Η ζωή σε μια αρχαία πόλη δεν ήταν όπως τη φανταζόμαστε. Δύσκολα θα επιβίωνε εκεί ένας σύγχρονος άνθρωπος καθώς οι δυσκολίες που θα είχε να αντιμετωπίσει θα ήταν αμέτρητες. Όταν ακούμε για αρχαίες πόλεις μας έρχονται στο μυαλό η ένδοξη Αθήνα του Περικλή ή η μεγαλοπρεπής Ρώμη με τους επιβλητικούς ναούς, τις μεγάλες αγορές και τα θέατρα. Η αλήθεια όμως είναι αρκετά διαφορετική.

Το προσδόκιμο ζωής ήταν χαμηλό

Ένα από τα πρώτα στοιχεία που προκαλούν εντύπωση όταν μελετά κανείς την αρχαιότητα είναι το χαμηλό προσδόκιμο ζωής. Οι δημογραφικές μελέτες εκτιμούν ότι ένας άνθρωπος που γεννιόταν στην αρχαία Ελλάδα ή τη Ρώμη είχε μέσο προσδόκιμο ζωής μόλις 20 έως 30 χρόνια. Ωστόσο, ο αριθμός αυτός μπορεί να δημιουργήσει λανθασμένη εντύπωση. Για παράδειγμα για να καταλάβουν καλύτερα το ηλικιακό μέσο όρο οι επιστήμονες άντλησαν στοιχεία από περίπου 300 απογραφές από τη ρωμαϊκή Αίγυπτο από τον 1ο έως τον 3ο αιώνα μ.Χ. και το συμπέρασμα που έβγαλαν ήταν ότι ένα μέσο προσδόκιμο ζωής κατά τη γέννηση ήταν περίπου 22 έως 25 ετών.

Στην πραγματικότητα, δεν σημαίνει ότι οι περισσότεροι άνθρωποι πέθαιναν στα 30 τους. Ο μέσος όρος ήταν τόσο χαμηλός επειδή η παιδική θνησιμότητα ήταν τεράστια. Περίπου το ένα τρίτο των βρεφών πέθαινε πριν συμπληρώσει τον πρώτο χρόνο ζωής, ενώ σχεδόν τα μισά παιδιά δεν έφταναν ποτέ στην ηλικία των 10 ετών.

Όσοι κατάφερναν να επιβιώσουν μέχρι την εφηβεία είχαν αρκετές πιθανότητες να ζήσουν μέχρι τα 50 ή ακόμη και τα 60 χρόνια. Ωστόσο, έπρεπε να ξεπεράσουν μια σειρά από κινδύνους: επιδημίες, λοιμώξεις, ατυχήματα, πολέμους και συχνές περιόδους πείνας. Για έναν σύγχρονο άνθρωπο, το γεγονός ότι ο θάνατος ενός παιδιού αποτελούσε σχεδόν αναμενόμενο γεγονός θα ήταν ίσως η πιο δύσκολη ψυχολογική προσαρμογή.

Μια μικρή πληγή μπορούσε να σκοτώσει

Σήμερα, ένα απλό κόψιμο στο χέρι θεωρείται ασήμαντο. Καθαρίζεται, απολυμαίνεται και επουλώνεται μέσα σε λίγες ημέρες. Στην αρχαιότητα όμως, μια μικρή πληγή μπορούσε να εξελιχθεί σε θανατηφόρα λοίμωξη. Δεν υπήρχαν αντιβιοτικά, ενώ οι γνώσεις για τα μικρόβια και την αποστείρωση θα ανακαλύπτονταν σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα.

Ένα τραύμα από εργαλείο, ένα δάγκωμα ζώου ή ακόμη και ένα αγκάθι που μολυνόταν μπορούσε να προκαλέσει γάγγραινα ή σηψαιμία. Σε πολλές περιπτώσεις, οι γιατροί δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα περισσότερο από το να καθαρίσουν την πληγή ή να χρησιμοποιήσουν βότανα και κρασί ως αντισηπτικά. Ακόμη και τα κατάγματα ήταν επικίνδυνα. Ένα σπασμένο πόδι μπορούσε να οδηγήσει σε μόνιμη αναπηρία ή θάνατο, είτε από μόλυνση είτε από τις επιπλοκές της ακινησίας.

Η ζωή σε μια αρχαία πόλη δεν ήταν όπως τη φανταζόμαστε: Οι ασθένειες αποτελούσαν καθημερινή απειλή

Στον σύγχρονο κόσμο, πολλές ασθένειες θεραπεύονται εύκολα με φάρμακα ή προλαμβάνονται μέσω εμβολιασμών. Στην αρχαιότητα όμως, ακόμη και μια απλή γαστρεντερίτιδα μπορούσε να αποβεί μοιραία. Η δυσεντερία, ο τυφοειδής πυρετός, η ελονοσία, η φυματίωση και διάφορες παρασιτικές λοιμώξεις ταλαιπωρούσαν συνεχώς τους πληθυσμούς. Οι άνθρωποι δεν γνώριζαν ότι οι ασθένειες προκαλούνταν από μικροοργανισμούς και συχνά απέδιδαν τις επιδημίες στην οργή των θεών ή σε «μολυσμένο αέρα». Οι μεγάλες πόλεις, με τον συνωστισμό και τις περιορισμένες υποδομές υγιεινής, αποτελούσαν ιδανικό περιβάλλον για τη μετάδοση λοιμώξεων.

Επίσης, οι επιδημίες ήταν συχνό φαινόμενο και αποτελούσαν έναν από τους μεγαλύτερους φόβους της αρχαιότητας. Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι ο Λοιμός των Αθηνών (430-426 π.Χ.), που ξέσπασε κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου. Σύμφωνα με τις σύγχρονες εκτιμήσεις, πέθανε περίπου το ένα τέταρτο του πληθυσμού της πόλης, συμπεριλαμβανομένου του ηγέτη Περικλή. Οι επιδημίες εξαπλώνονταν γρήγορα, καθώς οι άνθρωποι ζούσαν σε πυκνοκατοικημένες συνοικίες και δεν υπήρχε τρόπος απομόνωσης των ασθενών ή αποτελεσματικής θεραπείας. Ο Θουκυδίδης στις Ιστορίες του αναφέρεται αναλυτικά στο λοιμό των Αθηνών ο οποίος προήλθε από την Αιθιοπία, εξαπλώθηκε σε όλη τη Μεσόγειο και διήρκεσε έως πέντε χρόνια.

Το νερό και η υγιεινή δεν ήταν δεδομένα

Παρότι αρκετές αρχαίες πόλεις διέθεταν υδραγωγεία και δημόσιες κρήνες, η ποιότητα του νερού δεν ήταν πάντα ασφαλής. Τα λύματα συχνά κατέληγαν κοντά σε πηγές ή ποτάμια, ενώ τα ζώα κυκλοφορούσαν ελεύθερα μέσα στις πόλεις. Τα έντομα και τα τρωκτικά μετέφεραν ασθένειες, ενώ τα παράσιτα ήταν ιδιαίτερα συνηθισμένα.

Η προσωπική υγιεινή επίσης διέφερε σημαντικά από τα σημερινά πρότυπα. Αν και οι Ρωμαίοι χρησιμοποιούσαν δημόσια λουτρά, το νερό στις δεξαμενές δεν ανανεωνόταν πάντα με την απαραίτητη συχνότητα, ενώ εκατοντάδες άνθρωποι χρησιμοποιούσαν τις ίδιες πισίνες μέσα στην ημέρα. Σήμερα γνωρίζουμε ότι τέτοιες συνθήκες ευνοούν τη μετάδοση μυκητιάσεων, δερματικών λοιμώξεων και παρασίτων. Η στοματική υγιεινή επίσης ήταν περιορισμένη. Οι άνθρωποι καθάριζαν τα δόντια τους με σκόνες από στάχτη, θρυμματισμένα κόκαλα, κιμωλία ή ελαφρόπετρα και χρησιμοποιούσαν ξύλινες ή μεταλλικές οδοντογλυφίδες. Παρότι αυτές οι πρακτικές αφαιρούσαν μέρος της πλάκας, δεν μπορούσαν να προλάβουν τις τερηδόνες ή τις σοβαρές ουλίτιδες. Ένα απόστημα σε δόντι μπορούσε εύκολα να εξελιχθεί σε θανατηφόρα λοίμωξη.

Μια μεγάλη εστία μόλυνσης ήταν και οι τουαλέτες. Στις περισσότερες δημόσιες τουαλέτες δεν υπήρχε χαρτί. Οι χρήστες καθαρίζονταν με ένα κοινό σφουγγάρι στερεωμένο σε ξύλινη λαβή, το οποίο ξεπλενόταν σε νερό με ξίδι ή αλατόνερο και χρησιμοποιούνταν από τον επόμενο. Αν και θεωρούνταν πρακτική λύση, σήμερα γνωρίζουμε ότι μπορούσε να μεταφέρει βακτήρια και παράσιτα από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Η ζωή ήταν εξαντλητική σωματικά

Ένας σύγχρονος άνθρωπος θα δυσκολεύονταν πολύ καθώς η καθημερινότητα απαιτούσε συνεχή χειρωνακτική εργασία. Το νερό μεταφερόταν με δοχεία από πηγές ή πηγάδια, τα σιτηρά αλέθονταν με πέτρινους χειρόμυλους, το ψωμί παρασκευαζόταν από την αρχή, ενώ η συλλογή καυσόξυλων ήταν απαραίτητη για το μαγείρεμα και τη θέρμανση.

Η εργάσιμη ημέρα ξεκινούσε με την ανατολή του ήλιου και τελείωνε με τη δύση του. Χωρίς ηλεκτρισμό, οι περισσότεροι άνθρωποι δεν είχαν λόγο να παραμένουν ξύπνιοι μετά το σκοτάδι. Για τους αγρότες, η φυσική καταπόνηση ήταν ακόμη μεγαλύτερη. Η καλλιέργεια, η συγκομιδή και η μεταφορά των προϊόντων γίνονταν σχεδόν αποκλειστικά με ανθρώπινη ή ζωική δύναμη.

Οι μετακινήσεις γίνονταν κατεξοχήν με τα πόδια. Οι περισσότεροι κάτοικοι των αρχαίων πόλεων περπατούσαν καθημερινά μεγάλες αποστάσεις. Τα άλογα και τα άρματα αποτελούσαν προνόμιο των πλουσίων ή χρησιμοποιούνταν κυρίως για στρατιωτικούς και εμπορικούς σκοπούς. Ο μέσος άνθρωπος μετακινούνταν σχεδόν αποκλειστικά πεζός, συχνά μεταφέροντας φορτία στους ώμους ή στην πλάτη.

Ο υποσιτισμός ήταν συνηθισμένο φαινόμενο

Η σύγχρονη κοινωνία θεωρεί δεδομένη τη συνεχή διαθεσιμότητα τροφίμων. Στην αρχαιότητα όμως, μια κακή σοδειά μπορούσε να οδηγήσει σε λιμό. Οι γεωργικές αποδόσεις ήταν χαμηλές και εξαρτιόνταν απόλυτα από τον καιρό. Μια παρατεταμένη ξηρασία, ένας βαρύς χειμώνας ή μια επιδρομή ακρίδων μπορούσαν να καταστρέψουν ολόκληρη την παραγωγή. Οι περισσότεροι άνθρωποι ζούσαν κυρίως με ψωμί, όσπρια, ελιές και λίγο κρασί. Το κρέας ήταν πολυτέλεια και καταναλωνόταν κυρίως σε θρησκευτικές γιορτές ή από εύπορες οικογένειες. Ο υποσιτισμός αποδυνάμωνε το ανοσοποιητικό σύστημα, κάνοντας τους ανθρώπους ακόμη πιο ευάλωτους στις ασθένειες.

Ο τοκετός ήταν μια επικίνδυνη διαδικασία

Η εγκυμοσύνη και ο τοκετός αποτελούσαν μία από τις σημαντικότερες αιτίες θανάτου για τις γυναίκες. Η έλλειψη αντισηψίας, οι αιμορραγίες, οι επιπλοκές του τοκετού και οι λοιμώξεις οδηγούσαν πολλές γυναίκες στον θάνατο μέσα σε λίγες ημέρες από τη γέννα. Αντίστοιχα, πολλά νεογέννητα δεν επιβίωναν τις πρώτες εβδομάδες της ζωής τους. Για τον λόγο αυτό, σε πολλές κοινωνίες οι οικογένειες απέφευγαν να δεθούν συναισθηματικά με το βρέφος μέχρι να περάσουν οι πρώτοι κρίσιμοι μήνες.

Ο πόλεμος αποτελούσε μέρος της καθημερινότητας

Για έναν κάτοικο της αρχαιότητας, ο πόλεμος δεν ήταν ένα έκτακτο γεγονός αλλά μια επαναλαμβανόμενη πραγματικότητα. Οι πόλεις-κράτη συγκρούονταν συχνά για εδάφη, εμπορικούς δρόμους ή πολιτική κυριαρχία. Οι πολιορκίες μπορούσαν να διαρκέσουν μήνες ή και χρόνια, προκαλώντας πείνα, επιδημίες και οικονομική κατάρρευση. Εκτός από τους στρατιώτες, θύματα ήταν και οι άμαχοι, οι οποίοι κινδύνευαν από λεηλασίες, δουλεία ή εκτοπισμό.

Η κοινωνία ήταν πολύ πιο σκληρή

Παρά τα σπουδαία επιτεύγματα της αρχαιότητας στη φιλοσοφία, την τέχνη και την πολιτική σκέψη, η καθημερινή ζωή χαρακτηριζόταν από έντονες κοινωνικές ανισότητες. Η δουλεία αποτελούσε βασικό πυλώνα της οικονομίας. Οι δούλοι δεν είχαν νομικά δικαιώματα και θεωρούνταν περιουσιακά στοιχεία των κυρίων τους. Οι γυναίκες, ιδιαίτερα στην κλασική Αθήνα, είχαν περιορισμένη συμμετοχή στη δημόσια ζωή, ενώ οι δημόσιες σωματικές τιμωρίες και οι εκτελέσεις αποτελούσαν αποδεκτό μέσο επιβολής της τάξης. Για έναν άνθρωπο του 21ου αιώνα, το μεγαλύτερο σοκ ίσως δεν θα ήταν η έλλειψη τεχνολογίας, αλλά το πόσο εύθραυστη ήταν η ανθρώπινη ζωή και πόσο διαφορετική ήταν η αξία που της αποδιδόταν σε σχέση με τα σημερινά δεδομένα.

Πηγές:

Casson, L. (1998). “Everyday life in ancient Rome.” Johns Hopkins University Press. (Original work published 1975)

Fagan, G. G. (1999). “Bathing in public in the Roman world.” University of Michigan Press.

Garnsey, P. (1999). “Food and society in classical antiquity.” Cambridge University Press.

Jackson, R. (1988). “Doctors and diseases in the Roman Empire.” British Museum Press.

Koloski-Ostrow, A. O. (2015). “The archaeology of sanitation in Roman Italy: Toilets, sewers, and water systems.” University of North Carolina Press.

Littman, R. J. (2009). “The plague of Athens: Epidemiology and paleopathology.” Mount Sinai Journal of Medicine.

Parkin, T. G. (1992). “Demography and Roman society.”Johns Hopkins University Press.