Όταν ο Αντόρνο απόρησε πώς είναι δυνατόν να γράφεται ποίηση μετά το Άουσβιτς, απέδειξε για άλλη μια φορά πως ήταν υπερβολικά φιλόσοφος. Και η ποίηση δεν έδωσε ποτέ μεγάλη σημασία στις μομφές της φιλοσοφίας. Η καλύτερη απάντηση μάλιστα τού δόθηκε από Εβραίους ποιητές. Ένα από τα πιο ιδιαίτερα πλην άγνωστα παραδείγματα αποτελεί ο Edmond Jabès (1912–1991) και η έρημος του Βιβλίου του.
Γεννήθηκε και έζησε στην Αίγυπτο, έπειτα εξόριστος στη Γαλλία, και πάνω απ’ όλα παρέμεινε Εβραίος. Ο Ζαμπές ήταν ένας ακούσιος κοσμοπολίτης που όμως ποτέ δεν παρέκκλινε απ’ τη καταγωγή και τη παράδοσή του. Στα γραπτά του συνδυάζονται το Ταλμούδ, η Καμπάλα, η ιδέα της ερήμου και ο μυστικισμός ενός Θεού σιωπηλού κι απόντος μπρος στα πιο ακραία γυρίσματα της Ιστορίας. Το Ολοκαύτωμα τα καθορίζει μεν αλλά δεν τα εξαντλεί. Ακριβώς όπως ο φίλος του, Πάουλ Τσέλαν, απλώνει τις ρίζες της ποίησής του σε απύθμενα βάθη και αντλεί πρώτιστα από έναν “κόσμο ιδεών”. Αυτή η διπλή επικαιρότητα – ανεπικαιρότητα του προβληματισμού του είναι άλλωστε ένα δείγμα μεγάλης λογοτεχνίας.
Το Πρόβλημα της λογοτεχνίας του Ζαμπές είναι το ίδιο το Βιβλίο. Παράλληλα με έναν άλλο φίλο του, τον Μπλανσό, οδηγεί κάτι τόσο φαινομενικά προφανές στην πιο ακραία ερώτηση. Το Βιβλίο είναι γι’ αυτόν ένα ανοιχτό πεδίο στο οποίο συγκλίνουν όλα τα ψήγματα του διαλυμένου κόσμου. Η λευκή σελίδα είναι μια έρημος που ο συγγραφέας ως νομάς πρέπει να διασχίσει και να παλέψει για να χαράξει απλά κάτι. Το έργο, το κείμενο, περιλαμβάνει τα πάντα αλλά παραμένει ερώτηση και ποτέ απάντηση. Γιατί η γραφή εδώ είναι εξορία, είναι μάχη με τη σιωπή, κι ανοίγει έναν χώρο στον οποίο κυριαρχεί πραγματικά μόνο ό,τι απουσιάζει.
Όλα τούτα κυριαρχούν στο κατεξοχήν έργο του, το επτάτομο Βιβλίο των ερωτήσεων. Αντιστεκόμενο σε κάθε κατηγοριοποίηση, συνδυάζει την αφήγηση και τον διάλογο με την ποίηση, τη μαρτυρία και τον στοχασμό, σ’ ένα κράμα συγγενικό της σύγχρονής του πειραματικής λογοτεχνίας. Το υποτυπώδες ειδύλλιο του Γιάκελ και της Σάρας, επιζώντων του Ολοκαυτώματος, είναι απλώς το υπόβαθρο του ξεδιπλώματος της ως άνω αποσπασματικής κι όμως ολιστικής σκέψης. Οι ύστερες συλλογές του Ζαμπές είναι παρόμοιες και δε χάνουν σε ποιότητα και περιεχόμενο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Βιβλίο των ανύποπτων ανατροπών* που έχουμε και την τύχη να υπάρχει μέρος του στα ελληνικά.
Δημιουργός ελκυστικός μες στην αινιγματικότητά του, ο Εντμόν Ζαμπές αξίζει περισσότερη προσοχή απ’ όση τού δίνεται. Θεμελιώδης ήταν άλλωστε η επιρροή του τόσο σε ομοτέχνους του όπως ο Μπλανσό, όσο και στη φιλοσοφία. Το κομβικό “δικό του” κεφάλαιο στο Η γραφή και η διαφορά μαρτυρεί για του λόγου το αληθές. Γιατί η ποίηση του Ζαμπές δείχνει (όπως επισημαίνει και ο Ντεριντά) πώς είναι πραγματικά το να μην υπάρχει “τίποτα έξω απ’ το κείμενο”.
*Μια ουσιώδης επιλογή από το Βιβλίο των ανατροπών κυκλοφορείται στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ηριδανός, σε μεταγραφή κι επίμετρο του Στέφανου Ροζάνη.
