Εμπνευσμένο από τους Νταλί, Έσερ και Μαγκρίτ, το έργο του Ρομπ Γκονσάλβες μαρτυρεί συγγένεια με το ρεύμα του σουρεαλισμού. Αν και ο ίδιος προτιμούσε την έκφραση «μαγικός ρεαλισμός» για να περιγράψει την δουλειά του, δεν μπορούμε να μην αισθανθούμε πως οι πίνακες του χρωματίζονται από την ατμόσφαιρα μιας υπεραισθητής διάστασης. Αντλώντας υλικό από το φυσικό και αστικό τοπίο, τις οικείες εκφάνσεις της ανθρώπινης εμπειρίας και τις αντιθέσεις της, ο Γκονσάλβες ξεκινά από ρεαλιστικές σκηνές, αφήνοντάς τες να μεταμορφωθούν σε κάτι που δεν παραπέμπει στον δικό μας κόσμο – ή πράγματι, σε κάτι μαγικό που κρύβεται εντός του. Μια τέτοια μεταμόρφωση αποτυπώνεται και στο “The Sun Set Sail”, όπου μπορούμε να δούμε μια μορφή άλλοτε ως σύννεφο και άλλοτε ως πανί. Η δυνατότητα θέασης της ίδιας εικόνας υπό άλλη ματιά συνδέει την προοπτική του Γκονσάλβες με τις παρατηρήσεις του Βιτγκενστάιν στην ύστερη σκέψη του, διαγράφοντας τον δρόμο για μια δημιουργική συνάντηση φιλοσοφίας και τέχνης. Στη συνέχεια, θα εντρυφήσουμε στο πλαίσιο συγκρότησης αυτής της δυναμικής επικοινωνίας, «διαβάζοντας» τον Γκονσάλβες με τους όρους του Λούντβιχ Βιτγκενστάιν.

Βιτγκενστάιν και «βλέπειν» στις Φιλοσοφικές Έρευνες
Στο XI της δεύτερης ελληνικής έκδοσης των Φιλοσοφικών Ερευνών, ο Βιτγκενστάιν διαχωρίζει το «βλέπω» με την έννοια της οπτικής αντίληψης και της περιγραφής από το «βλέπω ως», την ικανότητα αναγνώρισης μιας ομοιότητας ανάμεσα σε δύο πρόσωπα. Στο σχετικό παράδειγμα, εκείνος που χρησιμοποιεί το «βλέπω» με την δεύτερη σημασία, καταφέρνει να δει στο σκίτσο μια ομοιότητα που διέφυγε από εκείνον που απλώς «βλέπει» και περιορίζεται στην πιστή αποτύπωση των δύο προσώπων. Όταν ο παρατηρητής την εντοπίζει ξαφνικά, η μορφή που κοιτάζει του φαίνεται διαφορετική, παρότι έχει μείνει αναλλοίωτη. Ο Βιτγκενστάιν ονομάζει αυτήν την κατάσταση «το να προσέξουμε μια όψη».
Η θέση του βρίσκει αντίκρυσμα στο σχήμα που αποκαλεί Λ-Π, το οποίο μπορεί να ειδωθεί είτε σαν κεφάλι λαγού, είτε σαν κεφάλι πάπιας. Η εικόνα διατηρείται ως έχει, παρόλα αυτά η εντύπωσή μας για το τι δείχνει μπορεί να αναμορφώνεται, να προκύπτει, δηλαδή, μια νέα αναδυόμενη όψη. Θα συνοψίζαμε λοιπόν πως αφενός, το σχήμα μένει σταθερό και αμετάβλητο, ότι αφετέρου οι γραμμές του αποκτούν διακριτό ρόλο ανάλογα με το πως τις βλέπουμε να ενώνονται. Ο Βιτγκενστάιν κάνει λόγο για «όψεις οργάνωσης», όταν διαπιστώνουμε πως τα μέρη του απαράλλακτου σχεδίου συνδυάζονται με έναν άλλον τρόπο. Στο Λ-Π, οι γραμμές που πριν έπλαθαν τα αυτιά του λαγού, τώρα ενδέχεται να πλάθουν το ράμφος της πάπιας.

Ο Βιτγκενστάιν και η υπόδειξη ως αισθητική εξήγηση
Ας υποθέσουμε στιγμιαία πως κάποιος αδυνατεί να δει τίποτε άλλο παρά λαγό. Τότε θα μπορούσαμε να του πούμε «Φαντάσου τα αυτιά του σαν ήταν ράμφος». Η υπόδειξη μας του προτείνει ένα νέο τρόπο θέασης. Για τον Βιτγκενστάιν, κάτι παρόμοιο συμβαίνει στην τέχνη. Λέμε «Δες το σχήμα έτσι» ή «Αυτό το μέτρο πρέπει να το ακούσεις σαν εισαγωγή». Ο συνομιλητής μας πιθανώς να απαντούσε «Α! Τώρα το βλέπω!». Έτσι θα καταλαβαίναμε πως η νύξη μας έχει ανταπόκριση και είναι αποτελεσματική. Μια αισθητική εξήγηση δύναται να μας αποκαλύψει που να συγκεντρωθούμε ή τι να συγκρίνουμε, προκειμένου να «κουμπώσει» το πώς συσχετίζονται μέρη που μέχρι τη δεδομένη στιγμή βλέπαμε μεμονωμένα.
Στις Διαλέξεις για την αισθητική, ο Βιτγκενστάιν διακρίνει την αιτιακή από την αισθητική εξήγηση. Στην πρώτη αναζητούμε τα αίτια των αντιδράσεων μας. Το ψυχολογικό πείραμα και η στατιστική έρευνα μας βοηθούν να καταλάβουμε τι προκαλεί μια συγκεκριμένη αντίδραση και υπό ποιες συνθήκες εμφανίζεται. Αν ρωτήσουμε έναν πιανίστα «Γιατί σταμάτησες για μια στιγμή;» ίσως μας πει «Μούδιασαν τα δάχτυλα μου». Έτσι μας δίνει την αιτία της παύσης. Αντίθετα, στην περίπτωση της αισθητικής εξήγησης ενδεχομένως να αποκρινόταν «Έκανα μια μικρή παύση για να ακουστεί μόνη της η τελευταία νότα». Εκεί θα προσέφερε έναν λόγο για την δική του ερμηνεία στην κατανόηση του tempo. Το ουσιώδες στην απόκλιση των δύο προσεγγίσεων είναι ότι πραγματεύονται ζητήματα διαφορετικής υφής.
Μα που είναι το πανί;
Κρατώντας κατά νου τις σκέψεις του Βιτγκενστάιν, επιστρέφουμε στον πίνακα του Γκονσάλβες διαθέτοντας εφαρμόσιμες μεθόδους ανάλυσης. Έστω, λοιπόν, πως ο συνθεατής μας που βλέπει μόνο σύννεφα στις καμάρες, απορεί με το γεγονός πως αναγνωρίζουμε πανιά και μας ρωτά «Μα που είναι το πανί;». Εμείς του απαντάμε «Η ματιά μας φτάνει στο σημείο συνοδεύοντας τα ιστιοφόρα από τα δεξιά». Η φωτεινή μορφή έχει όμοια καμπύλη με τα γειτονικά πανιά, οπότε θεωρούμε πως κι εδώ, το ύφασμα φουσκώνει στον άνεμο. Το περίγραμμα της μας φαίνεται τόσο οικείο ακριβώς επειδή το έχουμε ήδη εντοπίσει στα καράβια πριν από αυτό. Κοίταξε κι εσύ έτσι». Ακόμη κι αν εν τέλει δεν κατάφερνε να συλλάβει την δική μας πρόσληψη, παρατηρούμε πως η αισθητική εξήγηση- υπόδειξη ανοίγει έναν δίαυλο επικοινωνίας με τον συνομιλητή μας, το έργο και τον δημιουργό αλλά και τον ίδιο μας τον εαυτό.

Κι αν η υπόδειξη βρίσκεται μέσα στο έργο;
Το συναρπαστικό με το “The Sun Set Sail” είναι πως θα μπορούσαμε να σκεφτούμε ότι η υπόδειξη βρίσκεται μέσα του. Είναι σαν λέμε εγγενές γνώρισμά του, εφόσον ο καλλιτέχνης έχει αξιοποιήσει συνειδητά συγκεκριμένες τεχνικές, όπως η μίξη των χρωμάτων, οι σκιάσεις, το φως και η κλίμακα, για να πετύχει ένα επιθυμητό αποτέλεσμα -μια άμεση επίδραση στο αισθητικό μας βλέμμα. Αυτό σημαίνει, υπό τον όρο ότι η υπόθεση μας αληθεύει, πως ο πίνακας έχει την δύναμη να μας «μιλά», καθοδηγώντας με συνέπεια την εστίαση και την κρίση μας από μια μορφή σε μια άλλη. Αν ακολουθήσουμε τις μορφές από τα αριστερά στα δεξιά μας υποδεικνύει τα εξής: «Δώσε έμφαση στα σύννεφα. Δες πως μοιάζει το ένα με το επόμενό του». Αν ξεκινήσουμε πάλι από τα δεξιά, η προτροπή του αλλάζει. «Κοίτα τα πανιά. Προχώρα μαζί τους προς τα αριστερά». Στην πρώτη περίπτωση, το μεταίχμιο πιθανώς μας φαίνεται σαν σύννεφα και στην δεύτερη σαν πανιά.
Αφού μας έχει φανερώσει την μορφή και με τους δύο τρόπους, ο πίνακας μας καλεί στο πίσω στο σημείο αμφιβολίας. «Κοίτα πάλι. Με τι σου μοιάζει τώρα;». Καθώς πασχίζουμε να να το βρούμε, επαναλαμβάνουμε την διαδρομή μία από την μία και μία από την άλλη. Ανεξαρτήτως της αφετηρίας μας, κάθε μορφή κρατά κάτι από την προηγούμενη και ταυτόχρονα προσθέτει κάτι νέο, μέχρι που αυτό που βλέπουμε ταιριάζει προοδευτικά, όλο και περισσότερο, με κάτι διαφορετικό από εκείνο που είδαμε στην εναρκτήρια σκηνή της αντίστοιχης πλευράς.
Φυσικά, η ιδέα ότι ο πίνακας μας «μιλά» με τέτοια αυστηρότητα ή οποιουδήποτε βαθμού αυστηρότητα, είναι μια ερμηνεία του έργου και μας παραπέμπει σε ξεχωριστά φιλοσοφικά ερωτήματα. Είναι εύλογο πως κάθε θεατής μπορεί να σταθεί αλλού, να ακολουθήσει με το βλέμμα του άλλες διαδρομές, να κάνει άλλους συσχετισμούς. Όταν φανταζόμαστε την σύνθεση να μας ψιθυρίζει «Κοίτα ξανά», δικαιολογείται να προβληματιστούμε, πρωτίστως, για το κατά πόσο δίνουμε φωνή στην δική μας αμηχανία μπροστά στην μορφή. «Πριν την έβλεπα σαν σύννεφο, ύστερα σαν πανί. Τώρα τι βλέπω;». Αλήθεια, εσύ πως θα απαντούσες;
Πηγές:
Βιτγκενστάιν, Λ.(2023). Φιλοσοφικές Έρευνες. Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση
Βιτγκενστάιν, Λ. (2002). Περί Τέχνης και Αισθητικής. Αθήνα: Εκδόσεις Καρδαμίτσα
Pagliano, A. (2023).Transitions:Between Metamorphosis and Anamorphosis: Surreal Spaces in the Paintings of Rob Gonsalves https://series.francoangeli.it/index.php/oa/catalog/download/1016/880/5722?inline=1 (τελευταία πρόσβαση 19.11.2026)

