Ένα από τα αρχέγονα συναισθήματα του ανθρώπου ως μία μορφή πλαστής άμυνας σε ένα αληθινό ή και φανταστικό κίνδυνο που απειλεί την ύπαρξή του είναι αναμφίβολα ο φόβος. Το συναίσθημα αυτό παράγεται στον εγκέφαλο κάθε φορά που το άτομο νιώσει μία απειλή έξωθεν ή και μερικές φορές και έσωθεν. Το χαρακτηριστικό είναι ότι δεν μπορεί πάντα να βασίζεται σε λογικά θεμέλια και διακρίνεται για την αδιευκρίνιστη φύση του, ενώ τις περισσότερες φορές λειτουργεί και ως μία προετοιμασία του ανθρώπου για το κακό που προμηνύεται. Η σημαντικότερη, όμως, συμβολή του στο ανθρώπινο γένος είναι ότι δημιουργεί μία συνθήκη επιβίωσης. Με άλλα λόγια ο φόβος κρατά ζωντανούς όσους φοβούνται. Αρκεί να αναλογιστεί κάποιος τη γνωστή φράση «άγνοια κινδύνου» που τονίζει την έλλειψη του φόβου και την διαμόρφωση μίας κινδυνώδους κατάστασης και ενός μοιραίου αποτελέσματος. Μία συχνή, βέβαια, ερώτηση είναι αν οι άνθρωποι φοβόντουσαν τα ίδια πράγματα ή με τον ίδιο τρόπο στο διάβα του χρόνου. Ή από τα αρχαία χρόνια έως τη σύγχρονη εποχή ο φόβος ήταν ίδιος; Μία ιστορία του φόβου θα απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα και θα δείξει και την ποικιλομορφία που ενυπάρχει στη φύση των ανθρώπων.
Μία ιστορία του φόβου: Ο φόβος στα αρχαία χρόνια
Αρχικά, στην αρχαία εποχή και πιο συγκεκριμένα στην ελληνική μυθολογία ο Φόβος ήταν θεότητα. Ως θεότητα προσωποποιούσε το συναίσθημα του φόβου και ενσάρκωνε τον τρόμο έχοντας αποκρουστική όψη. Ο Φόβος ήταν γιος του θεού Άρη και της θεάς Αφροδίτης, ενώ είχε ως αδελφό του τον Δείμο, που ενσάρκωνε τη φρίκη. Σήμερα ο Φόβος και ο Δείμος έχουν δώσει το όνομά τους στους δύο δορυφόρους του πλανήτη Άρη. Εκτός μυθολογίας, οι άνθρωποι στα αρχαία χρόνια και στην καθημερινή τους ζωή φοβόντουσαν πρώτα και πάνω από όλα την οργή των θεών. Το ηθικό σχήμα ύβρις – άτις – νέμεσις – τίσις ήταν βαθιά ριζωμένο στην ζωή τους. Πίστευαν ότι αν διαπράξουν κάποια αδικία οι θεοί θα τους τιμωρήσουν σκληρά με το να τους ρίξουν φωτιές ή να τους δημιουργήσουν λιμούς, πλημμύρες, σεισμούς και άλλες φυσικές καταστροφές. Ακόμη, πέρα από την οργή των θεών τρόμαζαν και με την ιδέα της διάδοσης ασθενειών και τη επικράτηση επιδημιών. Η ιατρική δεν ήταν εξελιγμένη οπότε υπήρχε συνεχής φόβος μίας εξάπλωσης που θα έθετε σε κίνδυνο τον πληθυσμό μίας πόλης. Επίσης, σε μία κοινωνία με υψηλό το αίσθημα της ντροπής, οι άνθρωποι έτρεμαν και την δημόσια ατίμωση και την περίπτωση να μείνουν άταφοι. Για παράδειγμα, ο Έκτορας στην Ιλιάδα φοβάται τον δημόσιο χλευασμό, όταν η Ανδρομάχη του προτείνει να αποσυρθεί από τον πόλεμο. Από την άλλη, η ταφή ήταν ένα πολιτιστικό κομμάτι με ύψιστη σημασία και μόνο οι άνθρωποι που διέπραξαν μεγάλο κακό στην πόλη έμεναν άταφοι και στιγματίζονταν κοινωνικά μετά θάνατον. Ένα ακόμα παράδειγμα από την αρχαία γραμματεία είναι η επιλογή να μείνει άταφος ο Πολυνείκης. Στο εν λόγω πλαίσιο, οι άνθρωποι φοβόντουσαν και τον ίδιο τον πόλεμο και τις ατιμωτικές συνέπειες της υποδούλωσης και της σκλαβιάς. Τέλος, τρόμο τους προκαλούσε και ο θεός Άδης και το βασίλειο του θανάτου. Όποιος περνούσε το σκοτεινό βασίλειο του Άδη δεν ξανά γυρνούσε.
Μία ιστορία του φόβου: Ο φόβος στα μεσαιωνικά και νεότερα χρόνια
Οι φόβοι στον Μεσαίωνα μπορεί να ήταν των ίδιων κατηγοριών άλλαζε, όμως, το περιεχόμενο και η ένταση. Ο φόβος της οργής του ανώτερου όντος συνεχίστηκε αλλά οι θεοί έγινε Θεός και η τιμωρία μετατοπίστηκε όχι στην επίγεια ζωή, αλλά στη μεταθανάτια. Η αμαρτία έφερνε τον φόβο για την αιώνια τιμωρία και ο αιώνιος κόσμος διαμοιράζεται ανάμεσα στον Παράδεισο και την Κόλαση. Ο φόβος από το σκοτεινό βασίλειο του Άδη μεταμορφώθηκε στον φόβο της αιώνιας καύσης στην Κόλαση. Μέσα σε αυτό το έντονα θρησκευτικό περιβάλλον ο φόβος, εκτός της αιώνιας τιμωρίας του Θεού, έπαιρνε και άλλες διαστάσεις. Οι άνθρωποι έτρεμαν και τα φοβερά ξόρκια και μαγικά από τις αποκαλούμενες μάγισσες και τους τρομερούς δαίμονες του Εωσφόρου. Ενώ φόβο προκαλούσε και η ύπαρξη μαύρων γατών τις οποίες φρόντιζαν να καίνε μαζί με τις δαιμονικές ιδιοκτήτριες τους. Επίσης, και η παρέκκλιση από το επίσημο δόγμα της χριστιανικής εκκλησίας, όπως τότε είχε διαμορφωθεί, προκαλούσε ένα συνεχές αίσθημα φόβου για την οργή του μόνου και αληθούς Θεού.
Παράλληλα, ο φόβος των τρομερών ασθενειών γινόταν ολοένα και μεγαλύτερος. Η ιατρική όχι μόνο δεν εξελίχθηκε κατά τη διάρκεια του σκοτεινού Μεσαίωνα, αλλά οπισθοδρόμησε. Η τύχη των μαύρων γατών στην πυρά και η απερίσκεπτη επέμβαση στην τροφική αλυσίδα αύξησε τον πληθυσμό των τρωκτικών με αποτέλεσμα την εμφάνιση της πανούκλας, του λεγόμενου μαύρου θανάτου. Ο φόβος της εξάπλωσης κατίσχυσε πλήρως στις τότε κοινωνίες. Ενώ, δεν έλειπαν και οι φωνές που χαρακτήριζαν την πανούκλα ως την τιμωρία του Θεού στους ανθρώπους ενισχύοντας τον θρησκευτικό φόβο ακόμη περισσότερο. Μαζί με την πανούκλα ο φόβος εντεινόταν και για τη λέπρα και για τις αγνώστου προέλευσης και διαχείρισης ασθένειες που αποτελούσαν μάστιγα για τους μεσαιωνικούς ανθρώπους. Εκτός από τις αρρώστιες, ο φόβος συνέχιζε και για τους πολέμους και την σκληρή σκλαβιά και υποδούλωση.
Ένας, ωστόσο, πρωτόγνωρος φόβος ήταν αυτός της πείνας και της επισιτιστικής κρίσης. Η παρατεταμένη διάρκεια κακών και αποτυχημένων εσοδειών και η κακή συντήρηση των τροφίμων προκαλούσε μεγάλες περιόδους πείνας και κρίσης. Ταυτόχρονα, η εμφάνιση βακτηρίων και μυκήτων στα τρόφιμα, όπως ο μύκητας της ερυσίβης στα σιτηρά, προκαλούσε μεγάλο αριθμό δηλητηριάσεων. Ο φόβος αυτός έδενε τα χέρια των ανθρώπων οι οποίοι παρέλυαν μπροστά τον τρόμο του θανάτου. Όλοι οι ανωτέρω φόβοι συνέχισαν και κατά τους νεότερους χρόνους.
Μία ιστορία του φόβου: Ο φόβος στη σημερινή εποχή
Εννοείται ότι κλασσικοί πλέον φόβοι της οργής του Θεού, της υγείας, της πείνας και του θανάτου συνεχίζουν και στη σημερινή εποχή. Ωστόσο, και εδώ έχει πάλι αλλάξει το περιεχόμενο, ενώ νέες μορφές γεννήθηκαν και εμφανίστηκαν ένεκα της συνεχούς εξέλιξης της ανθρωπότητας. Ο φόβος της υγείας μετατράπηκε σε έναν φόβο εμφάνισης πανδημιών και ξαφνικών υγειονομικών κρίσεων με χαρακτηριστικό παράδειγμα την εξάπλωση του κορονοϊού που άφησε αυτόν τον φόβο ως κατάλοιπο. Από την άλλη έχει εκλείψει σχεδόν απόλυτα ο φόβος του θανάτου από αρρώστιες λόγω της αλματώδους ανάπτυξης της ιατρικής, ωστόσο ψυχολογικά και μόνο ο φόβος του θανάτου επικρατεί ως ένα αρχέγονο αίσθημα. Ο φόβος της οργής του Θεού έχει μπει σε μία άλλη βάση περισσότερο λελογισμένη, ενώ όσο θα προχωρά η ανθρωπότητα οι νέες γενιές δεν θα έχουν έναν τέτοιο φόβο ως παρακαταθήκη. Οι νέες σύγχρονες φοβίες σχετίζονται με τις κατά περιόδους οικονομικές κρίσεις και τον παρατεταμένο αίσθημα του άγχους και του στρες. Μία πιθανή επανεμφάνιση μίας καταστροφικής οικονομικής κρίσης που θα δημιουργήσει ένα αβέβαιο μέλλον τρομάζει σχεδόν το σύνολο του πληθυσμού των σύγχρονων κοινωνιών σε συνδυασμό με τον φόβο των ανατιμήσεων και της απώλειας της εργασίας. Παράλληλα, η ολοένα αυξανόμενη εγκληματικότητα και η συνεχής βία, ειδικότερα σε μικρές ηλικίες των μεγάλων αστικών κέντρων, ταράζει τους γονείς και τους κηδεμόνες. Τέλος, ο λεγόμενος τεχνολογικός φόβος της επικράτησης της τεχνητής νοημοσύνης και των μηχανών αναδύεται από τα σπάργανα της τεχνολογικής επανάστασης και ραγδαίας εξέλιξης.
Πηγές
Όπως και στην Κατοχή, σήμερα οι άνθρωποι φοβούντα. (2016). Ανάκτηση από: https://tvxs.gr/politismos/vivlio/x-poylopoylos-opos-kai-stin-katoxi-simera-oi-anthropoi-foboyntai/ (τελευταία πρόσβαση: 19/8/2026).
Μια ματιά στις επιδημίες του Μεσαίωνα -Oι άνθρωποι που χόρευαν μέχρι θανάτου [εικόνες]. (2014). Ανακτήθηκε από: https://www.iefimerida.gr/news/164985/ (τελευταία πρόσβαση: 19/8/2026).
Κογγινά, Κ. (χ.η.) Μεσαίωνας – Φτώχεια, Μαγεία & Δοξασίες. Ανακτήθηκε από: https://www.historical-quest.com/poioi-eimaste/109-archive/mesaioniki-istoria/373-mesaionas-ftoxeia-mageia-doxasies.html?srsltid=AfmBOoqA7PzoXHkTG0sAK-nBEB9S3q1LQ5Pmbg5u-a6S_JhUpRGxENNX (τελευταία πρόσβαση: 19/8/2026).
Fears in the Middle Ages (χ.η.). Ανακτήθηκε από: https://www-voyaprenderingles-com.translate.goog/readings/stories/fears-middle-ages?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=el&_x_tr_hl=el&_x_tr_pto=sge (τελευταία πρόσβαση: 19/8/2026).
Από τι πέθαιναν οι αρχαίοι Έλληνες – Ποιες αρρώστιες υπήρχαν. (2024). Ανακτήθηκε από: https://www.alfavita.gr/koinonia/443522_apo-ti-pethainan-oi-arhaioi-ellines-poies-arrosties-ypirhan (τελευταία πρόσβαση: 19/8/2026).
Φόβος (μυθολογία). Ανακτήθηκε από: https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A6%CF%8C%CE%B2%CE%BF%CF%82_(%CE%BC%CF%85%CE%B8%CE%BF%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%AF%CE%B1) (τελευταία πρόσβαση: 19/8/2026).
Η χορευτική πανούκλα, το άλυτο μυστήριο του Μεσαίωνα. Εκατοντάδες άνθρωποι πέθαναν από εξάντληση, επειδή χόρευαν ασταμάτητα για μέρες! (χ.η.). Ανακτήθηκε από: https://www.mixanitouxronou.gr/i-choreftiki-panoukla-to-alito-mistirio-tou-meseona-ekatontades-anthropi-pethanan-apo-exantlisi-epidi-chorevan-astamatita-gia-meres-to-fenomeno-pou-epanalifthike-arketes-fores-pia-ta-etia/ (τελευταία πρόσβαση: 19/8/2026).
