Υπάρχουν δύο είδη ανθρώπων. Εκείνοι που διαβάζουν ένα μυθιστόρημα στο κινητό και γυρίζουν σελίδες με την ταχύτητα που αλλάζουν stories στο Instagram. Και εκείνοι που πιάνουν ένα χάρτινο βιβλίο, χαϊδεύουν σχεδόν τελετουργικά το εξώφυλλο και διαβάζουν σαν να συμμετέχουν σε κάποιο αρχαίο μυστήριο. Αν ανήκετε στη δεύτερη κατηγορία, ίσως έχετε παρατηρήσει κάτι περίεργο: στο χαρτί διαβάζετε πιο αργά. Όχι επειδή είστε κουρασμένοι. Ούτε επειδή το βιβλίο έχει βάλει στόχο να σας δοκιμάσει. Ο εγκέφαλος απλώς λειτουργεί διαφορετικά. Και, όσο κι αν η κοινωνία μάς έχει πείσει ότι «πιο γρήγορα σημαίνει καλύτερα», η επιστήμη έρχεται να υπερασπιστεί τους αργούς αναγνώστες.
Ο εγκέφαλος δεν βλέπει όλες τις επιφάνειες το ίδιο
Η ανάγνωση δεν είναι φυσική ανθρώπινη ικανότητα όπως η ομιλία. Ο εγκέφαλος έπρεπε να ανακυκλώσει περιοχές που αρχικά είχαν σχεδιαστεί για την αναγνώριση αντικειμένων και προσώπων ώστε να μάθει να αποκωδικοποιεί γράμματα. Όμως το περιβάλλον παίζει τεράστιο ρόλο. Όταν κοιτάζουμε μια οθόνη, ο εγκέφαλος έχει μάθει ότι εκεί συμβαίνουν πολλά διαφορετικά πράγματα: εμφανίζονται ειδοποιήσεις, βίντεο, διαφημίσεις, σύνδεσμοι, ατελείωτο scrolling. Ακόμη κι όταν ανοίγουμε ένα ηλεκτρονικό βιβλίο, ένα μικρό μέρος του εγκεφάλου παραμένει σε κατάσταση… επιφυλακής. Σαν φύλακας ασφαλείας που περιμένει μήπως πεταχτεί ξαφνικά κάποιο μήνυμα. Το χαρτί, αντίθετα, είναι βαρετά προβλέψιμο. Δεν θα σας ειδοποιήσει ότι κάποιος έκανε like στη φωτογραφία σας. Δεν θα σας προτείνει άλλο βιβλίο. Δεν θα ανοίξει ξαφνικά ένα βίντεο με γάτες.
Είναι μόνο εσείς και οι λέξεις.
Το χαρτί λειτουργεί σαν χάρτης
Ένας από τους σημαντικότερους λόγους που διαβάζουμε πιο αργά είναι ότι ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί το ίδιο το βιβλίο ως χωρικό εργαλείο. Θυμόμαστε ασυναίσθητα ότι μια σημαντική σκηνή βρισκόταν περίπου στη μέση του βιβλίου, κοντά στην αριστερή σελίδα, λίγο πριν από ένα νέο κεφάλαιο. Οι ερευνητές ονομάζουν αυτό το φαινόμενο χωρική χαρτογράφηση της πληροφορίας. Σε μια οθόνη, ειδικά όταν κάνουμε συνεχές scrolling, αυτά τα σταθερά σημεία αναφοράς εξαφανίζονται. Οι πληροφορίες μοιάζουν να αιωρούνται σε έναν ατελείωτο ψηφιακό διάδρομο χωρίς αρχή και τέλος. Ο εγκέφαλος χρειάζεται περισσότερο χρόνο στο χαρτί επειδή δημιουργεί αυτόν τον νοητικό χάρτη καθώς διαβάζει.
Η ταχύτητα δεν σημαίνει πάντα κατανόηση
Πολλές μελέτες έχουν δείξει ότι οι άνθρωποι συχνά διαβάζουν γρηγορότερα στις οθόνες. Το εντυπωσιακό είναι ότι, όταν τους ζητείται να εκτιμήσουν πόσο καλά κατανόησαν το κείμενο, συνήθως εμφανίζονται πιο αισιόδοξοι απ’ όσο δικαιολογούν τα αποτελέσματα. Με άλλα λόγια, η οθόνη δημιουργεί την ψευδαίσθηση της αποτελεσματικότητας. Το χαρτί κάνει ακριβώς το αντίθετο. Η πιο αργή ανάγνωση μάς κάνει να πιστεύουμε ότι προχωράμε δύσκολα, ενώ στην πραγματικότητα επεξεργαζόμαστε βαθύτερα τις πληροφορίες. Είναι λίγο σαν να περπατάς σε μια πόλη αντί να περνάς με αυτοκίνητο. Στο αυτοκίνητο φτάνεις γρηγορότερα, αλλά δύσκολα θα θυμάσαι τι υπήρχε σε κάθε γωνία.
Οι μικρές κινήσεις που κάνουν τη διαφορά
Κάθε φορά που γυρίζουμε μια σελίδα, πιάνουμε το βιβλίο διαφορετικά ή αισθανόμαστε το πάχος των σελίδων που απομένουν, ο εγκέφαλος λαμβάνει μικρά αισθητηριακά σήματα. Αυτές οι λεπτομέρειες ίσως φαίνονται ασήμαντες, όμως βοηθούν στη δημιουργία ισχυρότερων αναμνήσεων. Η αφή, η θέση του σώματος και η φυσική αλληλεπίδραση με το βιβλίο συνεργάζονται με την όραση, δημιουργώντας μια πιο «πλούσια» εμπειρία μάθησης. Το tablet δύσκολα μπορεί να ανταγωνιστεί αυτό το πολυαισθητηριακό πακέτο.
Άρα το χαρτί είναι πάντα καλύτερο;
Όχι.
Τα ηλεκτρονικά βιβλία είναι εξαιρετικά για ταξίδια, για αναζήτηση πληροφοριών, για άτομα με προβλήματα όρασης ή για όσους κουβαλούν μαζί τους μια ολόκληρη βιβλιοθήκη στην τσάντα τους. Όταν όμως ο στόχος είναι η βαθιά κατανόηση, η απομνημόνευση ή η μελέτη απαιτητικών κειμένων, το χαρτί εξακολουθεί να έχει ένα μικρό αλλά σταθερό πλεονέκτημα. Και ίσως αυτό να εξηγεί γιατί τόσοι άνθρωποι εξακολουθούν να αγοράζουν χάρτινα βιβλία, ακόμη κι όταν έχουν ήδη την ηλεκτρονική έκδοση.
Η αργή ανάγνωση δεν είναι ελάττωμα
Σε μια εποχή όπου όλα πρέπει να γίνουν «πιο γρήγορα», το βιβλίο μοιάζει σχεδόν επαναστάτης. Δεν βιάζεται. Δεν κάνει scroll. Δεν κυνηγάει αλγόριθμους. Και ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο πλεονέκτημά του. Την επόμενη φορά λοιπόν που θα συνειδητοποιήσετε ότι διαβάζετε πιο αργά ένα χάρτινο βιβλίο, μην ανησυχήσετε. Ο εγκέφαλός σας δεν τεμπελιάζει. Απλώς κάνει αυτό που κάνει καλύτερα: σταματά να τρέχει και αρχίζει να σκέφτεται.
Πηγές
Clinton, V. (2019). Reading from paper compared to screens: A systematic review and meta-analysis. Journal of Research in Reading, 42, 288–325.
Kong, Y., Seo, Y. S., & Zhai, L. (2018). Comparison of reading performance on screen and on paper: A meta-analysis. Computers & Education, 123, 138–149.
Hou, J., Rashid, J., & Lee, K. M. (2017). Cognitive map or medium materiality? Reading on paper and screen. Computers in Human Behavior, 67, 84–94.
Mangen, A., Walgermo, B. R., & Brønnick, K. (2013). Reading linear texts on paper versus computer screen: Effects on reading comprehension. International Journal of Educational Research, 58, 61–68.
