Το Ρωσικό Νοσοκομείο της Θεσσαλονίκης βρίσκεται στην οδό Αλεξάνδρου Παπαναστασίου 21 και «κρύβει» πίσω από τους τοίχους του μια μακρά ιστορία.
Ρωσικό Νοσοκομείο: η ιστορία
Το 1904, το οικόπεδο αγοράστηκε από τον Νικόλαο Χατζηλαζάρου, εκπρόσωπο του Ρώσου τσάρου, από τον Αλλατίνι και τη Βουλγαρική Εξαρχία. Σκοπός αυτής της αγοράς ήταν η ανέγερση ενός νοσοκομείου, προκειμένου να καλυφθούν οι ανάγκες της μοναστικής κοινότητας της Ρωσικής Μονής του Αγίου Παντελεήμονα. Οι εργασίες κατασκευής ξεκίνησαν το 1907 και ολοκληρώθηκαν ύστερα από τρία χρόνια. Για επτά χρόνια, το «Ρωσικό Νοσοκομείο» εξυπηρετούσε το σύνολο του πληθυσμού της πόλης. Ωστόσο, μετά την επανάσταση του 1917, περιέθαλπε μόνο τους Έλληνες πρόσφυγες που κατέφθαναν από τη Ρωσία. Κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, το διηύθυναν Ρώσοι γιατροί υπό την εποπτεία της υπηρεσίας υγείας του γαλλικού στρατού. Το 1927 μετονομάστηκε σε «Γυναικολογική- Μαιευτική κλινική» και το 1929 σε «Δημόσιο Μαιευτήριο». Η λειτουργία του συνεχίστηκε έως το 1975, όταν οι εγκαταστάσεις του μεταφέρθηκαν στο Γενικό Νοσοκομείο «Αγία Σοφία», το οποίο αποτελεί σήμερα τμήμα του σημερινού «Ιπποκρατείου». Το 1983 χαρακτηρίστηκε διατηρητέο μνημείο από τη Μελίνα Μερκούρη και το 1984, παραχωρήθηκε για τη στέγαση του Ιστορικού Αρχείου Μακεδονίας από την Εφορεία Δημοσίων Κτημάτων, στην οποία ανήκε. Η μελέτη αποκατάστασης και οι εργασίες επισκευής διήρκεσαν περίπου μία δεκαετία. Έτσι, από το 1994, το παλιό Ρωσικό Νοσοκομείο στεγάζει το Ιστορικό Αρχείο της Μακεδονίας. Η περιφερειακή αυτή υπηρεσία των Γενικών Αρχείων του Κράτους έχει ως βασικό σκοπό την εποπτεία, τη διάσωση, τη συγκέντρωση και την ταξινόμηση του αρχειακού υλικού του νομού Θεσσαλονίκης. Το ταξινομημένο αρχειακό υλικό ξεπερνά τα 2000 γραμμικά μέτρα ραφιών.
Το κτίριο
Παρότι το κτίριο βρίσκεται σε μία από τις πιο πολυσύχναστες οδούς της Θεσσαλονίκης, ο ψηλός τοίχος που το περιβάλλει το «κρύβει» από τα βλέμματα των περαστικών. Το διώροφο κτίριο σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα Σ. Σέρκισσωφ. Η πρόσοψή του αποτελείται από έξι συμμετρικούς μεγάλους ημικίονες με επίκρανα κορινθιακού τύπου, επιστύλιο με ελικοειδή ανάγλυφα κοσμήματα και μια μαρμάρινη κλίμακα που οδηγεί στην είσοδο του ορόφου. Με τη διάνοιξη της οδού Παπαναστασίου, χάθηκε η μαρμάρινη σκάλα που οδηγούσε στην υπερυψωμένη αυλή, ενώ καταστράφηκε και η περίφραξη του κτιρίου. Στις φωτογραφίες από την αρχική κατάσταση του κτιρίου διακρίνεται ένα αέτωμα, ενώ στο υπέρθυρο υπήρχαν ο ρωσικός θυρεός και η επιγραφή «Ρωσικό Νοσοκομείο» στα ρωσικά και τα γαλλικά. Μετά τον μεγάλο σεισμό της Θεσσαλονίκης, το αέτωμα απομακρύνθηκε για λόγους ασφαλείας, χωρίς μέχρι σήμερα να είναι γνωστό πού βρίσκεται.
Το εσωτερικό του παλιού Ρωσικού νοσοκομείου
Οι δύο όροφοι είναι πανομοιότυποι. Στον πρώτο ήταν τα γραφεία των γιατρών και σε διάφορους χώρους οι θάλαμοι των ασθενών. Σήμερα, στους διαδρόμους του κτιρίου φιλοξενείται η μόνιμη έκθεση αρχειακού υλικού του Ιστορικού Αρχείου της Μακεδονίας. Στο κτίριο υπάρχει επίσης το αναγνωστήριο, το οποίο λειτουργεί ως χώρος μελέτης για το κοινό και διαθέτει ιστορικά αρχεία, τα οποία σταδιακά ψηφιοποιούνται. Στο παρελθόν, ο χώρος αυτός ήταν θάλαμος νοσηλείας ασθενών και νεογνών. Κάτω από το αναγνωστήριο βρίσκεται το αρχειοστάσιο, το οποίο παλαιότερα ήταν ο χώρος που πραγματοποιούνταν οι μικροεπεμβάσεις αλλά και οι θεραπείες.
«διώροφον κτίριον περιλαμβάνον 16 κλίνας μετά χειρουργείου, μικροβιολογικού εργαστηρίου και χημείου, θερμαινόμενον δια κεντρικής θερμάνσεως μετά θερμού ύδατος, απαστράπτον εκ καθαριότητος και εκπληρούν πάντας τους όρους της υγιεινής».
«Η Θεσσαλονίκη από υγιεινής απόψεως», Κ. Ν. Κυριαζίδης
Ο χώρος που ήταν το χειρουργείο του νοσοκομείου, σήμερα στεγάζει το γραφείο της διευθύντριας του κτιρίου. Το μεγάλο ύψος σε συνδυασμό με τον καλό φωτισμό και αερισμό του χώρου, το καθιστούσαν ιδανικό για τη διενέργεια χειρουργικών επεμβάσεων. Το ημικυκλικό σχήμα και τα ψηφιδωτά παράθυρα αποτελούν χαρακτηριστικά στοιχεία της χρήσης του, σύμφωνα με την αρχιτεκτονική πρακτική της εποχής.
«Η εσωτερική διάταξη του κτηρίου είναι απλή και απηχεί τις αντιλήψεις περί νοσοκομειακής λειτουργικότητας των αρχών του 20ού αιώνα: καρδιά του κτηρίου είναι ένα αίθριο- φωταγωγός, ο οποίος περιβάλλεται από έναν περιμετρικό διάδρομο γύρω από τον οποίο οργανώνονται οι χώροι, με το ημικυκλικό χειρουργείο να είναι τοποθετημένο στην πίσω -ανατολική- πλευρά του κτίσματος, κατά το συνήθειο της εποχής. Το μεγάλο εσωτερικό ελεύθερο ύψος στους χώρους του ορόφου (5,20 μ.) αποτελεί κατά πάσα πιθανότητα εφαρμογή των αντιλήψεων περί νοσοκομειακής υγιεινής της εποχής».
«Η Θεσσαλονίκη από υγιεινής απόψεως», Κ. Ν. Κυριαζίδης
Στο υπόγειο υπήρχε ένα μικρότερο χειρουργείο για τις μικροεπεμβάσεις, ενώ είχε κατασκευαστεί και ένα καταφύγιο για να μπορέσει να προστατευθεί ο κόσμος σε περίπτωση επιδρομής. Ήταν φτιαγμένο από οπλισμένο σκυρόδεμα και είχε μια μεταλλική θύρα βαρέου τύπου, για την περίπτωση επίθεσης από βόμβες αερίου.
Πηγές άρθρου:
Παντέλης, Α. (2025). Από πρώην Ρωσικό Νοσοκομείο σε Μαιευτήριο και πλέον Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας – Ένα κτίριο με ατελείωτη ιστορία. Ανακτήθηκε από parallaximag.gr (τελευταία πρόσβαση 11/11/2026)
Μπαλαλέ, Ι. (2024). Ιστορίες Παλιάς Θεσσαλονίκης: Το Ρωσικό Νοσοκομείο και τα ράφια 2 χιλιομέτρων που… διηγούνται το ιστορικό αρχείο της Μακεδονίας. Ανακτήθηκε από voria.gr (τελευταία πρόσβαση 11/11/2026)
Το παλιό Ρωσικό Νοσοκομείο, ένα κρυμμένο διατηρητέο κτίριο. (2018). Ανακτήθηκε από parallaximag.gr (τελευταία πρόσβαση 11/11/2026)
