Η οικογένεια στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία κατά τη πρώιμη περίοδο διαπνεόταν από έντονη πειθαρχία και αυστηρά ήθη. Μέσω της οικογένειας μεταβιβαζόταν ο πλούτος και η κοινωνική θέση στους απογόνους. Λίγο αργότερα, στα χρόνια του Αυγούστου, το σκηνικό φαίνεται να αλλάζει με την πτώση της οικογενειακής ηθικής. Ο Αύγουστος, που θεωρούσε την ηθική της οικογένειας υψίστης σημασίας, συμπεριέλαβε το γάμο και την ανατροφή των τέκνων στις νομοθετικές του μεταρρυθμίσεις, αναδεικνύοντας την σπουδαιότητα της οικογένειας για την κοινωνία.
Οι διαθέσιμες πηγές που αναφέρονται στην οικογένεια είναι πενιχρές και ελλιπείς. Στα γνωστά έργα για την κοινωνική ρωμαϊκή ιστορία, ο θεσμός της οικογένειας εξετάζεται αδρομερώς, καθώς η οικογένεια δεν αποτέλεσε πεδίο ιδιαίτερου ενδιαφέροντος. Για τον ρόλο της οικογένειας οι πηγές πληροφόρησης περιορίζονται στη μελέτη του ρωμαϊκού ιδιωτικού δικαίου. Συνεπώς, το πορτρέτο της οικογένειας και τα βασικά χαρακτηριστικά της, συντίθενται υπό το πρίσμα της ρωμαϊκής νομοθεσίας.
Η οικογένεια στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία και η δομή της
Ο όρος της οικογένειας με τα σύγχρονα δεδομένα συμπεριλαμβάνει τον πατέρα, τη μητέρα και τα παιδιά. Στη Ρώμη, η έννοια της οικογένειας φαίνεται να περικλείει κι άλλα μέλη του οίκου και λοιπούς συγγενείς. Η παραδοσιακή οικογένεια στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία αποτελείται από τη patria potestas. Επικεφαλής του οίκου είναι ο paterfamilias, ο μεγαλύτερος ηλικιακά εν ζωή άνδρας. Τα μέλη της συμπεριλαμβάνουν τη σύζυγο, τους γιούς, τις ανύπαντρες κόρες και τα παιδιά των γιών του paterfamilias.
Η οικογένεια στα λατινικά αποδίδεται με τις λέξεις «familia» και «domus» (=οίκος). Ο όρος familia αφορά όλους όσοι βρίσκονται υπό την εξουσία του πατέρα (patria potestas). Πιο συγκεκριμένα, στη familia συμπεριλαμβάνεται η σύζυγος, τα παιδιά, τα υιοθετημένα παιδιά, τα παιδιά των γιων, οι συγγενείς του άνδρα και όλη η ανδρική γενεαλογική γραμμή που απαρτίζουν μια γενιά (gens) και φέρουν κοινό όνομα (nomen). Μέλη της familia αποτελεί, επίσης, το σύνολο των δούλων.
Η σημασία της ρωμαϊκής οικογένειας
Η λέξη που χρησιμοποιούσαν περισσότερο για την οικογένεια στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία είναι η domus, αντί της λέξης familia. Ο domus σχετίζεται περισσότερο με την σημερινή έννοια της οικογένειας. Στο domus περιλαμβάνονται ο σύζυγος, η σύζυγος , τα παιδιά, οι δούλοι, και τα υπόλοιπα μέλη του οίκου. Σημαντική είναι η ύπαρξη των δούλων- τουλάχιστον στα εύπορα κοινωνικά στρώματα- οι οποίοι φαίνεται ότι επηρέαζαν τον τρόπο άσκησης της εξουσίας μέσα στον οίκο και την ανατροφή των παιδιών.
Ο όρος domus συμπεριλαμβάνει συγγενικά πρόσωπα των γυναικών, ενώ ο όρος familia αφορά αποκλειστικά στην αρρενογονική γενεαλογική γραμμή. Στις γραμματειακές αναφορές, χαρακτηριστικά παραδείγματα χρήσης των όρων αποτελούν ο Κικέρωνας και ο Πλίνιος. Από την μια πλευρά ο Κικέρωνας, αναφέρεται στην familia του στο δικαστήριο επικαλούμενος το genus και το κοινό nomen, όλους δηλαδή τους άρρενες του οίκου. Από την άλλη πλευρά, ο Πλίνιος κάνει λόγο για την domus αναφερόμενος στα συγγενικά πρόσωπα τόσο του πατέρα του όσο και της μητέρας του.
Οι διαθέσιμες μαρτυρίες υποστηρίζουν ότι οι οικογενειακοί δεσμοί δεν ήταν ιδιαίτερα συνεκτικοί. Οι Ρωμαίοι φαίνεται ότι δεν συμβίωναν με τις οικογένειες τους κάτω από την εξουσία του γηραιότερου άνδρα του οίκου. Αντίθετα, η συμβίωση των γιων με τους πατέρες τους μετά την ενηλικίωση αποτελούσε μάλλον εξαίρεση.

Η θέση της γυναίκας στο ρωμαϊκό γάμο και στην οικογένεια
Σύμφωνα με το ρωμαϊκό δίκαιο, η γυναίκα από την στιγμή που παντρευόταν τελούσε υπό την εξουσία του συζύγου της (cum manu τύπος γάμου). Σε αυτό τον τύπο γάμου η γυναίκα άφηνε τον οίκο του πατέρα της για να συμβιώσει και να δημιουργήσει οικογένεια με τον σύζυγό της. Αυτός ο τύπος γάμου δύσκολα μπορούσε να διαλυθεί.
Κατά τον 2ο αιώνα μ.Χ. ο γάμος περιέρχεται σε πιο χαλαρή μορφή, στην οποία η γυναίκα δεν τίθεται υπό την εξουσία του συζύγου της (sine manu τύπος γάμου). Σε αυτό το γάμο, η γυναίκα παρέμενε στην εξουσία του πατέρα της και στην familia. Τα δικαιώματά της αφορούσαν στην περιουσία του πατέρα της και όχι του συζύγου της. Αυτός ο τύπος γάμου μπορούσε να λυθεί χωρίς χρηματικές ζημιές. Η διαδικασία ήταν απλή: μέσω δήλωσης λύσης γάμου είτε από την πλευρά του άνδρα είτε από την πλευρά της γυναίκας. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα διαζύγια ήταν πολύ συχνό φαινόμενο στην ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Την εποχή του Αυγούστου, μάλιστα, ήταν σπάνιο φαινόμενο οι γάμοι που λύνονταν από τον θάνατο και όχι από διαζύγιο.
Χαρακτηριστικό των γάμων της εποχής αποτελεί το ηλικιακό χάσμα των συζύγων. Οι άνδρες συνήθιζαν να παντρεύονται μετά τα 30 έτη της ζωής τους. Αυτό δικαιολογείται καθώς, έπρεπε να ολοκληρώσουν την στρατιωτική τους θητεία. Έπειτα, στα εύπορα κοινωνικά στρώματα των Ρωμαίων επικρατούσε η αντίληψη ότι οι άνδρες έπρεπε να δημιουργήσουν δικό τους νοικοκυριό. Στον αντίποδα, οι γυναίκες παντρεύονταν περί τα δώδεκα χρόνια- ίσως και νωρίτερα- και εγκατέλειπαν το πατρικό σπίτι αμέσως μετά την ενηλικίωση. Τέλος, οι γάμοι που σύναπταν οι Ρωμαίοι, στηρίζονταν κυρίως στο κύρος και στην ανέλιξη της οικογένειας παρά στην ευτυχία της συζύγου, όπως αναφέρει ο Πλίνιος.
Η οικογένεια στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία: σχέσεις γονέων και παιδιών
Σύμφωνα με το ρωμαϊκό δίκαιο, και όπως έχει ήδη ειπωθεί, την εξουσία στην οικογένεια κατέχει ο paterfamilias. Αυτό σημαίνει ότι είχε την απόλυτη εξουσία και πάνω στους απογόνους του. Σύμφωνα με νομικές πηγές του 2ου αιώνα, χαρακτηριστικό των Ρωμαίων αποτελεί η ολοκληρωτική εξουσία πάνω στους γιούς τους. Μέχρι τον 4ο αιώνα οι άνδρες αποφάσιζαν για το δικαίωμα ζωής και θανάτου των παιδιών τους.

Ο paterfamilias είχε τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο για την σύναψη γάμου των παιδιών του. Τα παιδιά, δεν είχαν κανένα δικαίωμα στην περιουσία μέχρι τον θάνατο του πατέρα τους. Η σκληρή και καταπιεστική σχέση πατέρα και παιδιών επαληθεύεται από την επικρατούσα αντίληψη ότι οι Ρωμαίοι που έχαναν πρόωρα τον πατέρα τους ήταν καλότυχοι. Μάλιστα, υποστηρίζεται ότι οι πατροκτονίες στη Ρώμη ήταν ιδιαίτερα συχνό φαινόμενο. Όσο για την σχέση μητέρας- παιδιών οι πηγές είναι ελλιπείς.
Την ανατροφή των παιδιών αναφέρεται ότι αναλάμβαναν συχνά δούλες-παραμάνες, τουλάχιστον για τα αριστοκρατικά κοινωνικά στρώματα της Ρώμης. Αξιοσημείωτα είναι, επίσης, τα ποσοστά θνησιμότητας παιδιών και βρεφών την περίοδο εκείνη. Έτσι, αποδεικνύεται η συναισθηματική απόσταση και η απουσία δεσίματος μεταξύ γονέων και παιδιών. Συνεπώς, στη ρωμαϊκή οικογένεια οι δεσμοί ανάμεσα στα παιδιά και τους γονείς δεν φαίνεται να ήταν ιδιαίτερα στοργικοί. Παρόλα αυτά, σύμφωνα με το Σενέκα, τα παιδιά ήταν πηγή χαράς για την οικογένεια και ο θάνατός τους προκαλούσε- όπως είναι φυσικό- βαθιά θλίψη.
Η ρωμαϊκή οικογένεια είχε το δικό της τρόπο λειτουργίας. Ο paterfamilias συγκέντρωνε την απόλυτη εξουσία στο πρόσωπό του και η λήψη των αποφάσεων βρισκόταν στα χέρια του. Οι Ρωμαίες αν και φαίνονταν ελεύθερες στο γάμο τους δεν λάμβαναν πρωτοβουλίες και ήταν υποχείρια είτε του συζύγου τους είτε του πατέρα τους. Το ίδιο ίσχυε και για τα παιδιά των Ρωμαίων που συνδέονταν με πλήρεις δεσμούς εξάρτησης. Η ρωμαϊκή οικογένεια δεν παρουσιάζει μόνο κοινωνικό ενδιαφέρον. Αντανακλά τον τρόπο σκέψης και δράσης της εποχής αναδεικνύοντας τις κοινωνικές ανισότητες, την υποβαθμισμένη θέση της γυναίκας και τις πατριαρχικές αντιλήψεις που επικρατούσαν στη Ρώμη.
Πηγές
Garnsey, P. & Saller, R. (2012). Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Οικονομία, κοινωνία και πολιτισμός. (Επιμ. Γ.Α. Σουρής). Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
Graf, F. (2009). Εισαγωγή στην Αρχαιογνωσία. Τόμος Β’: Ρώμη. (3η έκδ., επιμ. Δ.Μ. Νικήτας). Αθήνα: Εκδόσεις Παπαδήμα.
Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού. (χ.χ.). Ρωμαϊκή περίοδος: Κοινωνία. Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού. Ανακτήθηκε από https://www.ime.gr/chronos/07/gr/society/index20.html (τελευταία πρόσβαση 13/11/2026).


