Οι εκλογές της 29ης Οκτωβρίου 1961 έμειναν στην ιστορία ως μία από τις πιο αμφιλεγόμενες εκλογικές αναμετρήσεις της μεταπολεμικής Ελλάδας. Η διαδικασία σημαδεύτηκε από καταγγελίες για βία, εκφοβισμό, διώξεις πολιτικών αντιπάλων και περιορισμό της ελεύθερης πολιτικής δράσης. Λίγες εβδομάδες αργότερα, οι καταγγελίες απέκτησαν και αριθμούς: οδούς με δεκάδες σπίτια και εκατοντάδες εγγεγραμμένους ψηφοφόρους που δεν υπήρχαν πουθενά. Στο επίκεντρο των αποκαλύψεων που ακολούθησαν βρέθηκε το Σχέδιο Περικλής, ένα οργανωμένο σχέδιο ενεργειών που αποσκοπούσε στην αντιμετώπιση των πολιτικών δυνάμεων που χαρακτηρίζονταν ως αντίπαλες. Το Σχέδιο Περικλής περιλάμβανε συγκεκριμένες προβλέψεις για τη δράση των κρατικών αρχών, τον συντονισμό των υπηρεσιών και την αξιοποίηση μηχανισμών επιρροής στον εκλογικό αγώνα. Οι αποκαλύψεις για το περιεχόμενό του έδωσαν νέα διάσταση στις καταγγελίες για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες διεξήχθησαν οι εκλογές.
Το κλίμα πριν από τις εκλογές
Η προεκλογική περίοδος διεξήχθη μέσα σε έντονη πολιτική αντιπαράθεση, με καταγγελίες για πιέσεις και περιορισμούς σε βάρος των δημοκρατικών δυνάμεων. Οι πολιτικές οργανώσεις της αντιπολίτευσης αντιμετώπιζαν δυσκολίες στην πραγματοποίηση συγκεντρώσεων και στην επικοινωνία με τους ψηφοφόρους, ενώ καταγράφονταν αστυνομικές παρεμβάσεις και συλλήψεις.
Ενδεικτική ήταν η περίπτωση του Μανώλη Γλέζου, ο οποίος, παρά το γεγονός ότι βρισκόταν στη φυλακή από το 1958, προτάθηκε υποψήφιος από τον συνασπισμό δημοκρατικών δυνάμεων στην εκλογική περιφέρεια της Αθήνας. Ο συνασπισμός περιλάμβανε την ΕΔΑ, το Εθνικό Αγροτικό Κόμμα και δημοκρατικούς πολιτικούς παράγοντες του Κέντρου.
Στις 8 Οκτωβρίου, ο επικεφαλής της ΕΔΑ Ηλιού απηύθυνε προειδοποίηση προς τον υπουργό Εσωτερικών, ζητώντας να σταματήσουν οι διώξεις. Γνωστοποίησε ότι, αν συνεχιζόταν η καταστολή, το κόμμα θα προσέφευγε στα κοινοβούλια άλλων χωρών, ζητώντας την αποστολή αντιπροσώπων για να παρακολουθήσουν τις συνθήκες διεξαγωγής των εκλογών.
Ο μηχανισμός: οργάνωση και συντονισμός
Οι μεταγενέστερες αποκαλύψεις έφεραν στο προσκήνιο έναν μηχανισμό με συγκεκριμένη οργανωτική δομή και κατανομή αρμοδιοτήτων. Το Σχέδιο Περικλής παρουσιαζόταν ως σύνολο οδηγιών για τις ενέργειες που έπρεπε να αναλάβουν οι κατά τόπους εθνικές αρχές, με σκοπό τον περιορισμό της επιρροής των πολιτικών δυνάμεων που χαρακτηρίζονταν ως αντίπαλες. Στην περίληψη του σχεδίου περιγράφονταν οι ενέργειες που έπρεπε να πραγματοποιηθούν σε κάθε περιοχή, ενώ προβλεπόταν η ενεργοποίηση των αρμόδιων αρχών και υπηρεσιών. Ιδιαίτερη σημασία είχε η απαίτηση οι τοπικές εθνικές αρχές να διαθέτουν την πλήρη υποστήριξη των αρμόδιων κυβερνητικών προϊσταμένων. Η ευθύνη του συντονισμού σε κάθε νομαρχιακή περιφέρεια ανατίθετο σε πρόσωπο υπό την εποπτεία του νομάρχη, ώστε οι κεντρικές κατευθύνσεις να συνδέονται με την τοπική εφαρμογή. Στις προβλέψεις περιλαμβανόταν επίσης η αξιοποίηση στρατιωτικών και αστυνομικών δυνάμεων.
Η εκλογική ημέρα: βία και εκφοβισμός
Η 29η Οκτωβρίου 1961 σημαδεύτηκε από σοβαρές καταγγελίες για βία και εκφοβισμό. Δεκαοκτώ υποψήφιοι των δημοκρατικών δυνάμεων ξυλοκοπήθηκαν από αστυνομικούς και πέντε από αυτούς νοσηλεύονταν σε κρίσιμη κατάσταση. Γραφεία προεκλογικής δράσης της αριστερής παράταξης δέχθηκαν επιθέσεις και υποστηρικτές ξυλοκοπήθηκαν. Υποψήφιοι συνελήφθησαν και κρατήθηκαν χωρίς να τους απαγγελθούν κατηγορίες, ενώ σε συγκεντρώσεις εργαζομένων στρατιωτικά οχήματα και αστυνομικές δυνάμεις παρενέβησαν για τη διάλυσή τους.
Στην ύπαιθρο, οι ψηφοφόροι στερούνταν τη δυνατότητα να ακούσουν ή να δουν τους υποψηφίους της αντιπολίτευσης, αφού το προεκλογικό υλικό από τις πόλεις δεν έφτανε στον προορισμό του. Οι καταγγελίες μίλησαν επίσης για ψυχολογική βία και για κατάργηση της μυστικότητας της ψηφοφορίας στην ύπαιθρο. Ένας υποψήφιος της ίδιας της ΕΡΕ κατέθεσε μάλιστα ένσταση, επικαλούμενος πυροβολισμούς που, κατά τον ίδιο, άλλαξαν το εκλογικό αποτέλεσμα, ενώ η κυβέρνηση απέρριψε εκ των προτέρων τις κατηγορίες του Κέντρου.
Σχέδιο Περικλής: τα αποτελέσματα και η αποχή
Η ΕΡΕ επικράτησε με 49% των ψήφων και 171 έδρες σε σύνολο 300. Τα οκτώ κόμματα του συνασπισμού του Κέντρου συγκέντρωσαν 34% και 104 έδρες. Το ΠΑΜΕ, που εκπροσωπούσε τους εργαζομένους και τους αγρότες, έλαβε 15,1% και 25 έδρες, παρά τις καταγγελίες για πιέσεις σε βάρος του και των ψηφοφόρων του.
Χαρακτηριστικό ήταν και το ύψος της αποχής: σε πολλές πόλεις έφτασε το 55%, ενώ στην ύπαιθρο υπολογίστηκε μεταξύ 70% και 80%. Ξεχωριστή περίπτωση αποτέλεσε η εκλογή του Μανώλη Γλέζου, ο οποίος αναδείχθηκε βουλευτής ενώ βρισκόταν ακόμη στη φυλακή.
Σχέδιο Περικλής: ο φάκελος της νοθείας ανοίγει
Στις 16 Νοεμβρίου 1961, ο Γεώργιος Παπανδρέου, αρχηγός της Ένωσης Κέντρου, παρουσίασε ενώπιον των αντιπροσώπων του ελληνικού και του διεθνούς Τύπου το γενικό διάγραμμα του σχεδίου νοθείας, με το οποίο, όπως υποστήριξε, αλλοιώθηκε η θέληση του ελληνικού λαού. Ο χάρτης της χώρας, διάστικτος από σημεία βίας και νοθείας, δείχνει, κατά τον ίδιο, ένα «ομοιόμορφο σχέδιο για όλη τη χώρα». Δήλωσε ότι το Κέντρο δεν αναγνώριζε την κυβέρνηση και ότι τα στοιχεία θα συγκεντρώνονταν σε Μαύρη Βίβλο.
Το διάγραμμα περιέγραφε τρεις βασικές μορφές εκφοβισμού και παρακράτησης της λαϊκής θέλησης, τη διοικητική νοθεία, την ψυχολογική βία και την υλική βία. Ως όργανα εφαρμογής αναφέρονταν τα Σώματα Ασφαλείας, ο Στρατός, τα ΤΕΑ και ο κρατικός διοικητικός μηχανισμός. Η περιγραφή αυτή συμπίπτει με τις προβλέψεις του μηχανισμού που αναλύθηκε παραπάνω, και δείχνει ότι οι καταγγελίες για τη δράση των κρατικών υπηρεσιών δεν αφορούσαν μεμονωμένα περιστατικά.
Οι συγκεκριμένες περιπτώσεις νοθείας
Η νοθεία δεν περιγράφηκε μόνο με λόγια. Η φωτοτύπηση των εκλογικών καταλόγων έφερε στο φως στοιχεία που η Ένωση Κέντρου δημοσιοποίησε στις 17 Δεκεμβρίου 1961.
Η οδός Αθηνών στο Χαϊδάρι βρέθηκε στο επίκεντρο. Το τμήμα της οδού που διασχίζει τον δήμο Χαϊδαρίου έχει μόλις 51 οικίσκους. Στους εκλογικούς καταλόγους της αναθεώρησης του 1961 φέρονταν να κατοικούν σε αυτό 560 εκλογείς, με ανύπαρκτη κατοικία και συνεπώς άγνωστοι. Η οδός Αθηνών (πρώην οδός Καβάλας) ήταν στην πραγματικότητα από τις πιο αραιοκατοικημένες, ενώ μέσα από τις νόθες εγγραφές κατέστη μία από τις πιο πυκνοκατοικημένες. Σύμφωνα με τις φωτογραφίες που δημοσιεύθηκαν, κάθε οικίσκος διεκδικούσε μέχρι και 15 ψηφοφόρους, ενώ κάθε ελαιόδεντρο της περιοχής ήταν «εφοδιασμένο» με τουλάχιστον ένα εκλογικό βιβλιάριο. Για τον λόγο αυτό προτάθηκε να μετονομαστεί η οδός σε «Λεωφόρο Νοθείας».
Η οδός Κουμουνδούρου 10. Σε έναν μόνο οικίσκο του Χαϊδαρίου φέρονταν να διαμένουν 16 εκλογείς. Οι πραγματικοί ένοικοι δεν τους γνώριζαν και η ύπαρξή τους δεν επιβεβαιώθηκε.
Οι τρόφιμοι του ψυχιατρείου. Σύμφωνα με τα ίδια στοιχεία, ψήφισαν και τρόφιμοι του ψυχιατρείου.
Η απότομη αύξηση των εγγραφών. Στην αναθεώρηση του 1959 είχαν εγγραφεί στον δήμο Χαϊδαρίου 390 άτομα και στην αναθεώρηση του 1960 192. Το 1961 οι νέες εγγραφές έφτασαν τις 2.466. Μια τέτοια αναλογία δεν δικαιολογείται από φυσική αύξηση του πληθυσμού.
Οι ψηφοφόροι-φαντάσματα της Νέας Φιλαδέλφειας. Πριν από το Χαϊδάρι είχαν αποκαλυφθεί ανύπαρκτοι ψηφοφόροι στη Νέα Φιλαδέλφεια. Οι ψηφοφόροι-φαντάσματα του Χαϊδαρίου ξεπερνούσαν τους 500 μόνο στο τμήμα εκείνου του δήμου. Η Ένωση Κέντρου δημοσίευσε δεύτερο πίνακα νοθείας και προανήγγειλε ότι θα ακολουθούσαν και άλλοι.
Οι καταγγελίες μιλούσαν επίσης για πλαστογραφία χιλιάδων εκλογικών βιβλιαρίων στην πρωτεύουσα, «και ασφαλώς όχι μόνο εκεί».
Ο κίνδυνος αφανισμού των αποδείξεων
Η Ένωση Κέντρου προειδοποίησε ότι τα στοιχεία βάσει των οποίων έγιναν οι εγγραφές στους εκλογικούς καταλόγους των δύο αναθεωρήσεων του 1961 κινδύνευαν να καταστραφούν, ακόμη και με εμπρησμό. Κάλεσε την κυβέρνηση να εγγυηθεί την ασφάλειά τους, αφού τα στοιχεία αυτά ήταν απαραίτητα για την απόδειξη της νοθείας των αποτελεσμάτων. Ζήτησε ακόμη να φρουρηθούν τα πρωτοδικεία του κράτους και υποστήριξε ότι η εκτεταμένη νοθεία στους καταλόγους αφορούσε ιδίως τα αστικά κέντρα. Το Κέντρο δήλωσε ότι είχε αποφασίσει έναν έντονο και ανένδοτο αγώνα. Την ίδια περίοδο ο Σοφοκλής Βενιζέλος ενημέρωσε τον βασιλιά για τους κινδύνους που απορρέουν από το «πραξικόπημα» και τόνισε την ενότητα και την αποφασιστικότητα του Κέντρου να αποκατασταθεί η νομιμότητα.
Σχέδιο Περικλής: η σημασία των αποκαλύψεων
Οι αποκαλύψεις για το Σχέδιο Περικλής έδωσαν διαφορετική διάσταση στα γεγονότα του 1961. Οι καταγγελίες για αστυνομική βία, συλλήψεις, παρεμπόδιση της προεκλογικής δραστηριότητας και περιορισμό της ενημέρωσης των ψηφοφόρων, μαζί με τις εγγραφές ανύπαρκτων εκλογέων, συνδέθηκαν με έναν σχεδιασμό που περιέγραφε συγκεκριμένες αρμοδιότητες και μορφές συνεργασίας μεταξύ κρατικών υπηρεσιών.
Το Σχέδιο Περικλής δεν παρουσιαζόταν πλέον ως μεμονωμένη ενέργεια, αλλά ως οργανωμένο σύνολο οδηγιών, με προβλέψεις για τον συντονισμό των αρχών, τη συμμετοχή στρατιωτικών και αστυνομικών δυνάμεων και την επικοινωνιακή υποστήριξη των ενεργειών του. Οι εκλογές της 29ης Οκτωβρίου 1961 αποτέλεσαν έτσι μια αναμέτρηση που συνοδεύτηκε από σοβαρές καταγγελίες για τη νομιμότητα και τις συνθήκες διεξαγωγής της.
Πηγές άρθρου
Gkotzaridis, E. (2017). “Who Really Rules this Country?” Collusion between State and Deep State in Post–Civil War Greece and the Murder of Independent MP Grigorios Lambrakis, 1958–1963. Diplomacy & Statecraft, 28(4), 646-673. (τελευταία πρόσβαση: 06/11/2026)
Κίτσου, Δ. (2024). Εκλογική βία και ποσοστό συμμετοχής στις εκλογές (Master’s thesis). (τελευταία πρόσβαση: 05/11/2026)
Μαστρογιάννη, Ι. Στέμμα και Ένοπλες Δυνάμεις στη μετεμφυλιακή Ελλάδα, 1949-1967. (τελευταία πρόσβαση: 05/11/2026)
Μπουκουβάλας, Π. Στέμμα & Κ. Καραμανλής 1955-1963: Οι σχέσεις των κυβερνήσεων Καραμανλή με το Παλάτι. (τελευταία πρόσβαση: 06/11/2026)
Στεφανίδης, Ι. Δ. (2008). Η Δημοκρατία δυσχερής; Η ανάπτυξη των μηχανισμών του” αντικομμουνιστικού αγώνος” 1958-1961. Μνήμων, 29, 199-241. (τελευταία πρόσβαση: 06/11/2026)
