Υπάρχουν πράγματα που δεν τελειώνουν τη στιγμή που τα χάνουμε. Μερικές φορές συνεχίζουν να υπάρχουν μέσα μας για καιρό, σαν συζητήσεις που δεν έγιναν ποτέ, σαν λέξεις που κρατήσαμε για τον εαυτό μας, σαν μια διαφορετική εκδοχή της ζωής μας που επιστρέφει πού και πού για να μας θυμίσει τι θα μπορούσε να είχε συμβεί. Υπάρχουν, όμως, και πράγματα που έχουν τελειώσει πολύ πριν το καταλάβουμε. Που έχουν αρχίσει να σβήνουν μέσα από μικρές απογοητεύσεις, επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές και στιγμές που προσπεράσαμε πιστεύοντας πως δεν ήταν αρκετά σημαντικές για να αλλάξουν κάτι. Γιατί δεν τελειώνουν όλα με έναν αποχαιρετισμό. Κάποια πράγματα έχουν ήδη φτάσει στο τέλος τους, πολύ πριν ακούσουμε την τελευταία λέξη. Κι εμείς, ανυποψίαστοι ή βολεμένοι στην ιδέα πως υπάρχει πάντα χρόνος, συνεχίζουμε να φερόμαστε σαν να μην έχει αλλάξει τίποτα. Και είναι παράξενο πόσο συχνά χρειαζόμαστε να χάσουμε κάτι για να καταλάβουμε τι ακριβώς είχαμε. Όμως είναι… Πολύ αργά πια.
Στο Πολύ αργά πια της Claire Keegan (ένα μικρό διαμαντάκι που λάτρεψα), ο Κάχαλ, ένας άντρας που επιστρέφει στο σπίτι του έπειτα από μια συνηθισμένη Παρασκευή στο γραφείο, περνά ένα βράδυ μόνος, με τη συντροφιά της τηλεόρασης, ενός μπουκαλιού σαμπάνιας και των σκέψεών του. Ανάμεσά τους βρίσκεται η Σαμπίν, μια γυναίκα με την οποία θα μπορούσε να είχε μοιραστεί τη ζωή του, αν είχε επιλέξει να της φερθεί διαφορετικά. Μια φαινομενικά απλή βραδιά γίνεται σταδιακά μια αναμέτρηση με τον ίδιο του τον εαυτό. Και κάπου εκεί, η Keegan αρχίζει να θέτει ερωτήματα που ξεπερνούν την ιστορία δύο ανθρώπων.
Πόσο εύκολα μπερδεύουμε την επιθυμία μας να έχουμε κάποιον δίπλα μας με την πραγματική διάθεση να μοιραστούμε μαζί του τη ζωή μας και να τον αγαπήσουμε; Η συγγραφέας στρέφει το βλέμμα σε όσα προηγούνται της απώλειας. Στις μικρές συμπεριφορές, στις καθημερινές επιλογές, σε εκείνες τις στιγμές που μοιάζουν ασήμαντες ακριβώς επειδή δεν φανταζόμαστε ότι κάποτε θα αποκτήσουν τόσο μεγάλο βάρος. Γιατί υπάρχουν συμπεριφορές που έχουμε μάθει να θεωρούμε φυσιολογικές, απλώς επειδή τις έχουμε συνηθίσει. Τίποτε δεν αφορά μόνο όσα αρνούμαστε να προσφέρουμε. Αφορά και όσα θεωρούμε ότι δικαιούμαστε να παίρνουμε χωρίς να αναρωτιόμαστε τι δίνουμε εμείς.
“Από κάτω στο γρασίδι, κάποιοι είχαν βγει για να κάνουν ηλιοθεραπεία και παντού έβλεπες παιδιά και παρτέρια πλημμυρισμένα με λουλούδια, τόση ζωή να συνεχίζεται ομαλά, παρά τα ατέλειωτα βάσανα των ανθρώπων και τη γνώση ότι όλα θα τελειώσουν” — Claire Keegan, Πολύ αργά πια
Η γραφή της Keegan είναι λιτή και συγκρατημένη. Δεν προσπαθεί να εξηγήσει κάθε συναίσθημα ούτε να προσφέρει εύκολες απαντήσεις. Απλούστατα μέσα από τις λέξεις της και την “μελαγχολία” της σε κάνει να νιώσεις βαθιά. Αφήνει χώρο στον αναγνώστη να συμπληρώσει όσα δεν λέγονται και να αναλογιστεί τις δικές του σκέψεις. Το Πολύ αργά πια είναι ένα μικρό βιβλίο που διαβάζεται γρήγορα, αλλά το πραγματικό του βάρος βρίσκεται στα μεγάλα ερωτήματα που αφήνει πίσω του.
Η έλλειψη γενναιοδωρίας που βίωσε ο Κάχαλ από μικρός, η συναισθηματική στέρηση και η απουσία ουσιαστικής σύνδεσης μοιάζουν να έχουν αφήσει μέσα του ένα αποτύπωμα που δεν αναγνωρίζει εύκολα ούτε ο ίδιος. Μαθαίνει να ζει χωρίς να προσφέρει πολλά, να θεωρεί αυτονόητη την παρουσία του άλλου και να αντιμετωπίζει τις ανάγκες του σαν κάτι που δεν απαιτεί ιδιαίτερη προσπάθεια ή ανταπόκριση. Ο κυνισμός του λειτουργεί σχεδόν σαν ασπίδα, ένας τρόπος να διατηρεί την απόσταση που γνωρίζει, ακόμη κι όταν αυτή η απόσταση απειλεί να του στερήσει όσα θα μπορούσαν να έχουν πραγματική σημασία. Κι όταν έρχεται η στιγμή να αντικρίσει όσα έχει κάνει και όσα έχει παραλείψει, είναι πολύ αργά πια. Η συνειδητοποίηση δεν συνοδεύεται από τη δυνατότητα της επανόρθωσης. Το να καταλάβεις τι πήγε λάθος δεν σημαίνει κιόλας ότι μπορείς να επιστρέψεις στο σημείο όπου όλα μπορούσαν ακόμη να αλλάξουν.
Μέσα σε αυτή την ιστορία, η συγγραφέας αναδεικνύει επίσης τον μισογυνισμό με έναν από τους πιο ρεαλιστικούς τρόπους. Ο μισογυνισμός εμφανίζεται χωρίς εξάρσεις, μέσα από καθημερινές αντιλήψεις και αυτονόητες απαιτήσεις. Τις αφήνει να υπάρχουν στην καθημερινότητα των χαρακτήρων της, εκεί όπου συχνά γεννιούνται και εκεί όπου, αν δεν αμφισβητηθούν, συνεχίζουν να καθορίζουν τις σχέσεις τους. Η απώλεια έρχεται εντούτοις από το τελικό αποτέλεσμα πολλών μικρών στιγμών στις οποίες ένας άνθρωπος δεν είδε, δεν άκουσε ή δεν σεβάστηκε πραγματικά τον άλλον.
Μετά την τελευταία σελίδα, σκέφτηκα… Πόσες φορές έχουμε πει «θα το κάνω αύριο», «θα του το πω κάποια στιγμή»; Πόσες φορές θεωρήσαμε ότι ένας άνθρωπος θα συνεχίσει να είναι εκεί, ακόμη κι αν εμείς δεν του δείχναμε με τον τρόπο που χρειαζόταν πόσο σημαντικός ήταν; Δεν πιστεύω ότι κάθε σχέση που τελειώνει θα μπορούσε να είχε σωθεί ούτε ότι κάθε απώλεια είναι αποτέλεσμα ενός λάθους. Πιστεύω, όμως, ότι αξίζει να αναρωτιόμαστε αν οι πράξεις μας συμβαδίζουν με όσα λέμε ότι θέλουμε ή και δεν θέλουμε. Γιατί ίσως το πιο θλιβερό δεν είναι πάντα ότι κάτι τελείωσε. Είναι ότι, όσο υπήρχε ακόμη, δεν καταφέραμε να του δώσουμε τη σημασία που του άξιζε.
Το 2023, η Keegan ανακηρύχθηκε Συγγραφέας της Χρονιάς στο πλαίσιο των Irish Book Awards. Το βιβλίο της So Late in the Day, μεταφρασμένο στα ελληνικά Πολύ Αργά Πια συμπεριλήφθηκε επίσης στη λίστα για το ιρλανδικό βραβείο «Μυθιστόρημα της Χρονιάς». Κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Μια αντίστοιχη αναγνωστική επιλογή, θα μπορούσε να είναι και το Τα απομεινάρια μιας μέρας του Kazuo Ishiguro.
