Αν ρωτούσαμε έναν άνθρωπο στα είκοσί του τι πιστεύει ότι θα τον έκανε πραγματικά ευτυχισμένο, πιθανότατα θα μιλούσε για όνειρα που δεν έχουν ακόμη πραγματοποιηθεί. Μια καλή δουλειά. Οικονομική ανεξαρτησία. Έναν μεγάλο έρωτα. Ταξίδια. Επιτυχία.
Αν κάναμε όμως την ίδια ερώτηση σε κάποιον εβδομήντα ετών, οι απαντήσεις θα ήταν συχνά διαφορετικές. Ένα ήρεμο απόγευμα με τα παιδιά ή τα εγγόνια του. Η υγεία. Ένας φίλος που μπορεί ακόμη να τηλεφωνήσει. Ένα σπίτι γεμάτο ανθρώπους.
Σαν να αλλάζει σιγά σιγά η πυξίδα της ζωής. Όχι επειδή οι επιθυμίες δεν υπάρχουν, αλλά επειδή αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο αξιολογούμε τι έχει πραγματική αξία.
Ίσως ένα ενδιαφέρον εύρημα της ψυχολογίας να είναι το εξής: η ευτυχία δεν είναι σταθερή. Μεγαλώνει μαζί μας και αλλάζει μορφή.
Κυνηγάμε αυτό που ακόμη δεν έχουμε
Οι άνθρωποι έχουμε μια εντυπωσιακή ικανότητα να πιστεύουμε ότι η επόμενη κατάκτηση θα είναι εκείνη που θα μας κάνει πραγματικά ευτυχισμένους.
- «Όταν πάρω την προαγωγή…»
- «Όταν αγοράσω το σπίτι…»
- «Όταν βρω τον κατάλληλο άνθρωπο…»
Για λίγο, πράγματι, αισθανόμαστε πιο χαρούμενοι. Όμως ύστερα συμβαίνει κάτι παράξενο και ίσως παράδοξο. Αυτό που κάποτε φάνταζε σπουδαίο γίνεται σταδιακά μέρος της καθημερινότητας.
Η ψυχολογία ονομάζει αυτό το φαινόμενο ηδονική προσαρμογή (hedonic adaptation) (Brickman & Campbell, 1971). Ο εγκέφαλος προσαρμόζεται γρήγορα στις θετικές αλλαγές και δημιουργεί μια νέα «κανονικότητα».
Είναι σαν να αγοράζουμε ένα καινούριο ρολόι. Τις πρώτες ημέρες το κοιτάζουμε συνεχώς. Έναν μήνα αργότερα, πολλές φορές ξεχνάμε ακόμη και ότι το φοράμε.
Οι άνθρωποι είναι σημαντικότεροι από τα πράγματα
Αν υπάρχει μία έρευνα που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ευτυχία, αυτή είναι η Harvard Study of Adult Development. Για περισσότερα από ογδόντα χρόνια, οι ερευνητές παρακολούθησαν τις ζωές εκατοντάδων ανθρώπων προσπαθώντας να απαντήσουν σε ένα απλό ερώτημα: τι κάνει τελικά μια ζωή καλή;
Η απάντηση δεν ήταν ούτε ο πλούτος ούτε η επαγγελματική επιτυχία.
Οι πιο ευτυχισμένοι άνθρωποι ήταν εκείνοι που είχαν ζεστές, σταθερές και ουσιαστικές σχέσεις (Waldinger & Schulz, 2023).
Οι σχέσεις μοιάζουν με το ανοσοποιητικό της ψυχής. Δεν μπορούν να αποτρέψουν όλες τις δυσκολίες, αλλά μας βοηθούν να τις αντέξουμε.
Γιατί αλλάζουμε όσο μεγαλώνουμε;
Η Laura Carstensen, μέσα από τη Θεωρία της Κοινωνικοσυναισθηματικής Επιλεκτικότητας, πρότεινε κάτι ιδιαίτερα ενδιαφέρον. Όσο μεγαλώνουμε και κατανοούμε ότι ο χρόνος μας δεν είναι απεριόριστος, αλλάζουν και οι στόχοι μας (Carstensen et al., 1999).
Όσο είμαστε νέοι μοιάζουμε με ταξιδιώτες που θέλουν να εξερευνήσουν ολόκληρο τον χάρτη. Αναζητούμε εμπειρίες, γνώσεις, γνωριμίες και επιτεύγματα.
Με τα χρόνια, όμως, δεν μας ενδιαφέρει τόσο να προσθέσουμε περισσότερα στη ζωή μας όσο να κρατήσουμε όσα έχουν πραγματική σημασία.
Οι παρέες είναι μικρότερες, αλλά συχνά πιο ουσιαστικές, οι συζητήσεις βαθύτερες, οι στιγμές πιο πολύτιμες.
Δεν είναι ότι οι μεγαλύτεροι άνθρωποι αγαπούν λιγότερο τη ζωή. Συχνά, τη βλέπουν καθαρότερα.
Η καμπύλη της ευτυχίας
Τα τελευταία χρόνια πολλές μεγάλες διεθνείς μελέτες έχουν περιγράψει την περίφημη καμπύλη U της ευτυχίας. Σύμφωνα με αυτές, η υποκειμενική ευημερία συχνά είναι μικρή στη μέση ηλικία και μεγαλύετρη ξανά μετά τα 50 ή 60 χρόνια (Blanchflower & Oswald, 2008).
Η μέση ηλικία έχει μέσα της συχνά από πολλούς ταυτόχρονους ρόλους: εργασία, οικονομικές υποχρεώσεις, φροντίδα παιδιών ή ηλικιωμένων γονέων και διαρκείς απαιτήσεις.
Αργότερα, πολλοί άνθρωποι φαίνεται να αποκτούν κάτι ιδιαίτερα πολύτιμο: μεγαλύτερη αποδοχή. Δεν χρειάζεται πλέον να αποδείξουν τόσα πολλά στους άλλους ούτε στον εαυτό τους.
Ίσως η ευτυχία να μην αυξάνεται επειδή η ζωή γίνεται ευκολότερη, αλλά επειδή εμείς γινόμαστε σοφότεροι απέναντί της.
Η ευτυχία ίσως να είναι αλλού
Ο Martin Seligman υποστηρίζει ότι η ευημερία δεν έχει βάσεις μόνο στην ευχαρίστηση αλλά και στο νόημα, στις σχέσεις, στη συμμετοχή σε κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό μας και στην αίσθηση προσωπικής ολοκλήρωσης (Seligman, 2011).
Ίσως, λοιπόν, η ευτυχία να μην είναι μια κορυφή που κάποτε θα φτάσουμε.
Ίσως να μοιάζει περισσότερο με έναν κήπο. Δεν ανθίζει επειδή φυτέψαμε ένα μόνο όμορφο λουλούδι. Ανθίζει επειδή τον φροντίζουμε λίγο λίγο, κάθε μέρα.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο αισιόδοξη διαπίστωση της ψυχολογίας.
Η ευτυχία δεν υπάρχει πάντα στο επόμενο μεγάλο γεγονός της ζωής μας. Πολύ συχνά είναι στον τρόπο που μαθαίνουμε να κοιτάζουμε αυτή που ήδη έχουμε.
Βιβλιογραφία
- Blanchflower, D. G., & Oswald, A. J. (2008). Is Well-Being U-Shaped over the Life Cycle? Social Science & Medicine, 66(8), 1733–1749.
- Brickman, P., & Campbell, D. T. (1971). Hedonic Relativism and Planning the Good Society. In M. H. Appley (Ed.), Adaptation-Level Theory.
- Carstensen, L. L., Isaacowitz, D. M., & Charles, S. T. (1999). Taking Time Seriously: A Theory of Socioemotional Selectivity. American Psychologist, 54(3), 165–181.
- Seligman, M. E. P. (2011). Flourish. New York: Free Press.
- Waldinger, R. J., & Schulz, M. S. (2023). The Good Life: Lessons from the World’s Longest Scientific Study of Happiness. Simon & Schuster.


