Η κινεζική σκέψη στο «Εγκώμιο της απραξίας» μάς προσκαλεί να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει πραγματικά αποτελεσματικότητα. Το βιβλίο του Φρανσουά Ζυλλιέν, σε μετάφραση Θάνου Σαμαρτζή από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, βασίζεται σε διάλεξη προς διευθυντικά στελέχη επιχειρήσεων. Ωστόσο, το ερώτημά του ξεπερνά τον επιχειρηματικό κόσμο: χρειάζεται κάθε επιτυχία έναν ήρωα που υπερβαίνει τις δυσκολίες;
Μέσα από την αντιπαραβολή δύο τρόπων σκέψης, ο συγγραφέας αμφισβητεί τη λατρεία της προσπάθειας και της θεαματικής νίκης. Παράλληλα, μας στρέφει προς κάτι λιγότερο εντυπωσιακό, αλλά περισσότερο ουσιαστικό: την ικανότητα να αξιολογούμε όσα συμβαίνουν γύρω μας.
Από τον σκοπό στη ροπή
Στη δυτική φιλοσοφία που εξετάζει το βιβλίο, ο άνθρωπος ορίζει πρώτα τον προορισμό -πρότυπο, σχέδιο- και έπειτα αναζητά τα μέσα. Αντίστοιχα, η θρησκευτική αφήγηση κατευθύνει την πορεία προς μια εκπλήρωση: τη Γη της Επαγγελίας, τον Παράδεισο, την Τελική Κρίση. Έτσι, το τέλος οργανώνει τη διαδρομή και προσφέρει νόημα στα προηγούμενα βήματα.
Αντίθετα, η κινεζική σκέψη μεταφέρει το ενδιαφέρον από τον προκαθορισμένο σκοπό στη ροπή της κατάστασης. Ο σοφός και ο στρατηγός εξετάζουν τις δυνάμεις που ήδη δρουν και αναζητούν το διαθέσιμο όφελος. Επομένως, η σχέση ανάμεσα στις συνθήκες και στις συνέπειες αποκτά κεντρική σημασία.
Το όφελος, το «λι», λειτουργεί εδώ ως οδηγός αξιολόγησης μέσα σε μεταβαλλόμενους συσχετισμούς. Ένα άκαμπτο σχέδιο μπορεί, αντίθετα, να φορτώσει τη σκέψη με απαιτήσεις που η πραγματικότητα δεν υποστηρίζει πλέον. Όταν επιμένω αποκλειστικά στον στόχο μου, κινδυνεύω να παραβλέψω μια καλύτερη δυνατότητα.
Γι’ αυτό, ο στρατηγός παρακολουθεί τις μεταβολές και προσαρμόζει διαρκώς τη στάση του. Ενισχύει τους ευνοϊκούς παράγοντες, περιορίζει τους αντίθετους και αφήνει τη νέα ισορροπία να προετοιμάσει το αποτέλεσμα.
Νίκη πριν από τη μάχη
Η κινεζική σκέψη φωτίζει αυτή τη στρατηγική μέσα από μια απλή εικόνα. Αν ο αντίπαλος φτάνει ξεκούραστος, τον κουράζω. Αν διαθέτει τροφή και επάρκεια, δημιουργώ συνθήκες που φθείρουν αυτό το πλεονέκτημα. Σταδιακά, λοιπόν, μεταβάλλω την κατάσταση ώσπου εκείνος χάνει τη συνοχή και την υπεροχή του.
Έτσι, επιλέγω τη σύγκρουση όταν οι προηγούμενες μεταβολές έχουν ήδη προετοιμάσει την επικράτησή μου. Στο ιδεώδες αυτό, ο στρατηγός περιορίζει την εξάρτηση από την τύχη, αντί να περιμένει ένα θαύμα. Η μάχη ολοκληρώνει μια διαδικασία που έχει αρχίσει πολύ νωρίτερα.
Εδώ ακριβώς εμφανίζεται μια πρόκληση για τον εγωισμό μας. Εμείς συχνά θαυμάζουμε εκείνον που ρισκάρει, ανατρέπει τα δεδομένα και πετυχαίνει το αναπάντεχο. Επιπλέον, μετράμε το κατόρθωμα σύμφωνα με το μέγεθος της δυσκολίας που ξεπέρασε.
Ωστόσο, τι αναγνώριση προσφέρουμε σε εκείνον που απέτρεψε εγκαίρως την κρίση; Ποιο εγκώμιο γράφουμε για έναν άνθρωπο που έκανε τη νίκη να μοιάζει αυτονόητη; Η αθόρυβη αποτελεσματικότητα δύσκολα τροφοδοτεί ηρωικές αφηγήσεις, επειδή δεν προσφέρει θεαματικές αναμετρήσεις.
Ο καλός στρατηγός, λοιπόν, επιδιώκει εύκολες νίκες. Προετοιμάζει τόσο προσεκτικά τις συνθήκες, ώστε οι άλλοι πιστεύουν πως οποιοσδήποτε θα πετύχαινε το ίδιο. Μήπως, τελικά, ο ηρωισμός εκφράζει και μια ιστορική λατρεία της δυσκολίας;
Η απραξία μεταμορφώνει τις συνθήκες
Στην κινεζική σκέψη που παρουσιάζει ο Ζυλλιέν, η απραξία απαιτεί εγρήγορση, παρατήρηση και διακριτική παρέμβαση. Ο άνθρωπος υποβοηθά την εξέλιξη, χωρίς να απαιτεί από την πραγματικότητα να υπακούσει βίαια στην επιθυμία του.
Ας σκεφτούμε ένα φυτό. Σκαλίζω το χώμα και φροντίζω τις συνθήκες ανάπτυξής του. Ωστόσο, το ίδιο το φυτό μεγαλώνει μέσα από τη δική του διαδικασία. Επομένως, η συμβολή μου αποκτά αξία όταν διευκολύνει αυτή τη διαδικασία, χωρίς να την εκβιάζει.
Έτσι αποκτά περιεχόμενο η φαινομενικά παράδοξη προτροπή να μην πράττεις τίποτα, αλλά να γίνουν όλα. Η απραξία δεν δηλώνει εγκατάλειψη. Αντίθετα, ζητά να καλλιεργώ τις προϋποθέσεις, ώστε το αποτέλεσμα να προκύπτει με τη μικρότερη δυνατή αντίσταση.
Παράλληλα, η συμπληρωματικότητα του γιν και του γιαν μάς βοηθά να σκεφτούμε τη συνέχεια των μεταβολών. Η κατάσταση προηγείται και το εγώ αναζητά τη θέση του μέσα της. Συνεπώς, ο σοφός μεταμορφώνει τον κόσμο και ο στρατηγός μεταμορφώνει τη σχέση δυνάμεων.
Αυτή η οπτική αλλάζει επίσης τον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε την ιστορία. Αντί να κοιτάζουμε αποκλειστικά μεγάλα συμβάντα και πρωταγωνιστές, παρακολουθούμε μεταμορφώσεις μεγάλης διάρκειας. Ακόμη και μια δυναστική διαδοχή μπορεί να φανερώνει μεταβολές που ωρίμαζαν αθόρυβα επί χρόνια.
Η ευκαιρία και η τέχνη της επιβίωσης
Τέλος, η κινεζική σκέψη συνδέει την ευκαιρία με την ωρίμανση των συνθηκών. Στο δυτικό σχήμα, αντίθετα, συναντάμε συχνά το σύντομο παράθυρο ανάμεσα στο «όχι ακόμα» και στο «όχι πια». Εκεί, η τύχη συναντά την ετοιμότητα του ανθρώπου.
Εδώ, όμως, η προηγούμενη αξιολόγηση προετοιμάζει την κατάλληλη στιγμή. Όταν οι παράγοντες ευνοούν το αποτέλεσμα, χρειάζεται ταχύτητα. Η υπομονή, επομένως, δεν δικαιολογεί την αδράνεια όταν φτάσει η ώρα.
Και αν η κατάσταση παραμένει δυσμενής; Τότε αναζητώ μια γωνιά για να επιβιώσω. Αποχωρώ από μια χαμένη παρτίδα, διατηρώ δυνάμεις και προετοιμάζω την επόμενη. Η ήττα μπορεί έτσι να λειτουργήσει ως εφαλτήριο, αρκεί να μη θυσιάσω το μέλλον μου για ένα χειροκρότημα.
Ίσως αυτή να είναι η πιο απαιτητική άσκηση: να αντέξω την απουσία αναγνώρισης. Να προτιμήσω ένα ουσιαστικό αποτέλεσμα, ακόμη κι όταν κανείς δεν προσέξει τη δική μου συμβολή στην επίτευξή του. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη νίκη από εκείνη που κανείς δεν κατάλαβε πότε άρχισε.
