Δεν χρειάζεται πολύ προσπάθεια για να καταλάβει ο απροκατάλυπτος αναγνώστης ότι ο Τζωρτζ Στάινερ είναι ένας πολύ Ευρωπαίος συγγραφέας, μ’ όλη τη σημασία της λέξης. Γέννημα της ηπειρωτικής Ευρώπης και θρέμμα της μεγάλης κεντρο-ευρωπαϊκής παράδοσης. Κι ο Χάιντεγκερ, με τη σειρά του, ως ο μεγαλύτερος ογκόλιθος του στοχασμού αυτού του χώρου κατά τον εικοστό αιώνα, τόσο ώστε κανείς σύγχρονος ή μεταγενέστερός του να μην έχει επηρεαστεί ή ενοχληθεί απ’ αυτόν, δεν τον άφησε ασυγκίνητο. Πλην, όμως, διάλεξε να παρουσιάζει μια όψη του κάπως ασυνήθιστη σ’ όσους ασχολούνται με τη μελέτη του: έναν Χάιντεγκερ χωρίς μεταφυσική.
Στο μικρό βιβλίο του Χάιντεγκερ* (1987), ο μεγάλος κριτικός αποτίνει, εν είδει όχι τόσο εισαγωγής όσο μιας προσωπικής προσέγγισης, έναν ιδιότυπο φόρο τιμής σε μια σκέψη που τον σημάδεψε θετικά ήδη απ’ τη νεότητά του. Ξεκινώντας απ’ τους βασικούς όρους του Γερμανού, περνά σε μια σύντομη προσέγγιση του magnum opus του, Είναι και Χρόνος, και τέλος στην ύστερη περίοδό του και σε μια αναφορά των πολυποίκιλων επιρροών του σε πληθώρα πεδίων του ανθρώπινου πνεύματος. Οι δύο εισαγωγικές επισημάνσεις του, πολύτιμες ακόμη και μόνες τους, δικαιολογούν από πριν τη στάση του, ως προς τόσο τη φιλοσοφία του Χάιντεγκερ όσο και τη σχέση του με τον ναζισμό. Σχετικά με το τελευταίο, αφήνει το βιβλίο του να λάβει, υπό μια έννοια, εν μέρει και τον χαρακτήρα μιας απλής προειδοποίησης.
Αυτό που, αλλιώτικα από άλλες εισαγωγές ή μελέτες, πετυχαίνει ν’ αναδείξει ο Στάινερ είναι ένας Χάιντεγκερ χωρίς μεταφυσική. Η προσέγγισή του, γεμάτη από κείνη την ουσιώδη ευρυμάθεια για την οποία έχει άλλωστε αγαπηθεί, αφαιρεί συχνά τον Γερμανό στοχαστή απ’ το στενό πλαίσιο της φιλοσοφίας και δείχνει πλευρές του παραγνωρισμένες απ’ τους ακαδημαϊκούς που τον μονοπωλούν. Ο περί του Είναι στοχασμός δεν είναι, στον Χάιντεγκερ, τόσο ο κλασικός οντολογικός προβληματισμός, όσο το απλό, πανανθρώπινο ερώτημα “γιατί υπάρχουν τα πάντα και όχι απλά το τίποτα;”. Η σκέψη του όλη, κι όχι μόνο η ύστερη περίοδός του, απλώνεται με μοναδικό τρόπο επίσης στην τέχνη, τη λογοτεχνία, την επιστήμη, την οικολογία, τη γλώσσα, εντέλει και στην απλή καθημερινή ζωή. Εκφράζει μια υπαρξιακή ανησυχία που δεν είναι ξένη σε ανεξαιρέτως κανέναν θνητό όσο υπάρχει ανθρωπότητα. Ο Στάινερ δείχνει το πώς ο λόγος του Χάιντεγκερ -και κάθε λόγος- περί του Είναι μπορεί να σχετίζεται ελεύθερα με τη δυτική μεταφυσική, αλλά δεν εξαντλείται ούτε δεσμεύεται σ’ αυτή.
Την ίδια στιγμή, ο κριτικός μένει μακριά από κάθε λασπολογία (απλώς κομπλεξική, κάποιες φορές) όσον αφορά την ιδιαίτερη σχέση του φιλοσόφου με τον ναζισμό. Τον βλέπει και σ’ αυτό μ’ ένα βλέμμα χωρίς μεταφυσική, αναγνωρίζοντάς του μια έντονα σκοτεινή πλευρά, και τη συνδέει (σ’ ένα βαθμό) με τη φιλοσοφία του. Δύναται, όμως, όπως κάθε σοβαρός αναγνώστης, να διακρίνει την αξία του έργου από προσωπικές επιλογές του δημιουργού και να μην προσπαθεί ν’ ανάγει οπωσδήποτε τις τελευταίες στο πρώτο. Εντάσσει τον ριζοσπαστικό και ίσως αποκαλυπτικό χαρακτήρα των ιδεών του Γερμανού στο ανάλογο, κι ανεξάρτητο ιδεολογιών, πνευματικό πλαίσιο της εποχής του -δεν τον δικαιολογεί, δεν τον καταστρέφει, απλά κρατά την ουσία. Και, παρότι Εβραίος, ο Στάινερ εξακολουθεί, και μετά τις πιο πρόσφατες αποκαλύψεις για το παρελθόν του Χάιντεγκερ, να τον θαυμάζει, όπως και τις παρόμοιες περιπτώσεις του Σελίν και του Έζρα Πάουντ -χωρίς βέβαια καμιά διάθεση “ξεπλύματος”, όπως θα τον κατηγορούσαν πολλοί “καλοπροαίρετοι”.
Ο Χάιντεγκερ του Στάινερ, το βιβλίο κι η μορφή, κατέχει ξεχωριστή θέση στη σχετική βιβλιογραφία. Ούτε μελέτη ούτε ακριβώς εισαγωγή, ούτε εγκώμιο ούτε λίβελος, είναι μια ιδιότυπη αφορμή στοχασμού, απίστευτα ενδιαφέρουσα και ιντριγκαδόρικη, όπως άλλωστε κάθε κείμενο του συγγραφέα. Ο Γερμανός φιλόσοφος, αντικειμενικά ένας απ’ τους επιδραστικότερους στοχαστές του εικοστού αιώνα μαζί με τον Βιτγκενστάιν, αντιμετώπιζεται σ’ αυτές τις σελίδες με τη ψυχραιμία, προσοχή και σοβαρότητα που οφείλεται σε κάθε τέτοιου αμφιλεγόμενη πλην σημαντική προσωπικότητα. Δεν επιτρέπεται, άλλωστε, να περιμένουμε τίποτε λιγότερο από έναν εκ των ύστατων πραγματικών κριτικών και πολυμαθών της εποχής μας.
*Το βιβλίο του George Steiner Χάιντεγκερ κυκλοφορείται στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πατάκη, σε μετάφραση Ασημίνας Καραβαντά κι επιμέλεια Γκόλφως Μαγγίνη.
