Η πειραματική δράση εντός της λογοτεχνίας δεν είναι καινούρια ιδέα. Ο εικοστός αιώνας ήταν άλλωστε η κατεξοχήν εποχή τέτοιων πειραματισμών, εφαρμοσμένων από πολλές “σχολές” και σε πολλά σημεία. Από τον μοντερνισμό μέχρι το Oulipo, το λογοτεχνικό πεδίο έγινε ο χώρος και η πρώτη ύλη μιας -δημιουργικής ή καταστροφικής, κατά περίπτωση- ριζικής ανάπλασης. Τι γίνεται όμως όταν εμφανίζεται η ίδια η λογοτεχνία ως πείραμα;
Αυτό ακριβώς βρίσκει ο προσεκτικός αναγνώστης όταν γνωρίσει το έργο του Μωρίς Μπλανσό. Έχουμε ξαναμιλήσει για το σκοτεινό άτομό του και για την ιδιαίτερη γραφή του. Αφοσιώθηκε τόσο στη μυθοπλασία όσο και στη κριτική. Όμως ανάμεσα στους δύο αυτούς άξονές της, η σκέψη του Μπλανσό δεν μοιράζεται απλώς: τούς διατηρεί σε μια δυναμική αμφίρροπη σχέση. Ένας αναγνώστης τόσο του Χώρου της Λογοτεχνίας όσο και της Τρέλας της ημέρας παρατηρεί πώς οι καθαρά πειραματικές κριτικές ιδέες του Γάλλου συγγραφέα βρίσκουν την εφαρμογή τους στα αφηγήματά του και πώς τα τελευταία δικαιώνουν κάθε στιγμή τις πρώτες. Αλλά η ιδιαιτερότητά του έγκειται στον απόλυτο χαρακτήρα όλου αυτού: το ότι η ίδια η λογοτεχνική πράξη αποτελεί εδώ εξ ορισμού ένα πείραμα, ότι το ζητούμενο είναι το πώς είναι δυνατή η λογοτεχνία εν γένει.
Πώς έχουν, όμως, οι απόψεις του Μπλανσό και πώς οι μυθοπλασίες του; Ως γνωστόν, ο ίδιος βλέπει τη λογοτεχνία σαν “χώρο θανάτου”, σαν ένα πεδίο όπου μια πειραματική γραφή ωθεί μ’ ένα αβυσσαλέο ύφος την ύπαρξη πέρα απ’ τα όριά της, στο άνοιγμα σ’ ένα πολύ αόριστο “έξω”. Ο Στοχασμός του έξω τού Μισέλ Φουκώ, για τον οποίο θα μιλήσουμε αλλού, θεματίζει εύστοχα αυτή τη σκέψη που δεν πρέπει να συγχέεται με μεταφυσικές ή υπαρξισμούς. Χονδρικά, το “έξω” αφορά ένα πεδίο όπου κάθε υποκείμενο, νόημα ή ον αναιρείται και το εγώ μας (ή μάλλον μη-εγώ) μένει μετέωρο και ανοίκειο, εξωτερικό και διάφορο από ό,τι θυμίζει “κόσμο”, μπροστά στο Τίποτα.
Η μυθοπλασία του Μπλανσό αντανακλά απόλυτα όλα τούτα. Τα αφηγήματά του έχουν πάντα ως βασικό θέμα τους (ρητό ή άδηλο) αυτή την “εξωτερικότητα” προς οτιδήποτε, ακόμα και τον εαυτό. Ο Θωμάς ο σκοτεινός απέναντι στο θάνατο της φίλης του, οι αδιέξοδοι συνομιλητές του Εκείνος που δε με συντρόφευε, ο καφκικός Ύψιστος αλλά και ο ίδιος ο συγγραφέας μπροστά στη πάλαι ποτέ Στιγμή του θανάτου του διέπονται από το μοτίβο της απογύμνωσης των πάντων, μέσω μιας γυμνής γλώσσας, και της εγκατάλειψης του ήρωα σ’ ένα κενό που μόνο η σιωπή τού αρμόζει. Όμως αυτές οι μυθοπλασίες δεν εφαρμόζουν απλά τη “θεωρία”, δεν ζουν απλά εντός της τέχνης – ταυτίζονται μαζί της.
Ο Μπλανσό δεν περιγράφει γενικά ούτε την παλιά λογοτεχνία ούτε την ερχόμενη: δίνει μάλλον τον τόνο της δικής του προσέγγισης. Δεν επιζητά έναν ενοποιητικό νόμο ούτε τόσο ευαγγελίζεται μια αλλαγή. Η τέχνη που περιγράφει και που υπηρετεί, η λογοτεχνία ως εξ ορισμού πείραμα, αφορά καταρχάς και κατά βάση τον ίδιο. Δεν εντάσσει τη δοκιμή στο χώρο της -τη εγγραφεί στην ουσία αυτού του χώρου. Αξιώνει ίσως μια κατεξοχήν “λογοτεχνία” – αν και δεν την επιβάλει. Χαράσσει έναν ολοδικό του λογοτεχνικό δρόμο, θεωρητικό και πρακτικό αδιαχώριστα, και μόνος τον ακολουθεί. Κι αξίζει πράγματι κανείς να τον περπατήσει άμα τον βρει στο διάβα των αναγνωσμάτων του.
