Ο χαρακτηρισμός “Αγία Τριάδα” ίσως μοιάζει λίγο υπερβολή. Τελικά όμως δεν είναι, κι αυτό για δύο λόγους: πρώτον, είναι μία (κι όχι η) Αγία Τριάδα του γερμανόφωνου μοντερνισμού, συγκεκριμένα αυτή της πεζογραφίας, και πιο συγκεκριμένα της “μαξιμαλιστικής” – όπως φυσικά υπάρχουν κι άλλες, σε άλλα λογοτεχνικά είδη (πχ στη “μινιμαλιστική” πεζογραφία ίσως οι Κάφκα – Μπρεχτ – Άρνο Σμιτ). Δεύτερον, μπορεί κανείς ν’ αμφισβητήσει την τόσο μεγάλη σημασία αυτών των τριών μυθιστοριογράφων, εντός κι εκτός του κινήματός τους;
Ο γερμανόφωνος μοντερνισμός έχει, ανάμεσα σε πολλά ιδιαίτερα και γοητευτικά γνωρίσματα, να επιδείξει και μια επαναφορά ή συνέχιση του μεγάλου μυθιστορήματος τού 19ου αιώνα. Με υπόβαθρο το τελευταίο, αλλά σε πλαίσιο διαφορετικό, με ερεθίσματα και αντίκτυπο ιδιότυπα, η μαξιμαλιστική γερμανόφωνη πεζογραφία δημιούργησε έργα που γρήγορα έγιναν κλασικά και σημεία αναφοράς για τη δυτική και τη παγκόσμια λογοτεχνία. Τρία απ’ αυτά, τα αριστουργήματα της Αγίας Τριάδας αυτού του υποείδους, διαλέξαμε σήμερα.
Χρονικά πρώτο, το Μαγικό βουνό είναι ένα πραγματικό όρος της κεντρο-ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Κι αν αυτό το λογοπαίγνιο (που λέγεται συχνά) είναι κακό, κρύβει ωστόσο μια αλήθεια. Την εποχή του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, ο Τόμας Μαν μεταστράφηκε από το συντηρητισμό στο φιλελευθερισμό, και είδε στη σφοδρότερη ως τότε σύγκρουση της Ιστορίας την πάλη ανάμεσα σε δύο εντελώς διαφορετικές Ευρώπες: τη νεωτερική και την προ-νεωτερική. Στο βιβλίο του των 900+ σελίδων, ο νεαρός Χανς Κάστορπ, επισκέπτης κι ύστερα ασθενής σ’ ένα σανατόριο των ελβετικών Άλπεων, βρίσκει στις μακροσκελείς πλην πάντα γοητευτικές συζητήσεις-αντιπαραθέσεις των εκεί τροφίμων αυτόν τον “ευρωπαϊκό εμφύλιο πόλεμο”, που οι τελευταίες τότε εξελίξεις όξυναν και οι κατοπινές (αν πιστέψουμε και τον Ερνστ Νόλτε) τον κορύφωσαν. Εφτά ημέρες διαμονής που γίνονται εφτά χρόνια και που καθορίζουν τη ζωή των ηρώων μπροστά σ’ ένα νέο κόσμο που έρχεται.
Ο ίδιος “μεταβατικός” χαρακτήρας, ως ιστορία κι ως θεματική, βρίσκεται στη καρδιά και του magnum opus του Αυστριακού Ρόμπερτ Μούζιλ. Σε ώριμη ηλικία αφοσιώθηκε στη συγγραφή ενός τεράστιου μυθιστορήματος 2 τόμων (στην ελληνική έκδοση) που αναπλάθει σύσσωμο τον κόσμο της αυστρο-ουγγρικής Βιέννης, ακριβώς πριν το ξέσπασμα του Πολέμου που τον αφάνισε. Ένας κόσμος που πεθαίνει, όπως αυτό αποτυπώνεται στους ανθρώπους του, και που συγκρούεται με τον ακόμη αγέννητο κόσμο που δεν θα τον διαδεχτεί ειρηνικά, αλλά θα πάρει βίαια τη θέση του. Ο ήρωας, Ούλριχ, είναι ένας “Άνθρωπος χωρίς ιδιότητες“, ίσως με θετική κι όχι αρνητική σημασία: είναι ένα άτομο που συγκεντρώνει –δυνητικά– όλες τις ιδιότητες που μπορούν να του αποδοθούν. Οι σχέσεις του με τους γύρω του, οι πυκνές κι απέραντες συζητήσεις και στοχασμοί, συνθέτουν αυτό το έργο που ο θάνατος του συγγραφέα του τ’ άφησε ημιτελές.
Ένας έτερος Αυστριακός συγγραφέας που επίσης ξεκίνησε το γράψιμο στην ωριμότητά του, ήταν πιο τυχερός, καταφέρνοντας όχι μόνο να ολοκληρώσει το καλύτερο έργο του, αλλά να μας χαρίσει και άλλα, εξίσου σημαντικά. Ο Χέρμαν Μπροχ συνέγραψε τους Υπνοβάτες του σαν μια χαλαρή τριλογία που ζωντανεύει ολόκληρη την τριακονταετή βασιλεία του Κάιζερ Γουλιέλμου Β’ (1888-1918), μέσα από τις ζωές τριών πολύ διαφορετικών ανθρώπων. Κλασικό δείγμα της τάξης του ο καθένας, αποτυπώνονται στις ζωές τους η παρακμή της “Ευρώπης” στο γύρισμα του αιώνα και η αδυναμία αποδοχής της νέας ηθικής, κοινωνικής και ιστορικής πραγματικότητας που ανατέλλει. Ο Μπροχ μάς συστήνει χαρακτήρες οι οποίοι, όντας ακριβώς υπνοβάτες, δεν συντονίζονται σωστά στο ρυθμό της εποχής τους, μιας εποχής που δεν κρύβει τα προανακρούσματα του ερχόμενου ριζοσπαστισμού (κομμουνισμός, αναρχισμός, φασισμός) που νομοτελειακά και βίαια θα τους “ξυπνήσει”.
