Η Αγρύπνια των Φίννεγκαν* είναι από κείνα τα βιβλία που πάντα θα αντιστέκονται σε κάθε με ευρεία έννοια φορμαλιστική κριτική. Δεν είναι υπερβολή να εικάσουμε πως δεν θα κατανοηθεί ποτέ πλήρως. Αντίθετα, όπως κι άλλα βιβλία του “είδους” τους (αν υπάρχει), είναι ένα ανοιχτό πεδίο απ’ το οποίο ο καθένας μπορεί να αντλήσει και να καταλάβει το όποιο θέμα τον καλεί. Ανάμεσά τους όμως, το θέμα της γλώσσας είναι ίσως το αντικειμενικά θεμελιώδες. Πάνω σ’ αυτό είναι αυτό το μικρό σχόλιο.
Η ιδέα του “χαόκοσμου”, που σπερματικά βρίσκεται ήδη στον Οδυσσέα ενώ στην Αγρύπνια κυριαρχεί, είναι βασική ιδέα στον κόσμο του Joyce. Και όπως όλα σχεδόν τα μέρη του, αφορά καταρχάς τη γλώσσα. Λίγοι συγγραφείς στον εικοστό αιώνα, και μέχρι σήμερα, έχουν ταυτίσει τόσο πολύ την τέχνη τους με μια αναμέτρηση όχι μόνο με τους τρόπους έκφρασης, μα με τις ίδιες τις λέξεις. Ο ανθρώπινος λόγος, όπως καθετί που επαφίεται σ’ αυτόν, είναι φύσει και εξ ορισμού χαοτικός και η πάλη με τα όριά του (όπως την περιέγραψε κι ο Wittgenstein), δεν είναι εδώ μια στείρα τεχνική αλλά ένα ατέρμονο παιχνίδι δημιουργίας και καταστροφής που κάθε στιγμή αναπλάθει την επικοινωνία και μέσω αυτής το κόσμο.
Σε αυτές τις σελίδες, η γλώσσα είναι κάτι πολύ παραπάνω από ένα σύστημα όπως θεωρείται συνήθως: είναι κάτι ζωντανό και δυναμικό, που δεν αποτυπώνει απλά αλλά διαμορφώνει τα πάντα. Κουβαλάει τις δικές της μυθολογίες, τη δική της κοσμοεικόνα, και υπό μια έννοια τις γεννά, τις μεταμορφώνει ή τις σκοτώνει. Μέσα από την υποτυπώδη ιστορία των Φίννεγκαν ο Joyce την ωθεί στα όριά της και πολύ παραπέρα, την ξεγυμνώνει από τις συμβάσεις και τις διακρίσεις της και μάς δείχνει τον αβυσσαλέο χαρακτήρα της. Η ίδια η γλώσσα είναι που τελικά αγρυπνά στο Finnegans Wake πριν από οτιδήποτε άλλο, μια αγρύπνια που (όπως και στον Μπέκετ) συμπεριλαμβάνει ό,τι αποκαλούμε “κόσμο” κι όλη την ιστορία του.
Το magnum opus του Joyce, αδυσώπητα ανοίκειο και κυκλωνικό και γι’ αυτό ελκυστικό, συνεχίζει να φωτίζει τις νύχτες της λογοτεχνίας. Γιατί σ’ αυτό το βιβλίο δεν αγρυπνούν μόνο οι Φίννεγκαν, δεν αγρυπνούν μόνο οι συνειδήσεις ή οι ιδέες τους. Αγρυπνούν τα πάντα. Και τα πάντα συνοψίζονται, για τον συγγραφέα, στη γλώσσα. Άλλωστε και οι μυθολογίες της (εκείνες που ζουν μέσα της), μα κι η ίδια η γλώσσα ως μυθολογία, βασικό στοιχείο του έργου του, είναι ένα σημαντικό πλην μικρό απόσπασμα μιας ιδέας και συζήτησης περί μύθου που ξεκινάει και τελειώνει με την ίδια την ανθρωπότητα.
*Το μυθιστόρημα του James Joyce Η αγρύπνια των Φίννεγκαν κυκλοφορείται στα ελληνικά από τις εκδόσεις Κάκτος, σε μετάφραση του Ελευθέριου Ανευλαβή.
