Η αρχαία Ελλάδα φημίζεται για τα ιερά της. Τόσο αυτά του ηπειρωτικού χώρου όσο και του νησιωτικού άφησαν στον άνθρωπο σπουδαία πολιτιστική κληρονομιά. Βέβαια, ένα από τα νησιά τα οποία ξεχωρίζουν στο Αιγαίο πέλαγος για τους αρχαιολογικούς τους χώρους είναι και η Νάξος. Στην Νάξο, κατά τα αρχαία ιστορικά χρόνια, αναπτύχθηκαν σημαντικά ιερά με πλούσιο αρχαιολογικό υλικό. Ένα από αυτά ήταν και το ιερό των Υρίων. Το ιερό των Υρίων βρίσκεται σε μια ελώδη περιοχή του νησιού, το Λιβάδι, έξω από την πόλη. Αφιερώθηκε σ’ έναν από τους θεούς του Ολύμπου, τον Διόνυσο.
Ιερό Υρίων: Ιδρυτικοί μύθοι και παραδόσεις:
Σύμφωνα με την παράδοση ο Διόνυσος γεννήθηκε στη Νάξο και ανατράφηκε από κάποιες θαλάσσιες θεότητες, τις νύμφες. Στο σημείο της γέννησής του οι κάτοικοι του νησιού ίδρυσαν το ιερό των Υρίων. Κατά την επιστροφή του από την Κρήτη στην Αθήνα, ο Θησέας μαζί με την Αριάδνη και τους συντρόφους τους σταμάτησαν στο νησί προκειμένου να ξεκουραστούν για κάποιες ημέρες. Όμως, όταν ο θεός αντίκρισε την κόρη του Μίνωα, την ερωτεύτηκε και ήρθε στον ύπνο του Αθηναίου ήρωα με σκοπό να τον παρακαλέσει να την αφήσει. Έτσι, το τελευταίο βράδυ πριν αναχωρήσει το πλήρωμα για την Αθήνα, ο Θησέας εγκατέλειψε την Αριάδνη και συνέχισε το ταξίδι προς τον προορισμό του. Ο Διόνυσος νυμφεύθηκε την κοπέλα και λατρεύονταν μαζί από τους Ναξιώτες στον ναό του ιερού τους.
Ιστορικό πλαίσιο-Ευρήματα
Οι ανασκαφικές εργασίες για την αποκάλυψη του ιερού διεξήχθησαν στα τέλη του 20ου αι. Επικεφαλής της αρχαιολογικής αποστολής ήταν ο καθηγητής αρχαιολογίας Βασίλης Λαμπρινουδάκης. Κατά την διάρκεια των ανασκαφών αποκαλύφθηκε πλήθος ευρημάτων. Συγκεκριμένα, στο ιερό των Υρίων βρέθηκαν θεμέλια τεσσάρων διαδοχικών ναών της αρχαϊκής περιόδου, ένας κορμός αγάλματος ρωμαϊκής περιόδου, καθώς και μία μυκηναϊκή πέτρινη κατασκευή για υγρές προσφορές. Αυτά τα στοιχεία αποδεικνύουν το γεγονός ότι η λατρεία σ’ αυτήν την τοποθεσία ξεκίνησε από τα προϊστορικά χρόνια και συνεχίστηκε αδιάκοπα καθ’ όλη τη διάρκεια της αρχαιότητας. Ως προς τα ευρήματα των αρχαίων ιστορικών χρόνων, ο πρώτος ναός των Υρίων οικοδομήθηκε περίπου το 800 π.Χ. Επρόκειτο για μία απλή πλίνθινη κατασκευή η οποία βρισκόταν μέσα στα έλη. Εσωτερικά διέθετε μία ξύλινη κιονοστοιχία η οποία χώριζε τον ναό σε δύο κλίτη και συγχρόνως στήριζε την στέγη του. Επιπλέον, βάσει σχεδίων και ευρημάτων, φαίνεται πως είχε τοποθετηθεί στο εσωτερικό του ναού κι ένα τριποδικό τραπέζι για αναίμακτες προσφορές. Πιθανόν να υπήρχε κι έμπυρη θυσία αλλά διεξαγόταν στην ύπαιθρο λόγω του μικρού μεγέθους του οικοδομήματος.
Στη συνέχεια, περίπου το 730 π.Χ., κατασκευάστηκε ο δεύτερος ναός ο οποίος ήταν πιο σύνθετος σχετικά με τον προηγούμενο. Αυξήθηκε το μέγεθός του με την προσθήκη τριπλής ξύλινης κιονοστοιχίας στο εσωτερικό του, η οποία διαιρούσε το κτήριο σε τέσσερα κλίτη. Ακόμη, προστέθηκαν πάγκοι για να συγκεντρώνονται οι πιστοί και να παρακολουθούν τις λατρευτικές εκδηλώσεις. Ωστόσο, η πιο σημαντική καινοτομία αυτού του κτηρίου ήταν η μεταφορά του βωμού στο βάθος της κεντρικής κιονοστοιχίας, ανάμεσα στους δύο τελευταίους κίονές της. Ακολούθως, περίπου το 680 π.Χ., ανεγέρθηκε ο τρίτος ναός ο οποίος υπέστη σημαντικές αλλαγές. Η πρόσοψη απέκτησε πρόσταση με τέσσερις ιωνικούς κίονες ενώ στο εσωτερικό του αφαιρέθηκε η μία κιονοστοιχία κι έτσι το κτήριο διαιρούνταν σε τρία κλίτη. Οι βάσεις των κιόνων ήταν μαρμάρινες, στοιχείο το οποίο χαρακτήριζε τη μνημειακή αρχιτεκτονική της αρχαίας Ελλάδας. Τέλος, ο βωμός μεταφέρθηκε σε νέα θέση, αλλά αυτή την φορά στο βάθος του κεντρικού κλίτους.
Εντούτοις, περίπου το 580-550 π.Χ., το ιερό των Υρίων περιήλθε σε μία σειρά από ριζικές αλλαγές στα πλαίσια μίας ευρύτερης ανακατασκευής. Ο ναός απέκτησε μεγάλο μέγεθος ενώ εσωτερικά διατηρήθηκε η διπλή κιονοστοιχία του προγενέστερου ναού η οποία τον χώριζε σε τρία κλίτη και ήταν ιωνική. Επίσης, διατηρήθηκε η ιωνική πρόσταση στην πρόσοψή του και ο βωμός μετατοπίστηκε για πρώτη φορά στην ιστορία του ιερού μπροστά και έξω από τον ναό. Αυτή η διαρρύθμιση του εσωτερικού του από τους αρχιτέκτονες, επέτρεψε την εξοικονόμηση χώρου για την δημιουργία αδύτου στο βάθος του κεντρικού διαδρόμου στο οποίο εκτελούνταν μυστηριακές τελετές. Παρόλα αυτά, το πιο σημαντικό στοιχείο αυτού του οικοδομήματος ήταν ότι όλα σχεδόν τα μέρη του κατασκευάστηκαν από μάρμαρο, πλην των εξωτερικών του τοίχων, σε μια προσπάθεια των γηγενών να αναδείξουν τον πλούτο και συγχρόνως την δύναμή τους, η οποία προέρχεται μέσα από αυτόν. Τέλος, άλλη μία καινοτομία αυτού του μνημείου ήταν ο σχηματισμός τριγωνικών πλαισίων μπροστά και πίσω από την στέγη του, τα οποία ονομάζονταν αετώματα.
Όμως το οικοδομικό πρόγραμμα του ιερού περιλάμβανε κι άλλες κατασκευές. Συγκεκριμένα, κτίστηκε ένας περιμετρικός τοίχος, δύο εστιατόρια εκατέρωθεν της εισόδου, ένα μαρμάρινο πηγάδι κοντά στο δυτικό εστιατόριο και στα ύστερα χρόνια ένα μακρόστενο κτίριο στα δυτικά με πύλη προς την είσοδο του ναού. Έτσι το ιερό των Υρίων έδινε την εντύπωση ενός μεγάλου οικοδομικού συγκροτήματος. Βέβαια, αξίζει να αναφερθεί και ο σκοπός καθώς και το εικονογραφικό πρόγραμμα του κορμού αγάλματος ο οποίος χρονολογείται την ρωμαϊκή περίοδο. Όταν το 41 π.Χ. ο Μάρκος Αντώνιος κατέκτησε τη Νάξο, επισκέφθηκε τα Ύρια και λατρεύτηκε ως Νέος Διόνυσος μαζί με τον ολύμπιο θεό. Οι κάτοικοι της Νάξου για να τον τιμήσουν φιλοτέχνησαν ένα λατρευτικό άγαλμα το οποίο τοποθετήθηκε στον ναό. Το γλυπτό έχει πλούσια θεματολογία: εικονίζει στο πάνω μέρος του θώρακα την τιμωρία της βάκχης Δίρκης, μιας ακολούθου του Διονύσου, στο μεσαίο τον Ηρακλή με το λιοντάρι της Νεμέας και στο κάτω τον Διόνυσο με τον πάνθηρα και το μπαστούνι. Στους πρώιμους χριστιανικούς χρόνους ο ναός και το ιερό των Υρίων μετατράπηκε σε χριστιανική εκκλησία προς τιμήν του Αγίου Γεωργίου και το άγαλμα διατηρήθηκε, γιατί θεωρήθηκε ότι παρίστανε τον Άγιο ως στρατιωτικό.
Ιερό Υρίων: Η αξία του ιερού
Το ιερό των Υρίων παρουσιάζει στοιχεία τα οποία το ομορφαίνουν και συγχρόνως το ξεχωρίζουν από τα υπόλοιπα ιερά του ελλαδικού χώρου. Αρχικά, η εμφάνιση του ιωνικού ρυθμού πρώτα στο εσωτερικό και έπειτα στο εξωτερικό του ναού του μαρτυρούν όχι μόνο την εδραίωση αλλά και την διάδοσή του στην τοποθεσία ίδρυσης του ιερού και ευρύτερα στο νησί. Στη συνέχεια, η ανακάλυψη και κυρίως η χρήση του μαρμάρου στα περισσότερα μέρη του τελευταίου ναού, αλλά και στα υπόλοιπα οικοδομήματα προσθέτει στο κτηριακό σύνολο μία αίσθηση κύρους και ταυτόχρονα εξωραϊσμού. Κατόπιν, η τοποθέτηση του βωμού στο εσωτερικό του ναού στις τρεις πρώτες φάσεις του και η ίδρυση αδύτου στην τελευταία φάση υποδηλώνει την ύπαρξη μυστηριακών τελετών καθώς και άλλων λατρευτικών διαδικασιών οι οποίες απευθύνονταν σε λίγους και συγκεκριμένους πιστούς. Τέλος, η καθιέρωση της λατρείας του Διονύσου ως θεού της χαλάρωσης και της καλοπέρασης φανερώνει την σημασία την οποία του είχαν δώσει οι Νάξιοι με την εξήγηση ότι μετά από κάθε εργασία ο άνθρωπος χρειάζεται να ξεκουράζεται και να διασκεδάζει.
Το ιερό των Υρίων είναι σημαντικό τόσο για τον ελληνικό όσο και για τον παγκόσμιο πολιτισμό. Μολονότι τα ευρήματά του σώζονται σε ερειπιώδη κατάσταση, είναι χρήσιμα ώστε ο οποιοσδήποτε άνθρωπος ο οποίος ενδιαφέρεται για τον πολιτισμό και την τέχνη να αντλήσει πληροφορίες και να μάθει για το παρελθόν του. Τα χαρακτηριστικά τα οποία διέθετε κατά την αρχαιότητα τού δίνουν την δυνατότητα να συγκριθεί με άλλα μεταγενέστερα μνημειακά ιερά της ηπειρωτικής Ελλάδας αφού πρώτα τα επηρέασε σε μεγάλο βαθμό. Ωστόσο, εγείρονται ερωτήματα σχετικά με ορισμένα στοιχεία του ιερού, όπως η εξέλιξή του κατά την διάρκεια της ύστερης αρχαιότητας, τα οποία καλούνται να απαντηθούν από τους ειδικούς.
Πηγές:
Λαμπρινουδάκης, Β. (2019). Σύντομη Διαδρομή στην Ιστορία και τον Πολιτισμό της Νάξου. Νάξος-Δήλος, Διάζωμα, 4-31.
Λαμπρινουδάκης, Β. & Gruben, G. (1985-87). “Ανασκαφή αρχαϊκού ιερού στα Ύρια της Νάξου: Η έρευνα κατά τα έτη 1982,1986 και 1987”. Αρχαιογνωσία, 5, 133-191.
Λαμπρινουδάκης, Β. (1992). ” Έξι χρόνια ανασκαφικής έρευνας στα Ύρια της Νάξου”. ΑΕ, 201-216.
Lambrinoudakis, V. (1991). “The Sanctuary of Iria on Naxos and the Birth of Monumental Greek Architecture”. New Perspectives in Early Greek Art, 173-188.
