Ρωμαίος πολίτης ασκεί το δικαίωμα provocatio ad populum μπροστά στη λαϊκή συνέλευση
Πολιτισμός

Provocatio ad populum: Το «βέτο» του Ρωμαίου πολίτη

Δημοσιεύτηκε Χρόνος ανάγνωσης 4 λεπτά

Η Ρωμαϊκή Res Publica ανέπτυξε ένα εξαιρετικά σύνθετο νομικό σύστημα. Ένα ήταν το βασικό και διαχρονικό ερώτημα, που απασχολούσε πάντα τους πολίτες της Ρώμης από τις απαρχές της. Μέχρι πού, ακριβώς, μπορούσε να φτάσει η κρατική εξουσία απέναντι στον ίδιο τον πολίτη; Ο θεσμός της provocatio ad populum προσέφερε απλόχερα αυτή την απάντηση. Αυτό το νομικό δικαίωμα επέτρεψε την άμεση προσφυγή του καταδικασθέντα στη λαϊκή συνέλευση.

Η εξουσία των Ρωμαίων magistratus

Οι ανώτατοι άρχοντες διέθεταν απεριόριστη πολιτική δύναμη. Το περίφημο imperium τούς χάριζε, πράγματι, την απόλυτη εξουσία του κράτους. Ταυτόχρονα, ασκούσαν το σκληρό δικαίωμα της coercitio, την άμεση, δηλαδή, επιβολή ποινών για τη διατήρηση της τάξης. Μπορούσαν, επομένως, να επιβάλουν άμεσα σωματικές ή θανατικές ποινές. Αυτή η ανεξέλεγκτη δικαιοδοσία ενείχε, σαφώς, τεράστιους κινδύνους αυθαιρεσίας. Ως αποτέλεσμα, οι  εκάστοτε ανώτατοι άρχοντες απολάμβαναν συχνά τα προνόμιά τους σε βάρος των πολιτών. Συνεπώς, το κράτος όφειλε αναπόφευκτα να θέσει όρια στην ασυδοσία της διοίκησης.

Η γέννηση της provocatio ad populum

Η λύση προήλθε έπειτα από σκληρές κοινωνικές συγκρούσεις. Οι πληβείοι διεκδίκησαν τη δυναμική νομική τους προστασία απέναντι στους πατρικίους. Έτσι, γεννήθηκε, τελικά, η provocatio ad populum. Ο πολίτης μπορούσε, πλέον, να επικαλεστεί τη λαϊκή ετυμηγορία. Σταματούσε, με αυτόν τον άμεσο τρόπο, την εκτέλεση μιας θανατικής ποινής. Ο θεσμός αυτός εξελίχθηκε σταδιακά μέσα από διαδοχικές νομοθετικές ρυθμίσεις. Κομβικό σημείο υπήρξε το έτος 300 π.Χ., όταν ο ρωμαϊκός λαός προχώρησε στη θέσπιση της lex Valeria, της πρώτης αδιαμφισβήτητης και πλήρως τεκμηριωμένης νομικής κατοχύρωσης.

Οι νόμοι των Πορκίων

Η ουσιαστική προστασία του πολίτη ενισχύθηκε καθοριστικά αργότερα, όταν η Σύγκλητος και ο λαός ψήφισαν τους περίφημους Πόρκιους νόμους (leges Porciae) στις αρχές του 2ου αιώνα π.Χ. Τα τρία αυτά νομοθετήματα δεν αποτέλεσαν ένα ενιαίο κείμενο, αλλά εισήγαγαν σταδιακές μεταρρυθμίσεις στο αυστηρό ρωμαϊκό δίκαιο. Απαγόρευσαν ρητά την αυθαίρετη μαστίγωση και τον συνοπτικό εξαναγκασμό, με αποτέλεσμα κανένας αξιωματούχος μα μη μπορεί πλέον να ασκεί αδικαιολόγητη σωματική βία. Τα νομοθετήματα αυτά αποτέλεσαν, συνεπώς, μια πρωτοφανή νομική ασπίδα για κάθε Ρωμαίο πολίτη.

Το Πόρκιο γένος και η ρωμαϊκή libertas

Το γένος των Πορκίων εισήλθε στη ρωμαϊκή αριστοκρατία στις αρχές του 2ου αιώνα π.Χ. Αρχικά, ο Κάτωνας ο Πρεσβύτερος κατέκτησε πρώτος το αξίωμα του υπάτου το 195 π.Χ.. Ωστόσο, ο Πόπλιος Πόρκιος Λαίκας αποτέλεσε τον πιθανότερο εισηγητή της σημαντικότερης νομοθεσίας. Σε ιδεολογικό επίπεδο, το Πόρκιο γένος διακρινόταν για τον βαθύ πολιτικό του συντηρητισμό. Τα μέλη του πίστευαν ακράδαντα ότι κανένας άρχοντας δεν πρέπει να καταχράται τη δημόσια εξουσία. Μεταγενέστερα, αξιοποίησαν στρατηγικά τη νομισματοκοπία ως ισχυρό προπαγανδιστικό εργαλείο, προβάλλοντας ξεκάθαρα τον καθοριστικό τους ρόλο στην προάσπιση της ρωμαϊκής ελευθερίας (libertas).

Ο Ρωμαίος πολίτης εκτός Ρώμης

Η εφαρμογή του θεσμού αντιμετώπιζε, ωστόσο, τεράστιες εδαφικές προκλήσεις. Αρχικά, η provocatio ίσχυε αυστηρά μόνο μέσα στα ιερά όρια της πόλης (pomerium). Έξω από αυτά, η στρατιωτική εξουσία παρέμενε απόλυτα δεσποτική. Η Πόρκια νομοθεσία, όμως, ανέτρεψε πλήρως αυτόν τον παλαιό κανόνα, επεκτείνοντας το δικαίωμα προσφυγής στους πολίτες των επαρχιών. Ο νόμος προστάτευε, πλέον, αποτελεσματικά τον Ρωμαίο στρατιώτη απέναντι στον διοικητή του, ο οποίος έχασε οριστικά το δικαίωμα της αυθαίρετης εκτέλεσης.

Το δηνάριο του P. Porcius Laeca

Οι Ρωμαίοι αποτύπωσαν αυτή τη νομική κατάκτηση στην κρατική νομισματοκοπία. Το δηνάριο του Πόπλιου Πόρκιου Λαίκα, το οποίο κόπηκε στη Ρώμη περί το 110-109 π.Χ., αποτελεί το τρανότερο παράδειγμα. Η εμπρόσθια όψη απεικονίζει χαρακτηριστικά την κεφαλή της θεάς Ρώμης, ενώ στον οπισθότυπο εικονίζονται ένας στρατιωτικός διοικητής, ένας ραβδούχος, καθώς και ένας Ρωμαίος πολίτης με τήβεννο (togatus) που διαμαρτύρεται ανοιχτά. Τη νομισματική αυτή αναπαράσταση συνοδεύει η επιγραφή PROVOCO στο έξεργο. Με αυτόν τον τρόπο, το νόμισμα διατήρησε ζωντανή την πολιτική μνήμη του θεσμού.

Αργυρό δηνάριο του P. Porcius Laeca, που απεικονίζει την άσκηση της provocatio ad populum στην αρχαία Ρώμη
Αργυρό δηνάριο του Πόπλιου Πόρκιου Λαίκα (περ. 110-109 π.Χ.) που απεικονίζει την άσκηση provocatio ad populum. Πνευματικά δικαιώματα εικόνας: © The Trustees of the British Museum (Αρ. Συλλογής: AN626443001001).

provocatio ad populum: η ιστορική σημασία του θεσμού

Η δυναμική εξέλιξη της provocatio καθόρισε την πορεία της Res Publica. Το δικαίωμα αυτό συνέδεσε άρρηκτα την έννοια της ελευθερίας με την civitas, την ιθαγένεια. Τελικά, ο κρατικός μηχανισμός έχασε οριστικά το δικαίωμα της αυθαίρετης καταπίεσης. Από την άλλη, η ρωμαϊκή κοινωνία απέδειξε κάτι πάρα πολύ σημαντικό. Η ελευθερία προϋποθέτει την ουσιαστική προστασία από τον νόμο. Στην πραγματικότητα, ο τελευταίος προστάτευσε οριστικά τον πολίτη από την αυθαιρεσία των αρχόντων.

Πηγές

Κικέρων: De Republica (Περί Πολιτείας), De Legibus (Περί Νόμων), In Verrem (Κατά Βέρρη).

Τίτος Λίβιος: Ab Urbe Condita (Από κτίσεως Ρώμης).

Crawford, M. H. (1974), Roman Republican Coinage, Cambridge.

Drogula, F. K. (2011), «The Lex Porcia and the Development of Legal Restraints on Roman Governors», στο: Chiron 41.

Lintott, A. W.(1999), The Constitution of the Roman Republic, Oxford.

Τζαμτζής, Ι. Ε. (2006),  Libertas. Ζητήματα ελευθερίας εις το Δίκαιο και τους Θεσμούς της Ρώμης, Αθήνα/Θεσσαλονίκη/Παρίσι.