Κάθε έξω είναι ένας χώρος ξένος. Κάθε φορά που πρέπει να βγούμε απ’ τον σολιψισμό μας και να σχετιστούμε -θετικά ή αρνητικά- με κάτι “άλλο”, νιώθουμε μια εξωτερικότητα να μας καταλύει. Στη λογοτεχνία όλο αυτό γίνεται ένα απόλυτο ζητούμενο. Γνωρίζοντας και γράφοντας το Έξω προκύπτει μια σκέψη δεμένη σφιχτά με την ουσία της.
Όταν το 1966 ο Μισέλ Φουκώ δημοσίευσε τον Στοχασμό του Έξω*, ο Μωρίς Μπλανσό ήταν 59 ετών, ήδη ένας απ’ τους πιο αινιγματικούς και κομβικούς σύγχρονους Γάλλους συγγραφείς. Αφοσιωμένος σε μια λογοτεχνία ολοδική του, εισήγαγε μια σκέψη που επηρέασε πολλαχώς. Κι ο Φουκώ, που δεν έλειπε απ’ τους θαυμαστές του, θέλησε να τη θεματοποιήσει θεωρητικά. Σ’ αυτό το πυκνό βιβλιαράκι, διαβάζοντας τον Μπλανσό, περιγράφει πώς η εμπειρία ενός ριζικού “έξω” γεννά τη λογοτεχνία, πώς η καταστροφή του υποκειμένου και η είσοδος στον χώρο του ουδέτερου την θρέφει, και πώς η γλώσσα από εργαλείο γίνεται κυρίαρχος σε μια τέτοια οριακή εμπειρία.
Τι είναι όμως το Έξω; Σίγουρα όχι κυριολεξία, κι ούτε μεταφορά για ό,τι απλά είναι έξω από εμάς. Πρόκειται για μια ριζική ετερότητα προς καθετί, σχεδόν μηδέν, που μέσα της μέχρι κι ο εαυτός εξαλείφεται. Ο Φουκώ το παραπέμπει στην αποφατική θεολογία και στην παλιά ιδέα του Όλως Άλλου: κάτι εντελώς διάφορο, για ‘μας ασύλληπτο κι αρνητικό, που όμως μέσα του “οφείλουμε” να εξαφανιστούμε. Όμοια με τον άπειρο Άλλο του Λεβινάς, το Εσύ τού Μπούμπερ, το μηδενίζον Μηδέν τού Χάιντεγκερ ή τον Θεό του Καρλ Μπαρτ, το Έξω είναι συνάμα στόχος και στοιχειό για όποιον συγγραφέα αναμετρηθεί μαζί του.
Για τον Μπλανσό, όλο αυτό το αίνιγμα είναι ο χώρος της λογοτεχνίας. Η γραφή γι’ αυτόν δεν εκφράζει αισθήματα ή ιδέες: υπερβαίνει τον γράφοντα με τη δική της “βούληση” και τον ωθεί στη γραμμή μεταξύ Έσω και Έξω. Η γλώσσα είναι απογυμνωμένη και ουδέτερη στον αγώνα της να κοινωνήσει αυτό το Ουδέτερο, μιλά μόνη της και θέλει να “πει” ακριβώς το Έξω. Στο πνεύμα πολλών δημιουργών όπως ο Μαλλαρμέ, ο Ρίλκε ή ο Κάφκα, η λογοτεχνία δείχνεται εδώ ως μια πράξη ακραίας “ανοικείωσης” που τελικά στην ιστορία της μοιάζει πιο συνηθισμένη απ’ όσο νομίζουμε.
Μια προσέγγιση βοηθητική για όποιον θέλει να κατανοήσει τον Μπλανσό ή να αποκτήσει μια νέα προοπτική του (αφότου φυσικά τον διάβασε ή πρόκειται να τον ξαναδιαβάσει), το μικρό δοκίμιο του Φουκώ είναι επίσης μια αρκετά ικανή σκιαγράφηση ενός στοχασμού που παραμένει παραμελημένος, παρότι εντοπίζεται συχνά σε αριστουργήματα της λογοτεχνικής γραφής. Γιατί τελικά πολλές φορές το Έξω γίνεται, από ξένο κι εχθρικό στοιχείο, η πηγή ενός μοναδικού ετεροπροσδιορισμού.
*Το βιβλίο του Michel Foucault Ο στοχασμός του έξω. Για τον Μωρίς Μπλανσό κυκλοφορείται στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πλέθρον, σε μετάφραση Βασίλη Πατσογιαννη.
