Χημεία που σώζει ζωές και ταυτόχρονα παίρνει
Πως γίνεται μια χημική ένωση να έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη του πληθυσμού της Γης αλλά ταυτόχρονα να έφτασε να θεωρείται και έγκλημα πολέμου;
Μας φαίνεται δεδομένο τη χρονική στιγμή που ζούμε αλλά μια από τις σημαντικότερες εφευρέσεις που έκανε ποτέ ο άνθρωπος δεν είναι ούτε ο τροχός αλλά ούτε και το ηλεκτρικό ρεύμα. Αντιθέτως πρόκειται για μια απλή χημική ένωση η οποία οδήγησε στην ανακάλυψη των λιπασμάτων και τη προστασία των σοδειών. Δυστυχώς όμως όπως θα δούμε στη συνέχεια αποτέλεσε και τη βάση για μερικά από τα φρικτότερα όπλα που κατασκευάστηκαν ποτέ.
Η αμμωνία
Το 1968 στο σημερινό Βρότσλαβ της Πολωνίας ( το 1968 η περιοχή ήταν υπό τη κατοχή της Γερμανίας) γεννιέται ο Εβραϊκής καταγωγής χημικός Fritz Haber. Μετά τις σπουδές του πάνω στο αντικείμενο της χημείας συνεργάζεται με τον χημικό Carl Bosch κι ανακαλύπτουν μια πρωτοποριακή μέθοδο για να παρασκευή καθαρής αμμωνίας.
Εικόνα 1. Αναπαράσταση της μεθόδου Haber-bosch
Η μέθοδος που χρησιμοποίησαν βασίζεται στο κλάδο της χημείας που ονομάζεται κατάλυση- η διαδικασία δηλαδή κατά την οποία μια χημική αντίδραση επιταχύνεται με σκοπό να ολοκληρωθεί πιο γρήγορα. Όπως φαίνεται στο σχετικό διάγραμμα, οι Haber και Bosch πήραν καθαρό αέριο άζωτο και υδρογόνο και παρουσία μεταλλικού καταλύτη σε περιβάλλον υψηλής πίεσης και θερμοκρασίας παρήγαγαν καθαρά υγρή αμμωνία.
Ενώ η επιστημονική κοινότητα είχε έναν πού σημαντικό λόγο να γιορτάζει αυτή την ανακάλυψη αυτή (καθώς η αμμωνία μέχρι και σήμερα χρησιμοποιείται σε πληθώρα εφαρμογών όπως τα καθαριστικά προϊόντα και τα φάρμακα), μια σκοτεινή περίοδος της ιστορίας έκανε την εμφάνιση της τότε.
Α Παγκόσμιος Πόλεμος
Το 1914 ξεσπά ο πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος ( ή όπως έγινε αργότερα γνωστός ο πόλεμος της χημείας) και ο Haber προσφέρει τις γνώσεις και τις δυνατότητες του στον τότε αυτοκράτορα της Γερμανίας με σκοπό την ανάπτυξη χημικών όπλων. Ο ίδιος ο Haber ήταν ένθερμος υποστηρικτής της χρήσης τους καθώς πίστευε ότι θα βοηθούσαν σε ταχύτερη λήξη του πολέμου. Περαιτέρω συνείσφερε ενεργά στην σχεδίαση και στην ανάπτυξη των μασκών αερίου.
Εικόνα 2. Μάσκα αεριού του Α’ΠΠ
Στις μελέτες του πάνω στις επιδράσεις των δηλητηριωδών αερίων, ο Haber σημείωσε ότι η έκθεση σε χαμηλές συγκεντρώσεις δηλητηριώδους αερίου για μεγάλο χρονικό διάστημα είχε συχνά τα ίδια αποτελέσματα με την έκθεση σε υψηλές συγκεντρώσεις του ίδιου αερίου για μικρό χρονικό διάστημα. Διετύπωσε μια απλή μαθηματική σχέση ανάμεσα στη συγκέντρωση του αερίου και στον χρόνο εκθέσεως που χρειαζόταν για να επέλθει θάνατος. Αυτή η σχέση έγινε γνωστή ως “Κανόνας του Haber”
Η πρώτη δοκιμή των δηλητηριωδών αερίων έγινε στις 22 Απριλίου του 1914. Ο ίδιος ο Haber ήταν παρών για να επιβλέπει κι να συντονίζει τη διαδικασία. Μέσα σε μερικά λεπτά χιλιάδες στρατιώτες έχασαν τη ζωή τους από ασφυξία και χημικά εγκαύματα. Όσοι κατάφεραν να ζήσουν συνέχισαν τη ζωή τους με μόνιμες βλάβες. Αξίζει σε αυτό το σημείο να αναφερθεί πως όταν η γυναικά του ήταν κάθετα εναντίον των πράξεων του συζύγου της. Η ίδια δεν άντεξε τις τύψεις και αυτοκτόνησε με τον Haber να μη πηγαίνει ποτέ στη κηδεία της.
Το 1918 βραβεύεται με το Nobel Χημείας, ωστόσο η επιστημονική κοινότητα της εποχής διχάστηκε με την απόφαση της επιτροπής λόγω της συνεισφοράς του στην παρασκευή χημικών όπλων. To 1933 αναγκάζεται να φύγει από τη Γερμανία λόγω της ανόδου του Ναζιστικού καθεστώς και ένα χρόνο αργότερα πεθαίνει απ΄καρδιακή ανακοπή σε ηλικία 65 ετών.
Επίλογος
Ιστορίες σαν και αυτές μας μας θέτουν ερωτήματα για την ηθική στάση που θα πρέπει να κρατούν οι επιστήμονες, καθώς κι μας υπογραμμίζουν την νοητή γραμμή μεταξύ της επιστήμης και της ανθρωπιάς. Η ίδια χημική αντίδραση που βοήθησε στην άνοδο της παγκόσμιας γεωργίας και βοήθησε με τον τρόπο της ο αυξανόμενος πληθυσμός του πλανήτη να έχει πιο εύκολη πρόσβαση από ποτέ σε ένα από τα βασικότερα αγαθά του ανθρώπου- τη τροφή ήταν και ένα μέσο όχι για να χάσουν τη ζωή τους με φριχτό τρόπο χιλιάδες άνθρωποι.
Πρέπει οι επιστήμονες να είναι υπεύθυνοι για τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται οι ανακαλύψεις τους; Ή είναι ευθύνη της κοινωνίας και των ανθρώπων που παίρνουν ύψιστα σημαντικές πολιτικές και στρατιωτικές αποφάσεις ;
Βιβλιογραφια-Πηγές
- https://en.wikipedia.org/wiki/Fritz_Haber
- https://www.britannica.com/science/ammonia
