Το όχι τόσο γνωστό είδος του essayistic novel, όπως και το existential horror, παραμένει μια σχετικά άγνωστη πλευρά της λογοτεχνίας. Και λέμε “πλευρά” διότι πολλές φορές είναι δύσκολο να διαχωριστεί από άλλα είδη μυθοπλασίας. Περιλαμβάνει όχι τόσο τα λογοτεχνήματα που γενικά παρεμβαίνουν σε νησίδες στοχασμού, αλλά εκείνα στα οποία αφηγηματικός και δοκιμιακός λόγος σχεδόν ταυτίζονται. Και θεωρούμε πως αξίζει κανείς να αποκτήσει μια ιδέα αυτής της προσέγγισης στη λογοτεχνική δημιουργία.
Από όλα τα παραδείγματα που μπορούμε να σκεφτούμε επιλέγουμε εδώ λίγα μόνο αντιπροσωπευτικά, αρκετά όμως για να τραβήξουν το ενδιαφέρον κάθε στοχαστικού αναγνώστη:
1. Fyodor Dostoevsky, Σημειώσεις από το υπόγειο
Σημαντικός πρόδρομος του είδους που συζητάμε, αν και πολύ διαφορετικό από τα υπόλοιπα έργα του συγγραφέα του, το Υπόγειο είναι καταρχάς μια απάντηση και επίθεση στον ορθολογισμό, την αισιοδοξία και τη παρακμή. Η πλοκή του υπάρχει μόνο στο δεύτερο μισό του, γιατί το πρώτο είναι μάλλον μια καθαρή πολεμική. Και παρόλα αυτά ο Ντοστογιέφσκι πετυχαίνει να κρατήσει ακόμα κι εκεί αμείωτο το ενδιαφέρον και τον κυματισμό του λογοτεχνικού του ύφους. Ο άνθρωπος του υπογείου, απόλυτα πειστικός σαν ύπαρξη, γίνεται σύμβολο ενός στοχασμού που τολμά ακόμη να αρνείται.
2. Robert Musil, Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες
Το κυριολεκτικά έργο ζωής του Μούζιλ κι ένας από τους ογκωδέστερους και βασικότερους πυλώνες της κεντρο-ευρωπαϊκής και μοντερνιστικής παράδοσης της δυτικής λογοτεχνίας. Ένα ανολοκλήρωτο μα όχι ατελές βιβλίο που η στοιχειώδης πλοκή του υποχωρεί μπροστά στο πνεύμα του καθαρού δοκιμιακού λόγου που το γεμίζει – ένας λόγος που δεν χάνει όμως ποτέ το ενδιαφέρον και την γοητεία του. Ο ήρωάς του, ο Ούλριχ, δεν έχει καμία ιδιότητα διότι μοιάζει να τις διαθέτει όλες δυνητικά. Το περιβάλλον του, ο κόσμος της αυτοκρατορικής Βιέννης που είναι έτοιμος να εκπνεύσει, γίνεται το κατάλληλο υπόβαθρο για τον γόνιμο προβληματισμό του Μούζιλ πάνω σε καθετί επιστητό.
3. Thomas Mann, Ο Ιωσήφ και οι αδελφοί αυτού
Το magnum opus του συγγραφέα του, αν κι όχι απ’ τα δημοφιλέστερα έργα του. Ένα έπος τεσσάρων τομών αρχόμενο από μια σύντομη ιστορία της Βίβλου. Ο Μαν συνδυάζει αριστοτεχνικά την αφήγηση με τον στοχασμό, παραδίδοντας μια ογκώδη συζήτηση γύρω από την ιστορία, τη μυθολογία, τη θρησκεία, τη ζωή και το θάνατο και εν τέλει την τέχνη. Διότι στην ουσία ο Ιωσήφ του είναι ένας προβληματισμός σχετικά με το πεπρωμένο του καλλιτέχνη και τη πορεία της αυτοπραγμάτωσής του, μέσα από έναν κόσμο ξένο και μαζί νοσταλγικό, “άχρονο” μες στη προ-ιστορία του.
4. Maurice Blanchot, Θωμάς ο σκοτεινός
Έχουμε ξαναδεί πώς ο Μπλανσό θεμελίωσε κι υπηρέτησε μια δική του ιδιαίτερη λογοτεχνία. Και δεν έκρυψε τις προθέσεις του ήδη από το πρώτο του βιβλίο. Ο Θωμάς ο σκοτεινός είναι ένα κλασικό δείγμα γραφής του: αφήγημα πλήρως εσωστρεφές, με υποτυπώδη πλοκή και μια δαιδαλώδη σκιαγράφηση σκέψεων και στιγμών. Το ύφος του εδώ δεν διαφέρει πολύ από τα κριτικά του κείμενα, χωρίς όμως να χάνει τίποτα απ’ τη ποιητικότητά του. Ένα φλερτ, ένας θάνατος και πολλά υπαρξιακά γεμίζουν πυκνά αυτές τις γραμμές, δείχνοντας το πώς η λογοτεχνία είναι για τον Μπλανσό μια “αγχιβασίη” πέραν κάθε ορίου, μια απεμπλοκή απ’ τα πάντα προς ένα αβυσσαλέο Έξω.
5. Jorge Luis Borges, Άπαντα Πεζά
Ένας από τους μεγαλύτερους τεχνίτες της μικρής φόρμας, εκπρόσωπος μια λογοτεχνίας πάντα φιλοσοφίζουσας, μαγικής και ρεαλιστικής συνάμα, ο Μπόρχες καταφέρνει πολλές φορές να μπολιάσει στις ιστορίες του τον καθαρό προβληματισμό του δοκιμίου – όπως και στα δοκίμιά του την “ελαφρότητα” των παιχνιδιών της λογοτεχνίας. Το “Άλεφ” ή “Η βιβλιοθήκη της Βαβέλ” αποτελούν ελάχιστα μόνο δείγματα μιας μαγευτικής γραφής που, μέσα απ’ τον συνεκτικό κόσμο που δημιουργούν τα σύντομα αφηγήματά της, μας δείχνουν πώς ακόμα και στη λογοτεχνία, όπως στη σκέψη, τα ερωτήματα είναι σημαντικότερα από τις απαντήσεις.
6. Milan Kundera, Η αβάσταχτη ελαφρότητα της ύπαρξης
Η κατεξοχήν “δοκιμιακή” φωνή στη πιο πρόσφατή μας λογοτεχνία, ένας συγγραφέας ιδιότυπος πλην ταυτόχρονα αρκετά δημοφιλής. Στον Κούντερα το μυθιστόρημα και το δοκίμιο όχι απλά μοιάζουν πολλές φορές αξεδιάλυτα, αλλά και ανταλλάσουν τους ρόλους τους. Εδώ, στο πιο γνωστό ίσως έργο του, ταυτίζει σε γενικές γραμμές την μυθοπλαστική και τη δοκιμιακή γραφή. Μέσα από μια πλοκή λίγο παραπάνω από υποτυπώδη, ο συγγραφέας προβληματίζεται για την βαρύτητα και την ελαφρότητα της ζωής, τα πεπρωμένα της και εν τέλει για την ίδια την τέχνη του, αποδεικνύοντας ότι και ο πιο βαρύς/βαθύς στοχασμός μπορεί να είναι ευχάριστος υπό το φως του κατάλληλου ύφους.
