Είναι γνωστό πως η καθημερινότητά μας είναι βομβαρδισμένη από τεράστιο όγκο πληροφοριών. Τόσο η φυσική καθημερινότητα όσο και η ψηφιακή, διαμορφώνουν σε πολύ μεγάλο βαθμό την ιδιοσυγκρασία μας. Κινητά, tablets, υπολογιστές και, πιο παραδοσιακά, τηλεόραση είναι πλέον αναπόσπαστα κομμάτια της ζωής μας, κάνοντάς τη να φαντάζει πιο φτωχή, πιο γυμνή χωρίς αυτά. Βεβαίως, οι επιπτώσεις αυτής της άμετρης κατανάλωσης είναι πολλές και αφορούν ποικίλες πτυχές του εαυτού μας. Μια απο τις αναμενόμενες συνέπειες είναι η υπερπληροφόρηση. Με λίγα λόγια, ο εγκέφαλος αδυνατεί να επεξεργαστεί ομαλά τα πολλαπλά ερεθίσματα που δέχεται με αποτέλεσμα να ζει σε συσκότιση. Πέραν του σημαντικού παθολογικού και ψυχολογικού αντίκτυπου που έχει αυτό το φαινόμενο στην υγείας μας, υπάρχει και μια άλλη πτυχή που πολλοί δεν κατανοούμε. Πώς γίνεται να ζούμε ολοκληρωτικά τη ραγδαία ανύψωση της τεχνολογίας ενώ παράλληλα υπάρχει εμφανές έλλειμμα πληροφόρησης;
Από το παράδοξο της υπερπληροφόρησης στο γνωστικό
Θα ήμασταν διαφορετικοί αν γνωρίζαμε εκ των προτέρων, πριν κάθε πάτημα ενός κουμπιού, ότι η συνήθειά μας δεν προσφέρει πραγματικά την απόλαυση που πιστεύουμε ότι αποκτούμε; Είναι ευρέως γνωστό ότι οι αλγόριθμοι των μέσων είναι σχεδιασμένοι με στόχο την προσήλωση του θεατή όση περισσότερη ώρα γίνεται. Για αυτόν τον λόγο, προωθούν υπερβολικό περιεχόμενο που δεν έχει απώτερο στόχο την εποικοδομητική ψυχαγωγία ή τη γνώση. Αντίθετα, στοχεύει στον εντυπωσιασμό, την οργή, τον θαυμασμό και τον συγκλονισμό, έντονα συναισθήματα τα οποία θα εγείρουν εγγυημένα την περιέργεια του χρήστη. Παράλληλα με αυτό, το ενδιαφέρον στρέφεται εμφανώς γύρω από το «σύντομο» στοιχείο, δηλαδή βίντεο μικρού μήκους ή κοφτοί, πικάντικοι τίτλοι έναντι σοβαρών, ποιοτικών και ορθών αναλύσεων. Συνεπώς, ο τρόπος που προσεγγίζουμε πια τη νέα πληροφορία είναι ιδιαίτερα ανησυχητικός διότι η ευκολία της γρήγορης αξιολόγησης χωρίς την πλήρη αφομοίωση, τη δική μας ερμηνεία και επεξεργασία μπορεί ενδεχομένως να αγγίξει τα όρια της ημιμάθειας, ίσως και να τα ξεπεράσει.
Η ψευδαίσθηση της γνώσης και ο φαύλος κύκλος της πληροφορίας
Πράγματι, ουκ ολίγες φορές συμβαίνει να υπάρξουν δύο ομιλητές και τουλάχιστον ο ένας εκ των δύο να στηρίζεται σε δεδομένα που συγκέντρωσε από μια δημοσίευση στο ίντερνετ ή κάποιο βίντεο ενός ανθρώπου που λαμβάνει κάποια χρηματοδότηση για να υποστηρίξει τα λεγόμενά του. Επομένως, όσο εμείς θεωρούμε πως γνωρίζουμε πολύ καλά τα γεγονότα που παρακολουθούμε καθημερινά, πολλές φορές πέφτουμε υποσυνείδητα σε ένα γνωστικό αδιέξοδο για το οποίο ευθύνεται η υπερπληροφόρηση. Γιατί συμβαίνει αυτό; Η ταχύτητα που δεχόμαστε τη νέα πληροφορία είναι πάνω από τις δυνάμεις μας. Έτσι, το αποτέλεσμα είναι να έχουμε λάβει τόσα πολλά στοιχεία αλλά να καταλήγουμε με πολύ λίγες, ανολοκλήρωτες και σκόρπιες σκέψεις. Η ψευδαίσθηση ότι είμαστε ασφαλείς μέσα στην κατάσταση αφθονίας που εξασφαλίζει η νέα εποχή δημιουργεί στην πραγματικότητα μια συνειδησιακή αποχή, χωρίς συχνά να γίνεται αυτό αντιληπτό. Φυσικά, λόγω της ευάλωτης θέσης που είναι τοποθετημένος ο κάθε χρήστης, ο φαύλος κύκλος ρέει ατελείωτα: Ερέθισμα, λειψή ή καθόλου επεξεργασία, αγνωσία.
Αναζητώντας το ανθρώπινο βλέμμα μέσα στο χάος των αλγορίθμων
Μέσα στο χαοτικό τοπίο της υπερπληροφόρησης, μπορούμε να δημιουργήσουμε και να αναπτύξουμε γόνιμα έναν εσωτερικό φραγμό, αυτόν που μετέπειτα θα χωρίζει τη διαδικασία λήψης πληροφοριών και θα τις κατατάσσει σε χρήσιμες ή άχρηστες. Ο φραγμός αυτός δεν είναι άλλος από τον εγγραματισμό. Παρότι ο εγγραματισμός είναι μια έννοια που χρησιμοποιείται εκτενώς στην παιδαγωγική επιστήμη, εδώ δεν εννοείται ως η ικανότητα ανάγνωσης, γραφής και άλλων δυνατοτήτων. Συγκεκριμένα, γίνεται λόγος για έναν εσωτερικό τρόπο ζωής που αφορά οποιαδήποτε μορφή ενημέρωσης, στοχευμένο στην αποφυγή της παθητικής αποδοχής των δεδομένων. Ο σκοπός αυτής της σημαντικής δεξιότητας είναι διττός: αφενός, αποσκοπεί στο να μας κάνει πιο καχύποπτους ως δέκτες, έννοια απόλυτα θετική στην προκειμένη περίπτωση. Οποιοσδήποτε οφείλει να αναρωτιέται συνειδητά όταν λαμβάνει ένα νέο ερέθισμα αναφορικά με την προέλευση, την ποιότητα, την ορθότητα και την εγκυρότητά του. Αφετέρου, αναλαμβάνει να μας εκπαιδεύσει έτσι ώστε να μην καταρρεύσουμε μπροστά σε ένα μελλοντικό βουνό πληροφοριών. Τότε, η υπερπληροφόρηση δεν θα είναι πια ατελείωτο ζήτημα. Θα δείχνει πλέον διαχειρίσιμη και ο χρήστης θα είναι σε θέση να κρίνει αν κάτι έχει πραγματική σημασία τόσο για αυτόν όσο και εν γένει.
Ο άνθρωπος ως μοχλός και το κλειδί της κριτικής σκέψης
Κάτι που αξίζει να σημειωθεί επιλογικά είναι ότι το κλειδί της απελευθέρωσης από την ψηφιακή αφθονία και την υπερπληροφόρηση δεν συνεπάγεται σε καμία περίπτωση με την απομάκρυνση από οποιοδήποτε είδος ενημέρωσης ή τη δαιμονοποίηση του μέσου. Ο κύριος πυρήνας στη λύση του διχασμού είναι ο ίδιος ο άνθρωπος. Στην πραγματικότητα, οφείλει να λειτουργήσει ως κεντρικός παράγοντας ελέγχου και αξιολόγησης, κρατώντας σε ισορροπία τα δεσμά της πληροφόρησης και της ανεξάρτητης κριτικής σκέψης.
Πηγές
Αρβανίτη, Κ. (2026). Η ψυχολογική επιβάρυνση της υπερπληροφόρησης. Another Point of View. https:anotherpointofview.gr (ανάκτηση: 03 Οκτωβρίου 2026)
Βουρλιωτάκη, Α. (2022). Τι είναι ο ψηφιακός γραμματισμός και γιατί είναι σημαντικός;. CSIi – Cyber Security International Institute.https://www.csii.gr/ti-einai-o-psifiakos-grammatismos-kai-giati-einai-simantikos/ (ανάκτηση: 03 Οκτωβρίου 2026)
Πληροφορίες για τον εγγραματισμό από τη σελίδα της Wikipedia: wikipedia.org (ανάκτηση: 01.11.2026)
Σαραφίδου, Α. (2016). Διαχείριση της καθημερινής υπερπληροφόρησης. Flowmagazine. https://www.flowmagazine.gr/diaxeirisi_tis_kathimerinis_uperpliroforisis/ (ανάκτηση: 03 Οκτωβρίου 2026)
