Ένα απ’ τα πιο κομβικά κι επιδραστικά έργα της δυτικής σκέψης, η μαύρη φιλοσοφική λίθος της, συνεχίζει να μας προβληματίζει το ίδιο πολύ εδώ και έναν αιώνα – με καλή ή κακή έννοια (κατά τις προτιμήσεις). Το Είναι και Χρόνος*, που επανασυστήνεται τώρα στο ελληνικό κοινό, η πιο επιτυχημένη αποτυχία στην ιστορία της μεταφυσικής, αποτελεί κατάλληλη αφορμή για να ξανασκεφτούμε όλο το ριζοσπαστικό εγχείρημα του Μάρτιν Χάιντεγκερ.
Δημοσιευμένο το 1927, γραμμένο σε μικρό διάστημα, το βιβλίο αποτελεί τη συστηματοποίηση μιας φαινομενολογικού τύπου έρευνας που απασχόλησε τον Χάιντεγκερ απ’ τις αρχές της δεκαετίας. Υπό την επιρροή του Χούσερλ, εδώ το αρχαίο ερώτημα “τι το ον;” τίθεται για πολλοστή φορά στην Ιστορία αλλά με ριζικά άλλο τρόπο. Τελικά τί σημαίνει ‘είναι’; Ζητούμενο του φιλοσόφου είναι να θεματιστεί όχι τόσο το είναι των όντων, η ουσία, μα το ίδιο το είναι. Αυτό το εγχείρημα θα περάσει αναγκαστικά απ’ την οντολογική ανάλυση του περιβόητου Dasein (όρος δυσμετάφραστος), του ανθρώπινου είναι, του μόνου που δύναται να το κατανοεί. Η ερμηνευτική της έγχρονης ύπαρξής του θα οδηγούσε τελικά στην απάντηση.
Η χαϊντεγκεριανή προσέγγιση δεν γίνεται κατανοητή χωρίς το ξεκαθάρισμα του ερωτήματός της. Εδώ “ερωτώμενο” είναι το είναι και “επιζητούμενο” το νόημά του. Το Dasein είναι απλά “επερωτώμενο”, παρότι το βιβλίο μοιάζει να επικεντρώνεται σ’ αυτό, ως το μόνο ον που “είναι” ουσιωδώς χρονικά – και αυτή η χρονικότητα γίνεται ο ορίζοντας του νοήματος τού είναι. Αλλά εδώ δεν υπάρχει ανθρωποκεντρισμός: μια ριζική περατότητα κι ένα αίσθημα “εγκλωβισμένων σ’ ένα ξένο κόσμο” μάς καθορίζει. Το είναι, όλως έτερο και διάφορο των όντων, εύκολα και συνεχώς μας διαφεύγει, παρά την ιδιαίτερη σχέση μας μαζί του, και καθίσταται ταυτόχρονα η πιο αυτονόητη κι η πιο σκοτεινή έννοια.
Έτσι, πέρα από παραφιλολογίες, οι θέσεις του Είναι και Χρόνος δεν αφορούν τόσο τον άνθρωπο, δεν έχουν ηθικοκοινωνικές ή πολιτικές προεκτάσεις, δεν είναι “υπαρξισμός”. Το Dasein είναι μόνο ένα αναγκαστικό μονοπάτι προς το ίδιο το είναι, που κυριαρχεί στην “Εισαγωγή” και θα ήταν το θέμα και στόχος της έρευνας ως το τέλος. Το είναι-προς-θάνατο, οι “πολλοί”, η αυθεντικότητα, η μοίρα, κλπ. είναι μια προεργασία. Στο “καθαυτό” Είναι θα έφτανε το υπόλοιπο έργο που για διάφορους λόγους έμεινε άγραφο. Εξ ου και η “αποτυχία” – μια αποτυχία όμως που, τρόπον τινά, χρεώνεται στο ίδιο το είναι: “αποτυγχάνει” σαν έννοια και σαν ερώτημα όσο τίθεται με τους όρους της κλασικής μεταφυσικής.
Το σχήμα ‘είναι/χρόνος’ δεν είναι άλλο ένα μεταφυσικό δίλημμα: εδώ το ‘και’ σημαίνει ‘ως’. Το χαϊντεγκεριανό είναι δεν έχει αιωνιότητα ή απολυτότητα και δεν μοιάζει με κανένα στα χρονικά: δεν είναι όντως-ον, ουσία ή θεός. Και δεν μπορεί να οριστεί αλλά μόνο αχνά να προσεγγιστεί, έστω με ποικίλους τρόπους: είναι πρώτιστα η κατανόηση και το νόημά του, είναι ‘χρονικότητα’, είναι ένα δυναμικό process αποκάλυψης/απόκρυψης, είναι περατό, μη-θεμέλιο και μηδέν. Στον ύστερο Χάιντεγκερ “κατοικεί” στη γλώσσα, έχει “ιστορία” και πεπρωμένο, ουσιώνεται στην τέχνη, μας “μιλά” και μας “καλεί”. Είναι όλα αυτά μαζί και μολαταύτα ό,τι πιο απλό: αυτό χάρη στο οποίο τα πάντα ‘είναι’, το ίδιο το συμβάν της ύπαρξης.
Μ’ αυτό το βιβλίο ο Χάιντεγκερ δεν συμβάλει κλασικά στη μεταφυσική – απεργάζεται τρόπον τινά τη “καταστροφή” της. Ξεκινά βαθιά μέσα της μια “ανταρσία” που έκτοτε επηρεάζει πολύ και που δεν έχει ακόμη κοπάσει. Θέλει ν’ αποδομήσει προσεκτικά το πιο απόρθητο κάστρο της ως τα θεμέλια – εργασία που θα γινόταν συστηματικά στο άγραφο Δεύτερο Μέρος του έργου. Από τούτες τις σελίδες η ιστορία της οντολογίας γίνεται σταδιακά η ιστορία της παραμόρφωσης και λήθης του ερωτήματος τού είναι. Ως τώρα αυτό, το θεμελιώδες φιλοσοφικό ερώτημα, έχει μείνει -μας λέει- κατ’ ουσίαν αναπάντητο. Και σκοπός του εδώ είναι ακριβώς η ουσιαστική επανάληψη του ερωτήματος μέσω της αποδόμησης της 25 αιώνων παράδοσής του.
Η νέα ελληνική μετάφραση του Είναι και Χρόνος που υπογράφει ο καθηγητής Θανασάς, σημαντικός μελετητής του φιλοσόφου, επανασυστήνει στο εγχώριο κοινό το καταληκτικό ίσως έργο της δυτικής μεταφυσικής. Ανανεώνει τη ροή του κειμένου και την πρόσληψη της ορολογίας του στη γλώσσα μας, ένα αίτημα πολλών ετών δίχως ανταπόκριση. Και χαρίζει έτσι ένα πολύτιμο εργαλείο στα χέρια κάθε ειδικού ή απλού αναγνώστη του Χάιντεγκερ, του “μυστικού βασιλιά της σκέψης” κατά τη Χάνα Άρεντ.
*Το βιβλίο του Μάρτιν Χάιντεγκερ Είναι και Χρόνος επανακυκλοφορείται στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πατάκη, επίτομο και σε νέα μετάφραση του Παναγιώτη Θανασά.
