνικός μισθός ήταν 25.756 ευρώ, έναντι 45.616 ευρώ του μέσου όρου της ευρωζώνης. Χαμηλότερους μισθούς είχαν, για παράδειγμα, η Εσθονία (7.298 ευρώ) και η Σλοβακία (6.102), ενώ στη Γερμανία ήταν 44.823 και στο Λουξεμβούργο 75.997. Μάλιστα, το 2021/22 ο αρχικός μισθός στην Ελλάδα ήταν ο ίδιος σε όλες τις βαθμίδες και είχε μειωθεί κατά 10,1% σε σταθερές τιμές από το 2014/15. Επίσης, ο μέσος πραγματικός μισθός ήταν χαμηλότερος από το κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε όλες τις βαθμίδες, κάτι που ίσχυε σε δέκα ευρωπαϊκές χώρες. Με μέσο μισθό 18.765 ευρώ, η Ελλάδα ήταν μία από τις πέντε χώρες της ΕΕ κάτω από τα 20.000 ευρώ. Οι εκπαιδευτικοί στην Ελλάδα κέρδισαν στο πέρασμα των αιώνων σπουδές και θεσμική αναγνώριση, αλλά σε πολλές εποχές η αμοιβή έμεινε πίσω. Από την αρχαία Ελλάδα, όπου ο δάσκαλος είχε κύρος αλλά πληρωνόταν από τις οικογένειες των μαθητών, ως τον 19ο αιώνα, όπου ήταν από τους χαμηλότερα αμειβόμενους δημοσίους υπαλλήλους, η αμοιβή και η κοινωνική θέση του επαγγέλματος δεν πήγαιναν πάντα μαζί. Οι περικοπές μετά το 2010 και η σύγκριση με την Ευρώπη δείχνουν ότι το ζήτημα παραμένει ανοιχτό και σήμερα.
Πηγές
Harris, J. (2017). Institutional Settings: The Court, Schools, Church, and Monasteries. Cambridge Intellectual History of Byzantium (Cambridge University Press). Ανακτήθηκε από: www.cambridge.org (τελευταία πρόσβαση 8/10/2026)
Yanatma, S. (2023). Real teacher salaries in Europe are down. Which countries pay the highest and lowest wages?. Euronews. Ανακτήθηκε από: www.euronews.com (τελευταία πρόσβαση 8/10/2026)
Monnet, J. (2023). Teachers’ and school heads’ salaries and allowances in Europe 2021/2022. European Commission, EACEA, Eurydice. Ανακτήθηκε από: eurydice.eacea.ec.europa.eu (τελευταία πρόσβαση 8/10/2026)
Καλογιάννης, Δ. (2025). Η μισθολογική καθήλωση των εκπαιδευτικών στην Ελλάδα: Δημοσιονομικός “ρεαλισμός” και κοινωνικοπολιτισμική απαξίωση. alfavita.gr. Ανακτήθηκε από: www.alfavita.gr (τελευταία πρόσβαση 8/10/2026)
Οι μισθοί των εκπαιδευτικών δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Ελλάδα και στις χώρες της Ευρώπης για το 2011-2012. (2012). ΚΕΜΕΤΕ (Κέντρο Μελετών και Τεκμηρίωσης) της ΟΛΜΕ. Ανακτήθηκε από: olme-attik.att.sch.gr (τελευταία πρόσβαση 8/10/2026)
Χατζάκης, Σ. (2023). Η εξέλιξη των ελληνικών διδασκαλείων από το 1821 έως σήμερα. Επιστήμες Αγωγής, 3/2023, 88-99. Ανακτήθηκε από: ejournals.lib.uoc.gr (τελευταία πρόσβαση 8/10/2026)
Καλλώνης, Σ. (2016). Αίτια και κοινωνικά χαρακτηριστικά της συμμετοχής των Ελλήνων δασκάλων στα γεγονότα της περιόδου 1940-1949. Πάντειο Πανεπιστήμιο (διπλωματική εργασία), Αθήνα. Ανακτήθηκε από: pandemos-api.panteion.gr (τελευταία πρόσβαση 8/10/2026)
Gagu, C. Edictele împăraților romani cu privire la învățământ în secolele IV-V (Τα διατάγματα των Ρωμαίων αυτοκρατόρων για την εκπαίδευση τον 4ο-5ο αιώνα). Teologie și educație la Dunărea de Jos, XV, 145-176. Ανακτήθηκε από: gup.ugal.ro (τελευταία πρόσβαση 8/10/2026)
Ροζοκόκη, Α. (2024). Η εκπαίδευση στην Αρχαία Ελλάδα – Από τις απαρχές μέχρι τους σοφιστές. slpress.gr. Ανακτήθηκε από: slpress.gr (τελευταία πρόσβαση 8/10/2026)
