Αν έχετε αναρωτηθεί ποτέ με ποιον τρόπο η γενική οικονομική κατάσταση μιας χώρας καταλήγει να επηρεάζει άμεσα την ίδια μας την καθημερινότητα μέσω του επίπεδου απασχόλησης της χώρας, τότε βρίσκεστε μπροστά ακριβώς από έναν από τους πιο κλασικούς γρίφους της οικονομικής επιστήμης. Εξήντα τέσσερα χρόνια πίσω, τον Νοέμβριο του 1962, ένας οικονομικός σύμβουλος της αμερικανικής κυβέρνησης, ο Arthur Okun, κατάφερε να αποτύπωσε τη σχέση ανάμεσα στην οικονομική ανάπτυξη και την ανεργία, μια συνάρτηση που όλοι διαισθανόντουσαν αλλά κανείς δεν είχε τεκμηριώσει μαθηματικά. Η μελέτη του αυτή, έμεινε γνωστή ως «ο Νόμος του Okun» και για δεκαετίες αποτελούσε βασικό εργαλείο για τις κυβερνήσεις και τις κεντρικές τράπεζες στην προσπάθειά τους να προβλέψουν τις οικονομικές εξελίξεις.
Τι είναι ο Νόμος του Okun;
Ο Okun παρατήρησε εμπειρικά ότι υπάρχει μια σταθερή, αντιστρόφως ανάλογη σχέση ανάμεσα στη μεταβολή του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ) και την πορεία της ανεργίας. Έτσι, όταν η οικονομία μιας χώρας άρχιζε να αναπτύσσεται, οι επιχειρήσεις χρειάζονται περισσότερα χέρια, άρα προσλαμβάνουν κόσμο και η ανεργία έπεφτε. Αντίθετα, όταν η οικονομία διολισθαίνει σε ύφεση, οι απολύσεις και η παύση των προσλήψεων αυξάνουν το ποσοστό της ανεργίας. Μέσα από τα δεδομένα της εποχής του, ο Okun κατέληξε στον περίφημο κανόνα του «2 προς 1», σύμφωνα με τον οποίο μια αύξηση της ανάπτυξης κατά περίπου δύο ποσοστιαίες μονάδες συνοδεύεται από μια πτώση της ανεργίας γύρω στη μία μονάδα.
Έτσι, από εδώ και πέρα όποτε μια οικονομία έδειχνε σημάδια κάμψης, οι αναλυτές μπορούσαν θεωρητικά να υπολογίσουν με σχετική ευκολία πόσες θέσεις εργασίας θα χαθούν, ποιο θα είναι το ανθρώπινο και κοινωνικό κόστος της κρίσης, και τι είδους τονωτικές ενέσεις (δηλαδή δημοσιονομική επέκταση και νομισματική χαλάρωση) χρειάζονται για να επανέλθει η ισορροπία. Ο νόμος αυτός σύντομα καθιερώθηκε και διδάχθηκε σε κάθε οικονομικό πανεπιστήμιο του πλανήτη.

Ο νόμος του Okun σήμερα
Ωστόσο, καθώς ο χρόνος κυλάει και οι οικονομίες του πλανήτη μεταβάλλονται η σύγχρονη οικονομική έρευνα έχει προσθέσει σημαντικές διορθώσεις στον αρχικό νόμο του Okun, δείχνοντας ότι η πραγματικότητα είναι τελικά ασκετά πιο περίπλοκη από αυτόν τον απλό σταθερό κανόνα. Τα τελευταία χρόνια, οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι ο νόμος δεν συμπεριφέρεται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο ούτε σε όλες τις χώρες ούτε σε όλες τις φάσεις του οικονομικού κύκλου. Για παράδειγμα, έχει αποδειχθεί ότι υπάρχει μια έντονη ασυμμετρία όταν μια οικονομία βρίσκεται σε βαθιά ύφεση και η ανεργία αυξάνεται με απότομους ρυθμούς και επίσης όταν η κρίση περνάει και η οικονομία αρχίζει να ανακάμπτει με την ανεργία να πέφτει πολύ αργά. Οι επιχειρήσεις, φοβούμενες μια νέα αστάθεια, διστάζουν να προχωρήσουν άμεσα σε μαζικές προσλήψεις και προτιμούν να επιβαρύνουν το υπάρχον προσωπικό με υπερωρίες μέχρι να βεβαιωθούν ότι η οικονομική ανάπτυξη είναι απολύτως ασφαλής και μόνιμη.
Τα πράγματα όμως δεν είναι τόσο απλά…
Σύντομα διαπιστώθηκε ότι σε ορισμένες χώρες, παρά τις μεγάλες διακυμάνσεις στο ΑΕΠ τους, δεν είδαν ποτέ την ανεργία τους να μεταβάλλεται όπως προέβλεπε ο παραδοσιακός κανόνας. Η απάντηση σε αυτήν την περίπτωση, κρυβόταν στην ίδια τη δομή της παραγωγής και στη διάσπαση του ΑΕΠ στα συστατικά του μέρη. Η κατανάλωση των πολιτών, οι επενδύσεις, οι κρατικές δαπάνες και το εξωτερικό εμπόριο δεν έχουν την ίδια «ένταση εργασίας». Έρευνες που εξέτασαν τις αγορές εργασίας έδειξαν ότι οι μεταβολές στην ιδιωτική κατανάλωση και στους τομείς των υπηρεσιών επηρεάζουν την ανεργία πολύ πιο άμεσα και βίαια, επειδή ακριβώς οι υπηρεσίες βασίζονται πρωτίστως στο ανθρώπινο δυναμικό. Αντίθετα, οι τομείς υψηλής τεχνολογίας ή οι εξαγωγές τυποποιημένων βιομηχανικών αγαθών μπορεί να παρουσιάζουν τεράστιες αυξήσεις στην παραγωγή τους χωρίς να χρειάζονται αναλόγως τεράστιοι αριθμοί νέων εργαζομένων, καθώς βασίζονται περισσότερο στην τεχνολογία και στην υψηλή παραγωγικότητα παρά στα παραδοσιακά εργατικά χέρια.
Αυτό το φαινόμενο, συχνά αποκαλείται στη σύγχρονη βιβλιογραφία ως «ανάπτυξη χωρίς προσλήψεις» και μας εξηγεί γιατί σήμερα οι κεντρικές τράπεζες δεν κοιτούν απλώς τον αριθμό μεταβολής του ΑΕΠ για να προβλέψουν την ανεργία. Λαμβάνουν υπόψη τους τη διάρθρωση της αγοράς εργασίας, τα θεσμικά μέτρα προστασίας των εργαζομένων, το πόσο ευέλικτα είναι τα ωράρια, αλλά και τις τεχνολογικές αλλαγές που διαμορφώνουν τον τρόπο που δουλεύουμε. Στις μέρες μας, η τεχνητή νοημοσύνη, ο αυτοματισμός και η ψηφιοποίηση έχουν αρχίσει να ανατρέπουν εκ θεμελίων τις παλιές ισορροπίες, καθιστώντας τον συντελεστή του Okun ακόμα πιο μεταβλητό από εποχή σε εποχή.

Η περίπτωση της Ελλάδας
Το 2010, όπως όλοι θυμόμαστε, σηματοδότησε την αρχή των μνημονίων και των σκληρών μέτρων λιτότητας όπου η ελληνική οικονομία βίωσε μια πρωτοφανή και βαθιά ύφεση σε συνδυασμό με εκρηκτική αύξηση της ανεργίας. Μελέτες για την ελληνική οικονομία (όπως των Karfakis et al.) έδειξαν ότι πριν και κατά την είσοδο στην κρίση η αναλογία κινήθηκε περίπου στο 3:1, δηλαδή μία αύξηση της ανεργίας κατά 1 ποσοστιαία μονάδα συνδεόταν με μείωση του πραγματικού προϊόντος (ΑΕΠ) κατά περίπου 3%. Στην πραγματικότητα όμως , αποδείχθηκε ότι η αύξηση της ανεργίας στην Ελλάδα μεταξύ 2008 και 2013 υπήρξε ακόμη πιο απότομη σε σχέση με ό,τι θα προέβλεπε ο παραδοσιακός νόμος του Okun με βάση μόνο την πτώση του ΑΕΠ. Στην πράξη, οι προβλέψεις που βασίζονταν σε τυπικά μοντέλα του νόμου του Okun απέτυχαν πλήρως και αποδείχθηκαν «πολύ αισιόδοξες» (ή καλύτερα, υποτιμητικές της πραγματικότητας), γεγονός που σήμαινε ότι ο νόμος του Okun κατέρρευσε στην περίπτωση της Ελλάδας με την πτώση του παραγόμενου προϊόντος να προκαλεί αύξηση της ανεργίας σε δυσανάλογα μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι προέβλεπε οποιοδήποτε παραδοσιακό οικονομικό υπόδειγμα
Συγκεκριμένα, μεταξύ 2008 και 2013, το ελληνικό ΑΕΠ συρρικνώθηκε σωρευτικά κατά περίπου 25% και το ποσοστό της ανεργίας εκτινάχθηκε από το 7,8% το 2008–2009 σε ιστορικό υψηλό, κλείνοντας στο 27,3% με 27,5% το 2013 (με την ανεργία στους νέους να ξεπερνά το 50%). Η ανεργία δηλαδή υπερτριπλασιάστηκε.
Γιατί απέτυχε ο νόμος του Okun στην Ελλάδα;
Οι οικονομολόγοι κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι ο νόμος του Okun απέτυχε να προβλέψει το μέγεθος της μεταβολής αυτών των μεγεθών, επειδή δεν έλαβε υπόψη του ειδικούς παράγοντες της ελληνικής κρίσης. Ένας παράγοντας ήταν τα μνημόνια όπου η απότομη φορολογική αφαίμαξη και οι μειώσεις μισθών και συντάξεων οδήγησαν σε κατακόρυφη πτώση της εγχώριας ζήτησης, κάνοντας τις επιχειρήσεις να καταρρεύσουν μαζικά πολύ πιο γρήγορα απ’ ό,τι σε μια τυπική κυκλική ύφεση.
Παράλληλα, οι δομικές αλλαγές και η μείωση του κατώτατου μισθού (κυρίως από το 2012 και μετά) συνοδεύτηκαν από ένα τεράστιο κύμα απολύσεων και κλεισίματος μικρομεσαίων επιχειρήσεων, διαλύοντας τις βασικές παραδοχές της αγοράς εργασίας πάνω στις οποίες βασίζεται ο νόμος του Okun. Τέλος , η πλήρης έλλειψη ρευστότητας και τραπεζικού δανεισμού οδήγησε στο κλείσιμο επιχειρήσεων που υπό άλλες συνθήκες θα άντεχαν, προκαλώντας μια μη γραμμική, απότομη έκρηξη της ανεργίας.
Αξιοσημείωτο είναι πάντως, ότι το φαινόμενο λειτούργησε ανάποδα και κατά την πρόσφατη πολυπόθητη ανάκαμψη της ελληνικής οικονομίας όπου η ανεργία υποχώρησε σταδιακά (πέφτοντας κάτω από το 10% στα μέσα της δεκαετίας του 2020), χωρίς όμως η ανάπτυξη του ΑΕΠ να είναι τόσο θεαματική όσο η μείωση των ανέργων. Αυτό αποδίδεται σε διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, στην αύξηση της απασχόλησης στον τομέα του τουρισμού και των υπηρεσιών, αλλά και στη μείωση του εξιδεικευμένου εργατικού δυναμικού λόγω του «brain drain» της προηγούμενης δεκαετίας, αποδεικνύοντας ότι ο νόμος του Okun επηρεάζεται καταλυτικά από δημογραφικούς και κοινωνικούς παράγοντες
Η μετά-πανδημική εποχή και η ανεργία-παράδοξο
Ένα ακόμη πιο σύγχρονο παράδειγμα της κατάρρευσης του παραδοσιακού κανόνα δόθηκε την περίοδο της πανδημίας και της επακόλουθης ενεργειακής κρίσης, όπου παρά το γεγονός ότι πολλές ανεπτυγμένες οικονομίες βίωσαν απότομες υφέσεις ή στασιμότητα, η ανεργία δεν εκτινάχθηκε όπως αναμενόταν. Αντίθετα, παρατηρήθηκε ότι, οι επιχειρήσεις, έχοντας βιώσει την τεράστια δυσκολία εύρεσης προσωπικού τα προηγούμενα χρόνια, προτίμησαν να κρατήσουν τους υπαλλήλους τους ακόμα και όταν τα κέρδη ή η παραγωγή τους μειώθηκαν προσωρινά, αποδεικνύοντας έτσι ότι η αγορά εργασίας έχει πλέον αποκτήσει θεσμική και δομική αδράνεια που καθιστά τις προβλέψεις του Okun ακόμα πιο δύσκολες.
Έξι δεκαετίες μετά τη γέννησή του, ο Νόμος του Okun παραμένει μία από τις πιο σημαντικές συλλήψεις στην ιστορία της οικονομικής σκέψης. Μπορεί οι σύγχρονοι οικονομολόγοι να μην τον αντιμετωπίζουν πλέον ως έναν αμετάβλητο «φυσικό νόμο», αλλά ως έναν ευέλικτο οδηγό, ωστόσο, η θεμελιώδης διαπίστωσή του μας υπενθυμίζει πως πίσω από τους αριθμούς της ανάπτυξης και του ΑΕΠ, κρύβεται η απασχόληση και η ευημερία των ανθρώπων.
Πηγές & Παραπομπές :
https://en.wikipedia.org/wiki/Okun%27s_law
Knotek, E. S. (2007). How useful is Okun’s law? Economic Review-Federal Reserve Bank of Kansas City, 92(4), 73-103. – https://www.kansascityfed.org/documents/955/2007-How%20Useful%20is%20Okun’s%20Law%3F.pdf
https://www.researchgate.net/publication/307586284_Okun’s_Law_in_Greece_in_the_Post-Crisis_Era_An_Empirical_Study
Okun, A. M. (1962). Potential GNP: Its measurement and significance. Proceedings of the Business and Economic Statistics Section of the American Statistical Association, 98–104.
Organization for Economic Cooperation and Development [OECD]. (2022). OECD Employment Outlook 2022: Building back more inclusive labour markets. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/1ebb0d15-en
Ελληνική Στατιστική Αρχή [ΕΛΣΤΑΤ]. (2014). Ετήσια στοιχεία Εθνικών Λογαριασμών και Αγοράς Εργασίας (2008–2013).
Does output predict unemployment? A look at Okun’s law in Greece (Authors: Costas KARFAKISConstantinos KATRAKILIDISEftychia TSANANA) – https://en.ilr-rit.org/article/pubid/153-16/


