Πότε μπορούμε να θεωρούμε ηθική μία ανθρώπινη πράξη, και ποιο θα έπρεπε να είναι το κριτήριό μας για να διαχωρίσουμε τον σωστό από τον ανήθικο τρόπο δράσης, τόσο ως κοινωνία όσο και ο καθένας μας χωριστά; Αυτό αποτελεί ένα ζήτημα που έχει απασχολήσει αμέτρητους διανοητές, από τον Πλάτωνα και τον Σωκράτη μέχρι τον Καντ και άλλους σύγχρονους φιλοσόφους. Μία από τις πιό διαδεδομένες θεωρίες που έχουν αναπτυχθεί προς απάντηση του παραπάνω ερωτήματος ονομάζεται ωφελιμισμός (utilitarianism), και προσφέρει μια ενδιαφέρουσα οπτική.
Ο ωφελιμισμός του Bentham και του Mill
Η θεωρία του ωφελιμισμού, αν και ορισμένοι σπόροι της εμφανίζονται και στην αρχαία Ελληνική φιλοσοφία, πήρε σάρκα και οστά από τον Jeremy Bentham, έναν Άγγλο φιλόσοφο, που θεωρείται από πολλούς ως ο «πατέρας του ωφελιμισμού». Ο Bentham υποστήριζε ότι η ανθρώπινη φύση «πατάει» πάνω σε δύο πόλους, αυτόν της ευχαρίστησης και αυτόν του πόνου. Στόχος λοιπόν, κάθε ανθρώπινης πράξης, σύμφωνα με αυτόν, θα πρέπει να είναι η πρόκληση της μεγαλύτερης δυνατής ευχαρίστησης με τον μικρότερο δυνατό πόνο, για τον μεγαλύτερο δυνατό αριθμό ατόμων. Πρόκειται λοιπόν για μια αφαίρεση, εφόσον η διαφορά της οποίας είναι θετική, μπορούμε να μιλάμε για μία ηθική ανθρώπινη πράξη.
Ωφελιμισμός: Θεμελιώδεις αρχές
Από την πλούσια βιβλιογραφία και ανάπτυξη της θεωρίας του ωφελιμισμού, μπορούμε να πούμε ότι την χαρακτηρίζουν τρεις βασικές αρχές. Η πρώτη από αυτές είναι η συνεπειοκρατία (consequentialism). Τις πράξεις δηλαδή, δεν πρέπει να τις κρίνουμε για την πρόθεση πίσω από αυτές, αλλά αποκλειστικά και μόνο για τα αποτελέσματα, τις συνέπειές τους. Ακόμα, θεμέλιο της θεωρίας είναι η αμεροληψία (impartiality), η οποία θέτει ως βάση της «αφαίρεσης» την ισότητα όλων των ανθρώπων. Η ευχαρίστηση κάποιας ομάδας ατόμων δεν είναι δυνατόν να βαραίνει την ζυγαρία περισσότερο από αυτήν κάποιας άλλης ομάδας (εφόσον φυσικά αποτελούνται από τον ίδιο αριθμό ατόμων). Η ευχαρίστηση και ο πόνος κάθε ανθρώπου έχει την ίδια αξία. Τέλος, χαρακτηριστική είναι προφανώς η αρχή της ωφέλειας (utility), που διακηρύττει ότι ο στόχος των ανθρώπινων πράξεων είναι η μέγιστη ευχαρίστηση της μεγαλύτερης δυνατής ομάδας ανθρώπων, αθροιστικά.
Η προοδευτική βελτίωση της θεωρίας
Οι διάδοχοι του Bentham, ο σημαντικότερος εκ των οποίων ονομαζόταν John Stuart Mill, εμπλούτισαν τη θεωρία του πατέρα του ωφελιμισμού. Στόχο είχαν να αντιμετωπίσουν κάποιες αντιρρήσεις, απέναντι στις οποίες ήταν ευάλωτες οι πρώτες διατυπώσεις της θεωρίας. Ένα σημαντικό στοιχείο που προσέθεσαν, παραδείγματος χάριν, ήταν ο ποιοτικός διαχωρισμός των απολαύσεων σε κατώτερες (πχ. σωματικές ηδονές) και ανώτερες (πνευματικές και συναισθηματικές απολαύσεις), ούτως ώστε οι τελευταίες να βαραίνουν στη ζυγαριά περισσότερο, λόγω της μεγαλύτερης εγγενούς αξίας που έχουν. Ακόμα, επεσήμαναν τον αδιαπραγμάτευτο ρόλο που πρέπει να παίζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα, όπως η ελευθερία και η κοινωνική πρόνοια, στην ωφελιμιστική λογική, καθώς μόνο έτσι μπορεί αυτή να υλοποιηθεί σε βάθος χρόνου.
Μέσα από την συνεχή πρόοδο και εμπλουτισμό λοιπόν, ο ωφελιμισμός κατέστη ικανός να προσαρμόζεται στις συλλογικές εξελίξεις και να αντέξει στο διάβα του χρόνου, επηρεάζοντας έντονα τις ανθρώπινες κοινωνίες, τόσο σε επίπεδο προσωπικών αντιλήψεων όσο και σε επίπεδο νομοθετικών επιλογών. Πρόσφατο παράδειγμα αποτελεί η αντιμετώπιση της πανδημίας COVID-19. Η απόφαση του περιορισμού -λόγου χάριν- της προσωπικής μας ελευθερίας μέσω της καραντίνας ή του υποχρεωτικού εμβολιασμού, απηχεί την ωφελιμιστική επιδίωξη του συλλογικού καλού μέσω ορισμένων (μικρότερου βεληνεκούς) θυσιών.
Σε πρώτη ανάγνωση, ο ωφελιμισμός φαίνεται να είναι ο τέλειος μηχανισμός εύρεσης της σωστής πράξης, καθώς πρόκειται πρακτικά για έναν μαθηματικό τύπο που ασχολείται αποκλειστικά και μόνο με την συλλογική ευτυχία. Έτσι, καθίσταται προβλέψιμος και μας προσφέρει ένα αίσθημα ασφάλειας. Ωστόσο, μήπως είναι υπερβολικά καλό για να είναι αληθινό;
Ωφελιμισμός: Τα προβλήματα
Όπως συμβαίνει με κάθε ηθική θεωρία, ο αποτελεσματικότερος τρόπος να ελεγχθεί η εγκυρότητά της είναι μέσα από την υποβολή της σε ακραία υποθετικά (ή και πραγματικά, εφόσον υπάρχουν) σενάρια εφαρμογής της.
Η υπόθεση των Dudley και Stephens
Εν προκειμένω, χαρακτηριστική είναι η υπόθεση τεσσάρων ναυτικών, οι οποίοι το 1884 ναυάγησαν κοντά στο Ακρωτήρι της Καλής Ελπίδας. Μετά από αρκετές ημέρες, και καθώς οι προμήθειες τους είχαν εξαντληθεί, δύο από αυτούς, ο Tom Dudley και ο Edwin Stephens, αποφάσισαν να σκοτώσουν τον πιο νεαρό από όλους, τον δεκαεπτάχρονο Richard Parker, ούτως ώστε να τραφούνε με το πτώμα του και να μην κινδυνεύσουν από την ασιτία. Πράγματι, το έκαναν, και μετά από λίγες ημέρες διασώθηκαν οι τρεις επιβιώσαντες από ένα γερμανικό ιστιοφόρο. Μόλις επέστρεψαν στην πατρίδα τους, οι δύο δράστες της δολοφονίας δικάστηκαν και κρίθηκαν ένοχοι για ανθρωποκτονία εκ προθέσεως. Παρότι η αρχική τους καταδίκη σε θάνατο έπειτα μετατράπηκε σε ποινή φυλάκισης έξι μηνών, η απόφαση του δικαστηρίου καταδεικνύει την απαξίωση του νομικού συστήματος για την πράξη τους.
Προς τι όμως αυτή η αντιμετώπιση; Κατά τον ωφελιμισμό, η πράξη των δύο ναυτών ήταν απόλυτα ηθική, καθώς ο κανιβαλισμός του άτυχου Parker, ναι μεν αφαίρεσε μια ζωή, αλλά έσωσε τρεις άλλες. Εάν δεν τον είχαν σκοτώσει, θα είχαν πεθάνει όλοι τους από ασιτία μονάχα λίγες μέρες αργότερα. Γιατί λοιπόν καταδικάστηκαν οι Dudley και Stephens, αντί να δεχθούν επαίνους για την ηρωική απόφασή τους να σώσουν τρεις ζωές;
Η συγκεκριμένη υπόθεση λοιπόν, βλέπουμε ότι φέρνει στο φως ένα σημαντικό πρόβλημα της θεωρίας του ωφελιμισμού. Όπως διαφαίνεται έντονα μέσα από το παράδειγμα των τεσσάρων ναυτών, ένας άνθρωπος δεν είναι δυνατόν να χρησιμοποιείται ως μέσον, γιατί στην πραγματικότητα είναι αυτοσκοπός. Καθένας μας έχει τους δικούς του στόχους, επιδιώξεις και την αδιαπραγμάτευτη ανθρώπινη αξία του, ώστε η χρήση κάποιου ατόμου ως μέσον για κάποιον μεταγενέστερο σκοπό, όσο ιερός και αν είναι αυτός, αντιβαίνει στην ανθρώπινη φύση και αξιοπρέπεια.
Κίνδυνοι ωφελιμισμού
Πέραν από τις πρακτικές λοιπόν δυσκολίες που αντιμετωπίζει η συγκεκριμένη θεωρία (ποιος κρίνει το είδος της ευχαρίστησης που πρέπει να επιδιώκει μία κοινωνία, δεδομένου ότι ο καθένας αντλεί απόλαυση από κάτι διαφορετικό, πώς μπορούμε να υπολογίσουμε τι θα είναι πιο ωφέλιμο μακροπρόθεσμα, πώς μπορούμε να συγκρίνουμε ποσοτικά αγαθά που διαφέρουν ποιοτικά μεταξύ τους κ.α.), ελλοχεύει και ο κίνδυνος της πλήρους απαξίωσης και εκμηδένισης των δικαιωμάτων ενός ανθρώπου ή μίας μειονότητας ανθρώπων, εν όψει του «γενικού καλού».
Υπό το πρίσμα του ωφελιμισμού, μπορεί να δικαιολογηθεί λόγου χάριν με περίσσεια ευκολία ο βασανισμός ενός ανθρώπου (ακόμα και αθώου), εφόσον μέσω αυτού πιθανολογούμε ότι θα αντλήσουμε πληροφορίες για μια βόμβα που μπορεί να σκοτώσει εκατοντάδες άλλους (σημειωτέον ότι κάτι τέτοιο είναι απόλυτα απαγορευμένο, τόσο στο ελληνικό όσο και στα περισσότερα ευρωπαϊκά νομικά συστήματα), η καταπίεση μιας πληθυσμιακής μειονότητας, για την ανεμπόδιστη επιδίωξη των συμφερόντων της πλειονότητας, ή ακόμα και το να τραβήξουμε τον μοχλό, ούτως ώστε ένα τρένο που κατευθύνεται προς μια διαδρομή όπου είναι δεμένοι πέντε άνθρωποι, να αλλάξει πορεία και να πατήσει μονάχα έναν (παράδειγμα αντλημένο από το δημοφιλές ηθικό δίλλημα).
Η κριτική στάση ως ο καλύτερος σύμβουλος
Εν κατακλείδι, ο ωφελιμισμός, στην ώριμη, σύγχρονη μορφή του, παρουσιάζει πολλά στοιχεία που θα μπορούσαμε να εφαρμόσουμε, τόσο ως κοινωνία όσο και ατομικά, ούτως ώστε να βελτιώσουμε το επίπεδο της συνύπαρξής μας. Δυστυχώς όμως, όπως και σε πολλά άλλα, η βολική λύση δεν είναι πάντα η ορθότερη, και δεν πρέπει ποτέ, ούτε στην ατομική ούτε στη συλλογική συμπεριφορά μας, να ξεχνάμε πως υπάρχουν πολλοί άλλοι ζωτικής σημασίας παράγοντες που πρέπει να λαμβάνουμε υπόψιν όταν αποφασίζουμε πώς θα δράσουμε. Η αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου, όσο μικρό μέρος του συνόλου και αν αποτελεί, και ανεξάρτητα από τις περιβάλλουσες συνθήκες, πρέπει να γίνεται αδιαπραγμάτευτα σεβαστή.
Έτσι, οφείλουμε όλοι μαζί και ο καθένας ξεχωριστά, να εξετάζουμε την κάθε κατάσταση και απόφαση κριτικά. Δεν πρέπει να επαναπαυόμαστε ούτε να δράμε τυφλά, βάσει μίας θεωρίας που φαινομενικά μόνο δείχνει να είναι βολική. Αλλιώς, ανοίγει ο δρόμος διάπλατα για την διάπραξη αμέτρητων αυθαιρεσιών και κτηνωδιών, στο όνομα ενός «κοινού συμφέροντος».
Βιβλιογραφία
Sandel M., (2009). Justice: What’s the right thing to do? Ηνωμένο Βασίλειο: Penguin Books Ltd
Utilitarianism Explained: Key Principles, History, Applications, and Modern Perspectives. Ανακτήθηκε από https://philosophiesoflife.org/utilitarianism/ (τελευταία πρόσβαση 10.11.2026)
Wiss-Carline, J. (2025). R v Dudley and Stephens (1884) 14 QBD 273. Ανακτήθηκε από https://www.lawcases.net/cases/r-v-dudley-and-stephens-1884-14-qbd-273/ (τελευταία πρόσβαση 11.11.2026)
