Η βενετοκρατία στην Κέρκυρα κράτησε σχεδόν τέσσερις αιώνες, από το 1386 έως το 1797, και το νησί δεν έπεσε ποτέ στους Οθωμανούς. Γι’ αυτό όποιος φτάνει από τη θάλασσα βλέπει πρώτα τις δύο κορυφές του Παλαιού Φρουρίου και, πίσω τους, μια πόλη με ψηλά σπίτια, κεραμιδένιες στέγες και στενά σοκάκια, που θυμίζει Ιταλία περισσότερο από κάθε άλλο μέρος της Ελλάδας. Οι δύο αυτές κορυφές έδωσαν στο νησί και το όνομά του: η Κέρκυρα (Corfu) προέρχεται από το βυζαντινό Κορυφώ. Γιατί, όμως, ήθελε τόσο πολύ η Βενετία αυτό το νησί; Και τι άφησε η βενετοκρατία στην αρχιτεκτονική, στη διοίκηση και στην οικονομία;
Βενετοκρατία στην Κέρκυρα: μια στρατηγική επιλογή
Η Κέρκυρα βρίσκεται στην είσοδο της Αδριατικής και η θέση αυτή την έκανε περιζήτητη. Πριν από τους Βενετούς, το νησί κατέλαβαν οι Σταυροφόροι και, στη συνέχεια, το Δεσποτάτο της Ηπείρου, ένα ελληνικό κράτος που προέκυψε μετά την Τέταρτη Σταυροφορία το 1204. Το 1267 το νησί πέρασε στους Ανδεγαυούς, μια γαλλική δυναστεία που κυβερνούσε το Βασίλειο της Νάπολη. Για τη Βενετία, ωστόσο, η Κέρκυρα είχε διπλή αξία: το λιμάνι της υποδεχόταν τις γαλέρες της και το νησί της προμήθευε προϊόντα.
Το 1383 η Βενετία έστειλε μια γαλέρα στην Κέρκυρα, για να δείξει το ενδιαφέρον της να την προσαρτήσει. Φοβόταν, μάλιστα, ότι άλλη δύναμη, όπως η Γένουα, θα την προσαρτούσε πρώτη. Τελικά, μετά τον θάνατο του Καρόλου Γ΄ το 1386, βασιλιάς της Νάπολης, στο βασίλειο του οποίου ανήκε το νησί. Ακόμη, η διαδοχή στον θρόνο της Νάπολης προκάλεσε διαμάχη και οι άρχοντες της Κέρκυρας ζήτησαν οι ίδιοι την προστασία της Βενετίας. Το 1394 η Βενετία επισημοποίησε την ένταξη του νησιού στην αυτοκρατορία της με μια τελετή (Gertwagen, 2007).
Σε αντάλλαγμα, η Βενετία διαβεβαίωσε ότι θα σέβεται τα έθιμα, τις περιουσίες και τα φεουδαρχικά προνόμια των κατοίκων. Αναγνώρισε επίσης το δικαίωμά τους να διαμαρτύρονται, αν δεν ήταν ικανοποιημένοι.
Bενετοκρατία στην Κέρκυρα: η πόλη με τα καντούνια
Η παλιά πόλη της Κέρκυρας φέρει ακόμη τη βενετική σφραγίδα. Συγκεκριμένα, τα καντούνια, τα στενά σοκάκια ανάμεσα στα πολυώροφα σπίτια, ανοίγουν πού και πού σε μικρές πλατείες, που λειτουργούν σαν χώροι ανάσας. Τα σπίτια έχουν τέσσερις και πέντε ορόφους, πέτρινες όψεις, μεγάλα τοξωτά παράθυρα με ξύλινα παντζούρια και, σε μερικά, μικρά σιδερένια μπαλκόνια (Tataki, 1985).
Ο Ιταλός ταξιδιώτης Πιέτρο Καζόλα περιέγραψε το 1494 μια πόλη τόσο πυκνοχτισμένη, που οι στέγες των σπιτιών σχεδόν άγγιζαν η μία την άλλη (Paoletti, 2001, στο Dermitzakis, 2022). Επιπλέον, στη γειτονιά του Καμπιέλο, στα βορειοανατολικά, κατοικούσαν οι ευγενείς. Στο κέντρο της οι Βενετοί έφτιαξαν το Βενετσιάνικο Πηγάδι, που έδινε νερό σε όλη την παλιά πόλη. Ακόμη και τα ονόματα των τοποθεσιών, όπως Σαν Ρόκκο, Σαν Τζάκομο και Σπηλιά, θυμίζουν τη βενετική περίοδο.
Το Λιστόν, με τις χαρακτηριστικές στοές του, δεν είναι βενετικό έργο, αφού οι Γάλλοι το έχτισαν στα χρόνια της κατοχής τους. Ωστόσο, δείχνει πόσο βαθιά είχε ριζώσει το βενετικό ύφος στην πόλη.
Βενετοκρατία στην Κέρκυρα: τα φρούρια
Η Κέρκυρα ζούσε διαρκώς με τον φόβο της οθωμανικής επίθεσης και, ως αποτέλεσμα, οι Βενετοί έχτιζαν την πόλη με στόχο την άμυνα. Το Παλαιό Φρούριο υπήρχε ήδη από τους Βυζαντινούς και τους Ανδεγαυούς, αλλά οι Βενετοί το ενίσχυσαν σημαντικά. Συγκεκριμένα, έσκαψαν την Contra Fossa, μια τάφρο που μετέτρεψε τη χερσόνησο του φρουρίου σε τεχνητό νησί. Επιπλέον, έφτιαξαν προμαχώνες στη θέση των στρογγυλών πύργων (Cosmescu, 2015).

Μετά την οθωμανική επίθεση του 1537, οι Βενετοί επέκτειναν τα τείχη, ώστε να προστατεύουν ολόκληρη την πόλη. Στη συνέχεια, το 1576, τελείωσαν το Νέο Φρούριο. Όταν η πολιορκία του 1716 άφησε την πόλη σχεδόν κατεστραμμένη, πρόσθεσαν μια ακόμη γραμμή τειχών (Cosmescu, 2015).
Η Σπιανάδα, η μεγάλη πλατεία απέναντι από το Παλαιό Φρούριο, ήταν αρχικά τόπος συνάντησης με μαγαζιά και σπίτια. Τον 17ο αιώνα, όμως, οι Βενετοί τα γκρέμισαν, επειδή ήθελαν ανοιχτό πεδίο μπροστά στο φρούριο (Voskopoulou, 2005). Επιπλέον, την ίδια ανάγκη δείχνουν και οι αναφορές των Βενετών αξιωματούχων. Συγκεκριμένα, το 1534, για παράδειγμα, ο Τζιοβάνι Μόρο ζητούσε να ενισχύσουν τα τείχη, να τροφοδοτούν το νησί και να πληρώνουν τακτικά τους στρατιώτες (Pagkratis, 2008). Έτσι, η άμυνα της πόλης καθόριζε ακόμη και τη μορφή των κοινόχρηστων χώρων της.
Τα περισσότερα κτίρια που βλέπει σήμερα ο επισκέπτης μέσα στο Παλαιό Φρούριο ανήκουν στη βρετανική περίοδο, γιατί οι Βρετανοί γκρέμισαν πολλά από τα βενετικά.

Βενετοκρατία στην Κέρκυρα: πώς κυβερνούσε η Βενετία το νησί
Κατά τη βενετοκρατία στην Κέρκυρα, η Βενετία δεν είχε ενιαίο σύστημα διοίκησης για τις κτήσεις της. Η Βενετία δεν είχε ενιαίο σύστημα διοίκησης για τις κτήσεις της. Κάθε περιοχή είχε τους δικούς της θεσμούς και η Βενετία συνήθως τους κρατούσε. Έτσι, και στην Κέρκυρα διατήρησε το φεουδαρχικό σύστημα που υπήρχε ήδη (Pagkratis, 2007).
Επικεφαλής ήταν ο Βάιλος, ένας Βενετός ευγενής, που υπηρετούσε έως τρία χρόνια. Εκπροσωπούσε τη Βενετία και είχε πολιτική και στρατιωτική εξουσία. Δύο σύμβουλοι τον βοηθούσαν, ενώ ο Προβλεπτής είχε την ευθύνη για τη φρουρά και το φρούριο (Miller, 1903). Επιπλέον, οι αξιωματούχοι επόπτευαν ο ένας τον άλλον, για να περιορίσουν τη διαφθορά. Οι τοπικοί θεσμοί, όπως το Συμβούλιο της πόλης, συμμετείχαν στη διοίκηση, αλλά τις αποφάσεις έπαιρναν στην πράξη ο Βάιλος και οι σύμβουλοί του.
Οι κάτοικοι ανήκαν σε τρεις τάξεις: τους ευγενείς, τους αστούς και τους χειρώνακτες. Μόνο οι ευγενείς είχαν πολιτικά δικαιώματα και τα μετέδιδαν από πατέρα σε γιο. Τα ονόματά τους κατέγραφε η Χρυσή Βίβλος (Libro d’Oro). Για να μπει κάποιος σε αυτήν, ούτε ο ίδιος ούτε ο πατέρας του έπρεπε να έχουν ασκήσει χειρωνακτικό επάγγελμα (Lountzis, 1969). Μετά το 1537, όταν το νησί έχασε μέρος του πληθυσμού του, η Βενετία διέταξε να προσθέσουν στη Χρυσή Βίβλο και οικογένειες της μεσαίας τάξης (Morris, 1990).
Η οικονομία της Κέρκυρας κατά τη βενετοκρατία
Η οικονομία του νησιού στηριζόταν στη γη. Οι Βενετοί ενθάρρυναν την καλλιέργεια της ελιάς και του αμπελιού και το νησί έφτασε να έχει περίπου δύο εκατομμύρια ελαιόδεντρα. Αντίθετα, το σιτάρι δεν ευδοκιμούσε και από το 1411 οι Κερκυραίοι μπορούσαν να το πουλούν μόνο με άδεια. Επιπλέον, η Κέρκυρα παρήγαγε αλάτι και η Βενετία μονοπωλούσε το εμπόριό του.
Η εικόνα, ωστόσο, δεν ήταν μόνο θετική. Συγκεκριμένα, η πόλη είχε πάγιο έλλειμμα και πλήρωνε άσχημα τους υπαλλήλους. Ως αποτέλεσμα, η διοίκηση δεν λειτουργούσε αποτελεσματικά και η αδικία ήταν συχνή. Παράλληλα, οι αγρότες της φεουδαρχικής γης ζούσαν ουσιαστικά ως δουλοπάροικοι (Miller, 1903). Τελικά, το 1794 ο τελευταίος γενικός προβλεπτής, ο Κάρλο Αουρέλιο Βίντμαν, βρήκε το νησί με το ίδιο πρόβλημα: μεγάλο έλλειμμα και απλήρωτους υπαλλήλους (Flabouriaris, 1994).
Η κληρονομιά της βενετοκρατίας στην Κέρκυρα σήμερα
Το 1797 η Βενετία υπέκυψε στους όρους του Ναπολέοντα και έχασε την Κέρκυρα. Ωστόσο, άφησε πίσω της τα φρούρια και τα τείχη, την πολεοδομία της παλιάς πόλης και τα ονόματα των δρόμων. Σήμερα η παλιά πόλη της Κέρκυρας είναι μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO και οι ιδιοκτήτες των σπιτιών δεν μπορούν να τα βάψουν με όποιο χρώμα θέλουν. Έτσι, η βενετοκρατία στην Κέρκυρα παραμένει ορατή σε κάθε γειτονιά της πόλης.
Πηγές
Cosmescu, D. (2015). Venetian Renaissance Fortifications in the Mediterranean. McFarland.
Dermitzakis, A. (2022). Shrines in a Fluid Space: The Shaping of New Holy Sites in the Ionian Islands, the Peloponnese, and Crete under Venetian Rule (14th–16th Centuries). Brill.
Flabouriaris, S. (1994). Corfu: The Garden Isle. London: J. Murray.
Gertwagen, R. (2007). The Island of Corfu in Venetian Policy in the Fourteenth and Early Fifteenth Centuries. International Journal of Maritime History, 19(1), 181–210.
Λούντζης, Ε. (1969). Περί της πολιτικής καταστάσεως της Επτανήσου επί Ενετών. Αθήνα: Κάλβος.
Miller, W. (1903). The Ionian Islands under Venetian Rule. The English Historical Review, 18(70), 209–239.
Morris, J. (1990). The Venetian Empire: A Sea Voyage. Harmondsworth: Penguin.
Παγκράτης, Γ. (2007). Η Βενετική κυριαρχία στα Ιόνια Νησιά. Στο Θ. Πυλαρινός (επιμ.), Ιόνιοι Νήσοι: Ιστορία και Πολιτισμός. Αθήνα: Περιφέρεια Ιονίων Νήσων.
Παγκράτης, Γ. (2008). Οι εκθέσεις των Βενετών Βαΐλων και Προβλεπτών της Κέρκυρας (16ος αι.). Αθήνα: Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών.
Tataki, A. B. (1985). Corfu: History – Monuments – Museums. Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών.
Βοσκοπούλου, Χ. (2005). Δημόσια κτίρια στην Κέρκυρα την περίοδο της βενετικής κυριαρχίας (1571–1797) (Διδακτορική διατριβή). Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.


