Για δεκαετίες χαρακτήρες όπως η Μαλέφισεντ, ο Άδης, η Ούρσουλα και ο Τζαφάρ μάγευαν το κοινό όχι μόνο με την κυριολεκτική μαγεία τους αλλά και με θεατρικότητα, το στιλ και τη χαρισματική προσωπικότητά τους που τους έκανε πιο αγαπητούς από τους πρωταγωνιστές. Ωστόσο, πίσω από αυτή τη γοητεία κρύβεται ένα μοτίβο που έχει απασχολήσει κριτικούς και μέλη της κοινότητας. Η ταύτιση χαρακτηριστικών που συνδέονται πολιτισμικά με το queerness, την κακία και την ηθική διαφθορά.
Η queer αισθητική του κακού
Πολλοί από τους κακούς της Disney ξεχωρίζουν αμέσως από τους υπόλοιπους χαρακτήρες. Διαχωρίζονται πρώτα οπτικά και μετά συμπεριφορικά. Η εμφάνισή και η προσωπικότητά τους είναι συχνά επηρεασμένη από την αισθητική camp, ένα στιλ που χαρακτηρίζεται από υπερβολή, θεατρικότητα και ειρωνεία. Άνδρες κακοί όπως ο Σκαρ, ο Τζαφάρ, ο Άδης και ο Κάπτεν Χουκ ενσωματώνουν αρκετά από αυτά τα στοιχεία, καθώς παρουσιάζονται ως θηλυπρεπείς, καλοντυμένοι, φανταχτεροί, ματαιόδοξοι και δραματικοί. Αντίστοιχα πολλές γυναίκες κακοί αποκλίνουν από τα παραδοσιακά πρότυπα θηλυκότητας καθώς είναι συχνά μεγαλύτερες σε ηλικία, ανεξάρτητες με εξουσία που παραδοσιακά θα είχε άνδρας, ψυχρές, απόμακρες, με βαθιά φωνή και σκληρά χαρακτηριστικά. Βασικά παραδείγματα είναι η Κακιά Βασίλισσα, η Μαλέφισεντ, η Κρουέλα ντε Βιλ που βασίστηκε στην μεγάλη ηθοποιό και queer icon Tallulah Bankhead και η Ούρσουλα η οποία σχεδιάστηκε με βάση τη διάσημη drag queen Divine από την ταινία Pink Flamingos.
Από που προέρχεται αυτό το μοτίβο
Η σύνδεση του queerness με την κακία δεν γεννήθηκε από την Disney. Οι ρίζες της βρίσκονται στην ιστορία του Αμερικανικού κινηματογράφου και ιδιαίτερα στον Hays Code, ένα σύνολο κανόνων λογοκρισίας που κυριάρχησε στο Χόλυγουντ από τη δεκαετία του 1930 έως την δεκαετία του 1960. Μαζί με άλλα πράγματα ο Hays Code απαγόρευε κάθε θετική αναφορά στην ομοφυλοφιλία. Αν ένας χαρακτήρας έπρεπε να κωδικοποιηθεί ως queer, αυτό μπορούσε να συμβεί μόνο έμμεσα και συνήθως ως ένδειξη ηθικής παρέκκλισης ή διαφθοράς. Ακόμη κα μετά την κατάργησή του, οι αφηγηματικές αυτές συνήθειες παρέμειναν. Οι δημιουργοί συνέχισαν να χρησιμοποιούν queer coded χαρακτηρίστηκα για να κάνουν έναν ανταγωνιστή να φαίνεται διαφορετικός, απειλητικός και αντικανονικός.
Όταν το queerness γίνεται το αντίθετο του παραμυθιού
Ένα ακόμη επαναλαμβανόμενο μοτίβο είναι ότι πολλοί από αυτούς τους κακούς υπονομεύουν την ίδια την ιδέα της ρομαντικής αγάπης. Η Ούρσουλα συμβουλεύει την Άριελ να κερδίσει τον πρίγκιπα αποκλειστικά με την εμφάνισή της, υποβαθμίζοντας την προσωπικότητα και την συναισθηματική σύνδεση. Ο Τζαφάρ προσπαθεί να εξαναγκάσει την Γιασμίν να τον ερωτευτεί με μαγεία, παρότι η ιστορία της περιστρέφεται γύρω από το δικαίωμα να επιλέξει μόνη της τον σύντροφό της. Ο Γκαστόν θεωρεί αδιανόητο το ενδεχόμενο η Μπελ να μην τον θέλει, επειδή πιστεύει πως η ομορφιά του αρκεί. Ο Άδης αντιμετωπίζει την αγάπη του Ηρακλή για τη Μεγκ ως αδυναμία που μπορεί να εκμεταλλευτεί. Η Μαλέφισεντ και η Κακιά Βασίλισσα βασίζουν ολόκληρα τα σχέδιά τους στο δεδομένο ότι το φιλί της αληθινής αγάπης δεν θα συμβεί ποτέ. Έτσι οι queer coded κακοί παρουσιάζονται συχνά ως το αντίπαλο δέος του ετεροκανονικού happy ending.
Γιατί είναι σημαντικό;
Το πρόβλημα δεν είναι ότι υπάρχουν queer coded κακοί αλλά ότι για δεκαετίες αυτοί ήταν σχεδόν οι μόνοι queer coded χαρακτήρες που εμφανίζονταν σε παιδικές ταινίες. Όταν ένα παιδί βλέπει ξανά και ξανά τα ίδια χαρακτηριστικά να συνδέονται με την κακία και την αποτυχία, η σύνδεση αυτή μπορεί να περάσει υποσυνείδητα μέσα του. Η θηλυπρέπεια στους άνδρες, η απόρριψη των έμφυλων κανόνων ή γενικότερα η διαφορετικότητα αρχίζουν να παρουσιάζονται ως στοιχεία που πρέπει να φοβόμαστε και να αποφεύγουμε. Η Disney έχει ιδιαίτερη ευθύνη σε αυτό επειδή απευθύνεται κυρίως σε παιδιά και έχει τεράστια πολιτισμική επιρροή. Το λανθασμένο μήνυμα που μπορεί να περάσει είναι ότι όποιος μοιάζει διαφορετικός δεν μπορεί να έχει ποτέ πραγματικό happy ending και ότι είναι καταδικασμένος είτε να ηττηθεί είτε να γελοιοποιηθεί.
Αλλά τους αγαπάμε
Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι κακογραμμένοι χαρακτήρες, αντίθετα συχνά είναι το καλύτερο κομμάτι των ταινιών τους. Πολλοί θεατές, ανήκουν δεν ανήκουν στην LGBTQ+ κοινότητα, ταυτίζονται μαζί τους επειδή ενσαρκώνουν το αίσθημα του απόκληρου, του αδικημένου και αυτού που δεν ταιριάζει στα κοινωνικά πρότυπα. Επιπλέον σε μια εποχή που η LGBTQ+ εκπροσώπηση ήταν σχεδόν ανύπαρκτη, ακόμη και αυτή η έμμεση παρουσία ήταν για πολλούς καλύτερη από το απόλυτο κενό. Οι κακοί της Disney έχουν κάτι που οι ήρωες συνήθως στερούνται. Περνάνε καλά! Ξέρουν ότι ο κόσμος είναι εναντίον τους και δεν τους νοιάζει. Κινούνται με αυτοπεποίθηση, θεατρικότητα και πάνω από όλα στιλ, έτοιμοι να ανατρέψουν όσους τους υποτίμησαν και έσπρωξαν στο περιθώριο. Ίσως για αυτό παραμένουν τόσο αγαπητοί μέχρι σήμερα.
Σήμερα
Πλέον οι εποχές έχουν αλλάξει. Η Disney δεν βρίσκεται πλέον σε έναν κόσμο που η queer ταυτότητα μπορεί να υπάρχει μόνο ως υπαινιγμός συνδεδεμένος με την εγκληματική φύση. Τα τελευταία χρόνια έχει επιχειρήσει να συμπεριλάβει περισσότερες μορφές εκπροσώπησης στις παραγωγές της, αναγνωρίζοντας πως το κοινό της είναι πολύ πιο ποικιλόμορφο.
Βέβαια αυτές οι κινήσεις δεν γίνονται αποκλειστικά από ιδεαλισμό. Η εκπροσώπηση είναι πλέον εμπορικό ζήτημα. Συχνά οι προσπάθειες μεγάλων εταιρειών μοιάζουν προσεκτικά υπολογισμένες ώστε να ικανοποιούν όσο περισσότερους θεατές γίνεται χωρίς να ρισκάρουν. Για αυτό αρκετές φορές σύγχρονες μορφές εκπροσώπησης φαίνονται άψυχες και αδιάφορες συγκριτικά με τις larger than life προσωπικότητες των παλιών ανταγωνιστών.
Ίσως έτσι να εξηγείται το παράδοξο της διαχρονικότητας των κλασικών αυτών κακών, σε αντίθεση με τους καλούς, παρά τα ξεπερασμένα στερεότυπα τα οποία κουβαλάνε. Άρα το ζητούμενο δεν είναι να διαγράψουμε αυτούς τους χαρακτήρες από την ιστορία ούτε να προσποιηθούμε ότι δεν τους αγαπήσαμε ποτέ. Το ζητούμενο είναι να κρατήσουμε ότι τους έκανε συναρπαστικούς και να δημιουργήσουμε νέους ήρωες, αντιήρωες και κακούς που να αντικατοπτρίζουν την πραγματική ποικιλομορφία του κόσμου. Όταν η εκπροσώπηση πάψει να είναι υποχρέωση και γίνει απλώς κομμάτι της αφήγησης, τότε ίσως αποκτήσει ξανά την ίδια ζωντάνια και αυθεντικότητα που έκανε τους παλιούς χαρακτήρες τις Disney τόσο αξέχαστους.
