Στην αρχαιότητα υπήρχαν καλλιτέχνες οι οποίοι με το έργο τους έγιναν διάσημοι και άφησαν το στίγμα τους στην ιστορίας της αρχαίας ελληνικής τέχνης. Υπήρχαν, όμως, και κάποιοι άλλοι οι οποίοι μπορεί να παραμένουν ακόμα άγνωστοι στο ευρύ κοινό αλλά εφόσον μελετηθούν προσεκτικά τα δημιουργήματά τους θα αναδειχθεί και η καλλιτεχνική τους αξία. Ο ζωγράφος του Βερολίνου αποτελεί τρανταχτό παράδειγμα αυτής της κατηγορίας. Έζησε και δραστηριοποιήθηκε στην Αθήνα των αρχών του 5ου αι. π.Χ.(περίπου 500-475 π.Χ.) προσφέροντας πλήθος αγγείων, τα οποία διακοσμήθηκαν κατά βάση στον ερυθρόμορφο ρυθμό, μια τεχνική η οποία συνδυάζει ερυθρές μορφές σε μαύρο φόντο. Ωστόσο, τίποτα γνωστό δεν είναι περισσότερο γι’ αυτόν τον αγγειογράφο, ακόμα και το όνομά του παραμένει αντικείμενο συζήτησης. Λέγεται ότι κάποια στιγμή ο ζωγράφος έλαβε αυτήν την ονομασία λόγω ενός αγγείου το οποίο εκτίθεται στο αρχαιολογικό μουσείο του Βερολίνου, καθώς μελετήθηκε αναλυτικά από τον διάσημο αρχαιολόγο S.John Beazley. Παρακάτω θα παρουσιαστούν τα πιο αντιπροσωπευτικά του δημιουργήματα.
Ζωγράφος Βερολίνου: Ερμής και Σάτυρος
Στο μουσείο του Βερολίνου εκτίθεται σήμερα ένας αμφορέας, είδος αποθηκευτικού σκεύους, τον οποίο φιλοτέχνησε ο εν λόγω ζωγράφος. Ο αμφορέας αυτός βρέθηκε στο Vulci της Ετρουρίας, στην βορειοδυτική Ιταλία, και εικονίζει τις εξής παραστάσεις: στην κύρια όψη του αγγείου αναπαριστώνται ο Ερμής κρατώντας στο ένα του χέρι το κηρύκειο μαζί μ’ ένα σκεύος οινοποσίας και στο άλλο μια οινοχόη από την οποία στάζει κρασί. Αποδίδεται, επίσης, με τα χαρακτηριστικά του σύμβολα τα οποία είναι ο πέτασος, ένα είδος καπέλου, καθώς και τα φτερωτά του σανδάλια. Ακριβώς μπροστά του εικονίζεται ένας Σάτυρος ο οποίος κρατάει την βάρβιτο, ένα είδος μακρόστενης λύρας, και ετοιμάζεται να πιεί από την οινοχόη του Ερμή. Κάτω από τον Σάτυρο παρατηρείται ένα ελάφι ή ζαρκάδι. Σύμφωνα με την ανάλυση της σκηνής και συνδυαστικά με τις γραπτές πηγές, πιθανόν να απεικονίζεται κάποιο είδος σατυρικού δράματος. Στην δευτερεύουσα όψη εικονίζεται άλλος Σάτυρος ο οποίος κρατάει και αυτός βάρβιτο κι ένα σκεύος προκειμένου να πιει κρασί. Το πιο σημαντικό στοιχείο της πρώτης παράστασης είναι ο τρόπος με τον οποίο αποδίδονται οι μορφές, δηλαδή η μία μπροστά από την άλλη σαν να υπάρχει ένα είδος προοπτικής.
Ο κρατήρας του Δία με τον Γανυμήδη
Ο ζωγράφος του Βερολίνου φιλοτέχνησε έναν υπέροχο κωδωνόσχημο κρατήρα, δηλαδή ένα αγγείο ανάμιξης του οίνου με νερό, και είναι ίσως το πιο ολοκληρωμένο έργο του, από θέμα τεχνοτροπίας. Εικονίζει την απαγωγή του γιού του Τρώα βασιλιά Λαομέδοντα, του Γανυμήδη, από τον βασιλιά των θεών, τον Δία. Σύμφωνα με τον μύθο, κάποια στιγμή ο πατέρας θεών και ανθρώπων ερωτεύθηκε τον νεαρό πρίγκιπα και θέλησε να τον πάρει στο παλάτι του, στον Όλυμπο. Έτσι, μεταμορφώθηκε σε αετό και τον απήγαγε. Ωστόσο, ο Γανυμήδης δεν δυσανασχέτησε μ’ αυτήν την πράξη του Δία αλλά έδειξε σημάδια αποδοχής αυτής της ερωτικής καταδίωξης. Στο αγγείο, εντούτοις, ο ζωγράφος του Βερολίνου δεν απεικόνισε τον Δία να κυνηγάει τον πρίγκιπα. Αντιθέτως, αναπαριστά τον Γανυμήδη να κρατάει έναν κόκορα στο ένα του χέρι προσφέροντάς τον προς τον ολύμπιο θεό ως δώρο για την επικείμενη δημιουργίας ερωτικής σχέσης κι ένα στεφάνι στο άλλο παίζοντας μ’ αυτό. Τα μαλλιά του είναι ζωγραφισμένα με χρυσό χρώμα, δηλωτικό στοιχείο της βασιλικής του καταγωγής. Μ’ άλλα λόγια οι μορφές φιλοτεχνήθηκαν με τέτοιο τρόπο ώστε να δείχνουν ότι η μία, ο θεός, να προτρέπει την δεύτερη, τον θνητό, να κάνει το πρώτο βήμα.
Ζωγράφος Βερολίνου: Φιλονικία Ηρακλή-Απόλλωνα
Ο ζωγράφος του Βερολίνου, όπως και πολλοί άλλοι αρχαίοι Έλληνες καλλιτέχνες, δεν θα μπορούσε να μην εντάξει στο θεματολόγιό του μια σκηνή από τον βίο του μεγαλύτερου ήρωα όλων των εποχών, του Ηρακλή. Η συγκεκριμένη σκηνή εντοπίζεται σ’ έναν αμφορέα ο οποίος φιλοξενείται σήμερα στο αρχαιολογικό μουσείο του Wurzburg, στην Γερμανία, και εικονίζει ένα θέμα λίγο πριν από την εκτέλεση κάποιου από τους άθλους του. Κάποτε ο Ηρακλής θέλησε να τελέσει κάποια θυσία και μετέβηκε στο μαντείο των Δελφών προκειμένου να λάβει οδηγίες για τον τρόπο διεξαγωγής της. Όμως, αρνούνταν να περιμένει την σειρά του για την χρησμοδοσία και άρπαξε αυθαίρετα τον μαντικό τρίποδα της Πυθίας. Ο Απόλλωνας, στον αντίποδα, κατηγόρησε τον ήρωα για ιεροσυλία κι έτσι άρχισε να τον κυνηγάει έως ότου επαναφέρει το ιερό σκεύος στο μαντείο. Καθώς δεν βρισκόταν λύση ανάμεσα στα δύο ετεροθαλή αδέλφια, επενέβη ο Δίας και αποκατέστησε την τάξη σ’ αυτό το ζήτημα. Ο Ηρακλής τιμωρήθηκε γι’ αυτή του την πράξη με το να υπηρετήσει για έναν αιώνα τον ηγεμόνα κάποιου βασιλείου της Μ. Ασίας ως δούλος. Εδώ αναπαριστώνται οι δύο κεντρικές μορφές αυτού του επεισοδίου, ο μεν Ηρακλής στην κύρια όψη έχοντας ανοίξει τον διασκελισμό του υπερβολικά και με τα χαρακτηριστικά του σύμβολα, την λεοντή και το ρόπαλο, ο δε Απόλλωνας στην δευτερεύουσα με το ιμάτιο και το τόξο του έτοιμος να τον χτυπήσει και να τον σκοτώσει. Όποιος παρατηρήσει προσεκτικά αυτήν την σκηνή θα διαπιστώσει το στοιχείο ότι οι μορφές αποδόθηκαν με τέτοιο τρόπο ώστε να καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος της επιφάνειας του αγγείου, δίνοντας την εντύπωση ότι απλώνονται στο φόντο.
Ζεύγη ομηρικών μονομάχων
Ο ζωγράφος του Βερολίνου απεικόνισε και μια λιτή αλλά εντυπωσιακή για την δραματικότητά της σκηνή, παρμένη από τον τρωικό πόλεμο. Συγκεκριμένα, αναπαριστώνται σε κρατήρα του Λονδίνου δύο ζεύγη ομηρικών ηρώων να μονομαχούν σε ξεχωριστά επίπεδα, εκ των οποίων ο ένας είναι κοινός, ο Αχιλλέας. Στην πρώτη μονομαχία πολεμάει τον Έκτορα, ενώ τους υποστηρίζουν δύο θεοί, η Αθηνά και ο Απόλλωνας αντίστοιχα. Στην δεύτερη πολεμάει τον Μέμνονα, τον βασιλιά των Αιθιόπων και σύμμαχο των Τρώων, ενώ τους συμπαραστέκονται αντίστοιχα οι μητέρες τους, η Θέτιδα και η Ηώς. Ο τρόπος με τον οποίο παρατάσσονται τα δύο ζευγάρια εξυπηρετεί την συνέχεια της αφήγησης: μετά τον θάνατο του Πατρόκλου, σειρά είχε αυτός του πρίγκιπα της Τροίας και στο τέλος η μονομαχία και η επικράτηση του Αχιλλέα έναντι του αφρικανού βασιλιά. Τέλος είναι προφανές, αν του δοθεί η δέουσα προσοχή, το στοιχείο ότι στην πρώτη μονομαχία ο Απόλλωνας μπορεί να φεύγει από το πεδίο της μάχης αφήνοντας ανυπεράσπιστο τον τραυματισμένο Έκτορα αλλά κάνει μια κίνηση η οποία φαίνεται προφητική για το τέλος του βασιλιά των Μυρμιδόνων: ετοιμάζεται να βάλει ένα βέλος στο τόξο του και να τον χτυπήσει μ’ αυτό στο αδύναμο σημείο του.
Ζωγράφος Βερολίνου: Ο κιθαρωδός
Ο ζωγράφος του Βερολίνου δεν αρκέστηκε μόνο σε μυθολογικές σκηνές αλλά φιλοτέχνησε και μια σκηνή από την καθημερινή ζωή των αρχαίων Ελλήνων. Αυτή η σκηνή απεικονίζει στην κύρια όψη έναν νεαρό τραγουδιστή να παίζει την λύρα ή κιθάρα, όπως αλλιώς λεγόταν, και στην δευτερεύουσα έναν μουσικοδιδάσκαλο να τον καθοδηγεί. Αυτό το αγγείο βρίσκεται σήμερα στο μητροπολιτικό μουσείο της Νέας Υόρκης και αναδεικνύει τις πεποιθήσεις των αρχαίων Ελλήνων για τραγούδι και την μουσική. Ο κιθαρωδός φοράει έναν μακρύ χιτώνα και ιμάτιο το οποίο κρέμεται κάτω από την λύρα και φτάνει μέχρι τα πόδια του σχεδόν.
Ο ζωγράφος του Βερολίνου άφησε το δικό του στίγμα στην εποχή την οποία δραστηριοποιήθηκε. Δεν ήταν άλλος ένας απλός αγγειογράφος αλλά ένας απ’ αυτούς τους καλλιτέχνες οι οποίοι εξέλιξαν τον ερυθρόμορφο ρυθμό και γενικά την αρχαία τέχνη. Ίσως τελικά η μαγεία της τέχνης να μην βρίσκεται μόνο στα μεγάλα ονόματα αλλά και σε αφανείς καλλιτέχνες οι οποίοι έβαλαν τις δικές τους πινελιές σε έργα τα οποία διακοσμούν σήμερα τα μεγαλύτερα μουσεία της Ευρώπης και του κόσμου.
Πηγές
Robertson, M. (2005). Η τέχνη της αγγειογραφίας στην κλασική Αθήνα. Αθήνα: Παπαδήμας.
Πλάντζος, Δ. (2016), Ελληνική τέχνη και αρχαιολογία. Αθήνα: Καπόν.
Στεφανάκης, Μ. (2012), Εισαγωγή στην κλασική αρχαιολογία: Βασικές αρχές και επισκόπηση της αρχαίας ελληνικής τέχνης, 11ος– 4ος αι. π.Χ., εισαγωγή-κεραμική/αγγειογραφία. Αθήνα: Ιάμβλιχος.
