Η εικόνα ενός ανθρώπου που ζητά οικονομική βοήθεια στον δρόμο αποτελεί διαχρονικό στοιχείο της κοινωνικής πραγματικότητας. Ωστόσο, η στάση απέναντι στους ανθρώπους που καταφεύγουν στην επαιτεία δεν υπήρξε πάντοτε η ίδια. Από τη θρησκευτική φιλανθρωπία και την κοινωνική αλληλεγγύη μέχρι τις νομοθετικές απαγορεύσεις και την ποινικοποίηση, η επαιτεία βρέθηκε επανειλημμένα στο επίκεντρο κοινωνικών και πολιτικών αντιπαραθέσεων. Σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους, η επαιτεία αντιμετωπίστηκε ως απειλή για τη δημόσια τάξη, ως ένδειξη ηθικής ανεπάρκειας ή ακόμη και ως ποινικό αδίκημα. Το ιστορικό και κοινωνιολογικό βάθος γύρω από την επαιτεία και οι νόμοι κατά αυτής αποκαλύπτουν, επομένως, όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες διαχειρίζονταν τη φτώχεια, αλλά και τις αντιλήψεις για το ποιος θεωρείται άξιος βοήθειας.
Επαιτεία και νόμοι στον Μεσαίωνα
Κατά τον Μεσαίωνα η παροχή ελεημοσύνης έφερε χριστιανικό χαρακτήρα, καθώς η βοήθεια προς τους φτωχούς και ευάλωτους ανθρώπους που αδυνατούσαν να εξασφαλίσουν τα προς το ζην αποτελούσε θρησκευτική και κοινωνική υποχρέωση. Ωστόσο η αύξηση της φτώχειας, η ανεργία και οι κοινωνικές ανακατατάξεις προκάλεσαν σταδιακά αυστηροποίηση των μέτρων κατά της επαιτείας. Όπως υπογραμμίζει η ιστορική αναδρομή του Smithsonian Magazine , ήδη από τον 13ο αιώνα οι αγγλικές αρχές επιχειρούσαν να ρυθμίσουν την επαιτεία, ενώ η φτώχεια άρχισε να αντιμετωπίζεται όλο και περισσότερο ως ατομική ευθύνη και όχι ως αποτέλεσμα κοινωνικών συνθηκών. Η αυστηρότερη στάση που υιοθέτησε η πολιτεία αποτυπώθηκε στην νομοθεσία του 1536, με το Act for the Punishment of Sturdy Vegabonds and Beggars. Ο συγκεκριμένος νόμος προέβλεπε την οικονομική ενίσχυση σε όσους αδυνατούσαν να εργαστούν, ενώ παράλληλα προέβλεπε υποχρεωτική εργασία για όσους θεωρούνταν ικανοί να εργαστούν. Έτσι, η διάκριση ανάμεσα στην πραγματική ανάγκη και στην υποτιθέμενη απροθυμία για εργασία μετατράπηκε σε κριτήριο κοινωνικής και νομικής αντιμετώπισης.
Οι «άξιοι» και οι «ανάξιοι» φτωχοί. Σε αυτήν την κατηγοριοποίηση προχώρησε η τότε κοινωνία αποτινάζοντας από πάνω της την όποια ευθύνη έφερε για την δύσκολη καθημερινότητα χιλιάδων μελών της. Η αντίληψη ότι υπάρχουν φτωχοί που αξίζουν και άλλοι που δεν αξίζουν την στήριξη των αρχών και των συμπολιτών τους διατηρήθηκε για αιώνες. Η Sara Rosenbaum στο άρθρο της The Myths We Tell Ourselves About the Poor, ανατρέχει στον νόμο της Αγγλίας περί Φτωχών του 1601, ο οποίος διαχώριζε όσους αδυνατούσαν να εργαστούν λόγω ηλικίας ή ασθένειας από τους σωματικά ικανούς, οι οποίοι οδηγούνταν σε χώρους υποχρεωτικής εργασίας. Η διάκριση αυτή δεν ήταν απλώς διοικητική. Αντανακλούσε μια βαθύτερη κοινωνική αντίληψη: ότι η φτώχεια μπορούσε να αποτελεί προσωπική αποτυχία και ότι η παροχή βοήθειας έπρεπε να εξαρτάται από την ηθική αξιολόγηση του ίδιου του ανθρώπου. Παράλληλα, αναδεικνύεται πως η εικόνα των «επαγγελματιών ζητιάνων» ενίσχυσε την καχυποψία απέναντι στους ανθρώπους που ζητούσαν βοήθεια, παραβλέποντας συχνά τις οικονομικές κρίσεις, την ανεργία και τις κοινωνικές ανισότητες που οδηγούσαν στην επαιτεία.
Σύγχρονη νομοθεσία για την επαιτεία
Στη σημερινή εποχή, η αντιμετώπιση της επαιτείας έχει αρχίσει να μετατοπίζεται από την τιμωρία προς την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η μετατόπιση αυτή δεν σημαίνει ότι έχουν εξαλειφθεί οι απαγορεύσεις ή οι περιορισμοί, αλλά ότι τίθενται πλέον σαφέστερα ερωτήματα σχετικά με τα όρια της κρατικής παρέμβασης και τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στην υπόθεση Lăcătuş κατά Ελβετίας (2021). Η υπόθεση αφορούσε μια γυναίκα που ζούσε σε συνθήκες ακραίας φτώχειας και αναγκαζόταν να ζητά οικονομική βοήθεια στον δρόμο για να καλύψει βασικές ανάγκες επιβίωσης. Οι ελβετικές αρχές τής επέβαλαν πρόστιμο 500 φράγκων, το οποίο, επειδή αδυνατούσε να πληρώσει, μετατράπηκε σε ποινή φυλάκισης πέντε ημερών. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η τιμωρία αυτή παραβίαζε το άρθρο 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που κατοχυρώνει τον σεβασμό της ιδιωτικής ζωής.
Η σημασία της απόφασης βρίσκεται κυρίως στο σκεπτικό της. Το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι, υπό συγκεκριμένες συνθήκες ακραίας οικονομικής και κοινωνικής ευαλωτότητας, η επαιτεία μπορεί να αποτελεί έναν από τους ελάχιστους διαθέσιμους τρόπους εξασφάλισης των βασικών αναγκών. Επομένως, μια γενική απαγόρευση που δεν λαμβάνει υπόψη την πραγματική κατάσταση του ανθρώπου μπορεί να οδηγήσει σε δυσανάλογη προσβολή της αξιοπρέπειάς του. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε μορφή επαιτείας προστατεύεται ανεξαρτήτως περιστάσεων, αλλά ότι η αντιμετώπισή της δεν μπορεί να γίνεται χωρίς να εξετάζονται οι λόγοι και οι συνθήκες που την προκαλούν.
Στο ίδιο πλαίσιο, η διεθνής συζήτηση για την ποινικοποίηση της φτώχειας αναδεικνύει ένα ευρύτερο πρόβλημα: όταν η πολιτεία επιλέγει να απομακρύνει τους ανθρώπους που βρίσκονται στον δρόμο αντί να αντιμετωπίζει τις αιτίες της κατάστασής τους, ο κοινωνικός αποκλεισμός ενισχύεται. Η επιβολή προστίμων και ποινών σε ανθρώπους που δεν διαθέτουν ούτε τα στοιχειώδη μέσα διαβίωσης δεν τους προσφέρει ουσιαστική διέξοδο. Αντίθετα, μπορεί να τους επιβαρύνει οικονομικά και να δυσκολέψει ακόμη περισσότερο την πρόσβασή τους σε στέγη και κοινωνική υποστήριξη. Η προσπάθεια εξάλειψης της επαιτείας, συνεπώς, δεν μπορεί να αποσυνδέεται από πολιτικές καταπολέμησης της φτώχειας, κοινωνικής ένταξης και προστασίας των ευάλωτων ομάδων.
Ελληνικοί νόμοι και επαιτεία
Η ελληνική νομοθεσία ακολούθησε για αρκετές δεκαετίες μια διαφορετική προσέγγιση, αντιμετωπίζοντας την επαιτεία ως ποινικά κολάσιμη συμπεριφορά. Ειδικότερα, το άρθρο 407 του παλαιού Ποινικού Κώδικα προέβλεπε ποινή φυλάκισης έως τρεις μήνες για όποιον επαιτούσε από «φυγοπονία, φιλοχρηματία ή κατά συνήθεια». Η διατύπωση αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς αποτυπώνει την αντίληψη ότι η επαιτεία μπορούσε να αποτελεί αποτέλεσμα προσωπικής επιλογής, αποφυγής της εργασίας ή μιας υποτιθέμενης ηθικής αδυναμίας, χωρίς να εξετάζονται απαραίτητα οι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες του ατόμου. Επαιτεία και νόμοι, νόμοι και επαιτεία δημιούργησαν το τέλειο κοινωνικό ξεχαρβάλωμα. Η συγκεκριμένη διάταξη καταργήθηκε με το άρθρο 23 του Ν. 4571/2018, σηματοδοτώντας μια σημαντική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο η ελληνική έννομη τάξη αντιμετωπίζει το φαινόμενο. Με την κατάργηση του άρθρου 407, η ίδια η πράξη της επαιτείας έπαψε να αποτελεί αυτοτελές ποινικό αδίκημα. Πρόκειται για μια ουσιαστική απομάκρυνση από την αντίληψη ότι η αναζήτηση οικονομικής βοήθειας στον δημόσιο χώρο πρέπει να αντιμετωπίζεται ως αξιόποινη πράξη.
Η εξέλιξη αυτή, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι καταργήθηκε η δυνατότητα ποινικής αντιμετώπισης άλλων παράνομων συμπεριφορών που μπορεί να συνδέονται με την επαιτεία. Η εκμετάλλευση ανθρώπων, ο εξαναγκασμός ή η εμπορία ανθρώπων εξακολουθούν να αποτελούν διαφορετικές και σοβαρές αξιόποινες πράξεις. Είναι σημαντικό, επομένως, να διακρίνεται ο άνθρωπος που ζητά βοήθεια λόγω ανάγκης από εκείνους που ενδέχεται να εκμεταλλεύονται την ευαλωτότητα άλλων για οικονομικό όφελος.
Η ιστορική και κοινωνική εξέλιξη της επαιτείας αντικατοπτρίζει βαθύτερες αντιλήψεις για τη φτώχεια, την εργασία και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Από τις νομοθετικές απαγορεύσεις ιστορικά μέχρι και τις σύγχρονες νομικές κατοχυρώσεις, φανερώνεται ότι η καταστολή δεν μπορεί να αποτελέσει ουσιαστική απάντηση σ’ ένα πρόβλημα με τόσο σύνθετους κοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να περιοριστεί η παρουσία της επαιτείας στον δημόσιο χώρο, αλλά να δημιουργηθούν οι συνθήκες που θα επιτρέψουν στους ανθρώπους να μη χρειάζεται να καταφεύγουν σε αυτήν για να επιβιώσουν. Άλλωστε η φτώχεια δεν είναι έγκλημα. Και η απανθρωποποίηση δεν είναι προστασία.
Πηγές
Boissoneault, L. (2017, March 30). The myth of professional beggars spawned today’s enduring stereotypes. Smithsonian Magazine. Ανακτήθηκε από: https://www.smithsonianmag.com/history/myth-professional-beggars-and-why-it-endured-centuries-180962726/ (τελευταία πρόσβαση 10/11/2026)
Act for the punishment of sturdy vagabonds and beggars (1536).(2013). Cambridge University Press. Ανακτήθηκε από: https://www.cambridge.org/features/wiesnerhanks/downloads/primary_sources/Primary_sources_CH06.pdf (τελευταία πρόσβαση 10/11/2026)
Lăcătuş v. Switzerland (Application no. 14065/15). (2021, January 19). European Court of Human Rights. Ανακτήθηκε από: https://hudoc.echr.coe.int/fre?i=002-13093 (τελευταία πρόσβαση 10/11/2026)
Νόμος 4571/2018, Άρθρο 23: Κατάργηση του άρθρου 407 του Ποινικού Κώδικα. (2018). Ελλάδα. Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, ΦΕΚ Α΄ 186/30.10.2018. (τελευταία πρόσβαση 10/11/2026)
Rosenbaum, S. (2018). The myths we tell ourselves about the poor: From the English Poor Law to the Council of Economic Advisers. The Milbank Quarterly, 96(4), 627–630. Ανακτήθηκε από: https://doi.org/10.1111/1468-0009.12348 (τελευταία πρόσβαση 10/11/2026)
Breaking the cycle: Ending the criminalization of homelessness and poverty (A/HRC/56/61/Add.3). (2024). United Nations Human Rights Council. Ανακτήθηκε από: https://digitallibrary.un.org/record/4052883 (τελευταία πρόσβαση 10/11/2026)
