Ακούμε συχνά την έννοια και τον όρο επιστήμη και επιστήμονας. Τι σημαίνει πράγματι όμως να είσαι επιστήμονας; Υπάρχει κάτι κοινό που ενώνει τον επιστήμονα της Φιλολογίας και τον επιστήμονα της Ιατρικής; Τι είναι η επιστημονική μέθοδος και ως μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε καλύτερα τον κόσμο γύρω μας; Ποίος ήταν ο πρώτος που το έκανε στη πράξη;
Σε αυτό το άρθρο θα βουτήξουμε στον ορισμό μιας γενικά άγνωστης έννοιας κι θα δούμε πως ένας άνθρωπος με τις πράξεις και το θάρρος του έδωσε το έναυσμα για τη λεγόμενη επιστημονική επανάσταση.
Επιστήμη και επιστημονική μέθοδος
Βάσει του ορισμού, επιστήμη είναι το σύνολο των ειδικών γνώσεων για ένα συγκεκριμένο αντικείμενο μελέτης μετά από έρευνα με βάση τη τεκμηρίωση και την απόδειξη. Η λέξη “επιστήμη” βρίσκει τις ρίζες της στα αρχαία Ελληνικά απ΄τη λέξη “επίσταμαι” που σημαίνει: γνωρίζω καλά.
Η λεγόμενη επιστημονική μέθοδος αποτελείται από μια σειρά 6 βημάτων. Σκοπός της είναι η παραγωγή αξιόπιστης γνώσης με πλήρως αντικειμενικά κριτήρια χωρίς να παρεμβάλλονται οι προσωπικές βλέψεις και τα συναισθήματα του εκάστοτε επιστήμονα.
Ο μεγάλος φυσικός του 20ου αιώνα Richard Feynman το συνόψισε καλύτερα από όλους λέγοντας “Δεν έχει σημασία ποσό όμορφη είναι η θεωρία σου.. άμα δε συμφωνεί με τα πειραματικά δεδομένα τότε είναι λανθασμένη”.
Εικόνα 1. Richard Feynman, Nobel Φυσικής 1965.
Τα 6 βήματα είναι:
- Παρατήρηση-Ερώτηση. Παρατηρούμε κάτι κι έπειτα αναρωτιόμαστε για ποίο λόγο να συμβαίνει αυτό;
- Έρευνα. Ανατρέχουμε στη βιβλιογραφία. έχει ήδη δοθεί απάντηση σε αυτό το ερώτημα; Τι μας λένε τα δεδομένα μέχρι στιγμής;
- Υπόθεση. Διατυπώνουμε μια δοκιμάσιμη πρόβλεψη. Για παράδειγμα, αν αλλάζω το Χ θα συμβεί το Y
- Πείραμα. Σχεδιάζουμε και εκτελούμε μια διαδικασία για να δούμε αν η υπόθεση μας είναι σωστή ή λανθασμένη.
- Ανάλυση Δεδομένων. Συγκεντρώνουμε τα διαγράμματα, τις μετρήσεις και τα στατιστικά στοιχεία από το πείραμα για να δούμε τι πραγματικά συνέβη
- Συμπεράσματα. Παρατηρούμε αν η υπόθεση επιβεβαιώθηκε ή απορρίφθηκε. Αν απορρίφθηκε, επιστρέφουμε στο βήμα 3. με περισσότερη γνώση.
Στη καρδία κάθε τεχνολογικού-επιστημονικού επιτεύγματος βρίσκονται αυτά τα βήματα-είτε θέλουμε να μετρήσουμε την απόσταση ενός αστεριού από τη Γη, είτε να ανακαλύψουμε ένα καινούργιο υποατομικό σωματίδιο- βρίσκεται ένα κοινό λειτουργικό σύστημα: η επιστημονική μέθοδος.
Ο Γαλιλαίος– αρχικά βήματα
Εύλογα πολλοί είναι εκείνοι που θα υπέθεταν πως βάσει του ορισμού της επιστήμης ο πρώτος επιστήμονας ήταν ο Νεύτωνας. Όχι αδίκως, καθώς το επιστημονικό του έργο θεωρείται αξιομνημόνευτο μέχρι και σήμερα. Πριν από τον Νεύτωνα ένας νεαρός Ιταλός, ο Γαλιλαίος ( με πλήρες όνομα Galileo di Vincenzo Bonaiuti de’ Galilei) ήρθε να ταράξει τα νερά της τότε επιστημονικής κοινότητας και κατ΄επέκταση της εικόνας του κόσμου τότε.
Γεννήθηκε το 1564. Ξεκίνησε τις σπουδές του στην Ιατρική αλλά αφού παρακολούθησε ένα μάθημα γεωμετρίας στο πανεπιστήμιο έπεισε τον πατέρα του να αλλάξει κατεύθυνση σπουδών. Μέχρι το 1586 είχε ήδη γίνει καθηγητής μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, όπου και άρχισε να διατυπώνει και τις δικές του θεωρίες περί αρχών της Φυσικής (παραβολική τροχιά, ελεύθερη πτώση σωμάτων από υψόμετρο κτλ). Το 1609 βοηθά στην βελτίωση των τότε τηλεσκοπίων κι ξεκινά τις παρατηρήσεις του σε ουράνια σώματα.
Εικόνα 2. Αντίγραφο του τηλεσκοπίου του Γαλιλαίου, Φλωρεντία-Ιταλία
Τα αποτελέσματα του και οι δίκες που ακολούθησαν
Για τα επόμενα χρόνια θα κάνει μια σειρά από παρατηρήσεις πρωτόγνωρες για την εποχή του όπως: η ανακάλυψη 4 μεγάλων δορυφόρων του Δια, οι φάσεις της Αφροδίτης καθώς κι συντέλεσε ενεργά στην ανακάλυψη του πλανήτη Ποσειδώνα.
Εικόνα 3. Οι προσωπικές σημειώσεις του Γαλιλαίου για τον Δια
Αξίζει σε αυτό το σημείο να αναφερθεί πως ο Γαλιλαίος όπως κι όλοι οι άνθρωποι της τότε εποχής ήταν μεγαλωμένος υπό την πεποίθηση ότι το Σύμπαν είναι Γεωκεντρικό, ότι η Γη είναι στο κέντρο του Σύμπαντος. Πλέον μέσα από πολυετής παρατηρήσεις ξέρουμε ότι ο Ήλιος είναι στο κέντρο του Ηλιακού Συστήματος και η Γη απλά ένας από τους 8 πλανήτες που περιφέρονται γύρω από αυτόν (Ηλιοκεντρικό Σύστημα).
Οι παρατηρήσεις του έδειξαν κι κυρίως απέδειξαν ένα Ηλιοκεντρικό Σύστημα. Το 1610 με αφορμή την έκδοση του πρώτου βιβλίου του η Ιερά Εξέταση τον κρίνει ένοχο με την κατηγορία ότι το Ηλιοκεντρικό μοντέλο παρεμβαίνει στο λόγο του Θεού, την Αγία Γραφή. Απαιτούν από τον ίδιο να παρατήσει την ιδέα του Ηλιοκεντρικού Μοντέλου, να μην τη διδάσκει και να μην την υπερασπίζεται με οποιοδήποτε τρόπο.
Εικόνα 4. Ο Γαλιλαίος ενώπιον της Ιεράς Εξέτασης
Ο Γαλιλαίος δεν έκρυβε τις απόψεις του κι ερχόταν κόντρα συχνά με τους υψηλόβαθμους της κοινωνίας. Το 1623 εκδίδει το δεύτερο βιβλίο του αναφορικά με τη φύση των κομητών και των πλανητών. Το 1633 η Ιερά Εξέταση τον καλεί σε δεύτερη δίκη και τον κρίνει ένοχο ως αιρετικό στο ψευδές δόγμα του περί ηλιοκεντρικού μοντέλου του Σύμπαντος, ενώ είχε ήδη αποφασιστεί από τη πρώτη δική πως θα έπρεπε να απορρίψει την εν λόγω ιδέα. Αναγκάζεται υπό κατ΄οίκον περιορισμό για το υπόλοιπο της ζωής του ενώ το 1638 τυφλώνεται. Το 1642 φεύγει από τη ζωή σε ηλικία 77 ετών μετά από καρδιακά προβλήματα κι πυρετό.
Επίλογος-η ακεραιότητα της Επιστήμης
Ο Γαλιλαίος ήταν το πρώτο από τα πολλά παραδείγματα του πως θα έπρεπε να φέρεται ένας επιστήμονας. Να φροντίζει να μιλάνε τα πειραματικά του αποτελέσματα κι μετά να ακολουθεί ο δικός του λόγος. Να μη κυριεύεται από φόβο απόρριψης των ιδεών του. Η συνεισφορά του στην Επιστήμη χωρίζεται θα λέγαμε σε δυο μέρη : στις αρχικές αποδείξεις ως η Γη γυρίζει γύρω από τον Ήλιο και στις βάσεις που έθεσε για το λειτουργικό μοντέλο της Επιστήμης που χρησιμοποιούμε μέχρι και σήμερα.
