Ο υπαρξιακός τρόμος (existential horror) κρατά ιδιαίτερη θέση ανάμεσα στα υποείδη τής, πολλαπλά και αδίκως υποτιμημένης και παραγκωνισμένης, λογοτεχνίας τρόμου. Μακριά από φαιδρότητες όπως ο υπαρξισμός, εκφράζει μέσω της μυθοπλασίας την αρνητική πλευρά της εισβολής του ανοίκειου στους κόσμους μας, τον αποχρωματισμό απ’ αυτό των πιο κοντινών και “δικών” μας προσώπων, πραγμάτων ή καταστάσεων, και τον “φόβο και τρόμο” (για να θυμηθούμε τον Κίρκεγκωρ) μπροστά στο μηδέν, στο απόλυτο τίποτα. Είχε, σαν λογοτεχνικό είδος, την τύχη να υπηρετηθεί από μεγάλους συγγραφείς και να στηρίξει το υπόβαθρό του σε ανάλογους στοχαστές, γνωρίζοντας μια σημαντική έξαρση εδώ κι έναν αιώνα και χαρίζοντας υψηλές στιγμές στη γραφή.
Η λίστα που ακολουθεί θα μπορούσε να είναι αρκετά μεγαλύτερη. Άλλωστε το θέμα έχει λίγο αμφισβητούμενα όρια, τόσο ώστε να μην τού αναγνωρίζεται απόλυτη ύπαρξη. Επιλέξαμε, λοιπόν, μερικά βασικά βιβλία που να ‘ναι ταυτόχρονα κλασικά, αντιπροσωπευτικά και ιδανικά σαν πρώτη επαφή με το είδος.
Franz Kafka, Η δίκη
Ο Κάφκα είναι μια κατηγορία από μόνος του, χωρίς καμία υπερβολή. Για την ιδιαιτερότητά του, από τη γραφή και τα θέματα μέχρι το υπόβαθρο και τις επιδράσεις του, ερίζουν πολλοί χώροι της λογοτεχνίας, αν και συνήθως τοποθετείται στο weird fiction. Μια πρόσληψή του όχι πολύ συνηθισμένη είναι η υπαρξιακή (όχι υπαρξιστική). Πολλά γραπτά του εκφράζουν μια “ανωμαλία”, κάτι πρωτόγνωρο, που εισβάλλει στη καθημερινότητά μας και, έτσι απλά, την “αδειάζει” από καθετί. Στη Δίκη, ίσως το δυνατότερο έργο του, ένας άνθρωπος γίνεται υπόδικος και βλέπει τη ζωή του να αποδομείται σταδιακά, αφότου συλλαμβάνεται για λόγο άγνωστο. Με μια απλή ιστορία, ο Κάφκα δείχνει πόσο εύκολα και τρομακτικά μπορεί το παράλογο να γκρεμίσει τους εύθραυστους κόσμους μας και να μας αφήσει αγωνιώδεις μπροστά σε ένα αδυσώπητο υπαρξιακό κενό.
H. P. Lovecraft, Το κάλεσμα του Κθούλου
Πατριάρχης της μετατόπισης της λογοτεχνίας τρόμου στο κοσμικό πεδίο κι επίπεδο (cosmic horror), ο Lovecraft μάς σύστησε με τις ιστορίες του ένα μισανθρωπικό σύμπαν, γεννημένο από το Κακό και κυριαρχούμενο από δυνάμεις που κι οι εφιάλτες δύσκολα συλλαμβάνουν. Η υποβλητική μυθολογία Κθούλου, της οποίας αφετηρία είναι αυτό το μικρό βιβλίο, μιλά για το ολότελα άγνωστο/ απ-άνθρωπο/ ακατανόητο που αποτελεί την ουσία της πραγματικότητας παρότι το αρνούμαστε, ή μάλλον δεν το διανοούμαστε καν. Το “σοκ και δέος” μας μπροστά στην απεραντοσύνη του Διαστήματος αποκτά ένα υπόβαθρο βαθιά υπαρξιακό. Στο “πρόσωπο” του Κθούλου και των υπολοίπων Μεγάλων Παλαιών, μια ιλιγγιώδης “κοσμική άβυσσος” μετατρέπει το οικείο μας σύμπαν σε ξένο, τρομακτικό τόπο εξορίας απ’ όπου δεν μπορούμε να ξεφύγουμε.
Samuel Beckett, Αυτοί που έχουν χαθεί
Παρότι γνωστός χάρη σε άλλα στοιχεία του, ο Σάμιουελ Μπέκετ είναι εκείνος ο εκπρόσωπος του “θεάτρου του παραλόγου” που έδειξε και την έτερη (απ’ τη γελοιότητα) απόρροια της ανυπαρξίας και του ατόπου κάθε νοήματος: την τρομερή αγωνία της υπαρξιακής κρίσης. Ειδικά στο μικρό αριστούργημα Αυτοί που έχουν χαθεί, πλάθει ένα σκηνικό βγαλμένο κατευθείαν από τα πιο αλλόκοτα και άβολα όνειρα. Άτομα έσω κενά, σ’ έναν ανοίκειο χώρο (μάλλον μη-χώρο), προσκολλημένα σε μια άσκοπη πορεία κι επαναληπτικότητα, προκαλούν στον αναγνώστη αυτής της πυκνής αλληγορίας ένα ακριβώς “άβολο” αίσθημα, απόκοσμο και αγχωτικό. Κάθε ανθρώπινη σύμβαση όπως η αιτιολογία, η λογική, ακόμη κι ο εαυτός, υποχωρεί και αφήνει τη δράση μετέωρη σ’ ένα Τίποτα που αναλογεί σε ακραίες στιγμές απόγνωσης ή ανηδονίας που μας ταλανίζουν κάποιες φορές στις ζωές μας.
Maurice Blanchot, Η στιγμή του θανάτου μου
Για τον Μπλανσό και το συγκεκριμένο βιβλίο του έχουμε μιλήσει και αλλού. Ένας από τους πιο ιδιότυπους Γάλλους συγγραφείς του περασμένου αιώνα, τον χαρακτηρίζει μια έντονη εμμονή με την εκμηδένιση. Τόσο τα λογοτεχνικά όσο και τα δοκιμιακά έργα του εγγράφονται στην αντίληψη της γραφής ως οριακής εμπειρίας της ύπαρξης, και του χώρου της ως “χώρο θανάτου”, ως άβυσσο. Στα αφηγήματά του (Θωμάς ο σκοτεινός, Εκείνος που δε με συντρόφευε, κλπ.) περιγράφει πάντα καταστάσεις που εξορίζουν τα άτομα σ’ ένα πεδίο έξω από κάθε είναι, μπροστά σ’ ένα Κενό που καταλήγει -ενίοτε και παραδόξως- να τα “γεμίζει”. Η στιγμή του θανάτου μου, ένα μικρό διαμάντι της πένας του, το εκφράζει μέσα από την προσωπική του εμπειρία βίωσης του ίδιου του τού θανάτου.
Arno Schmidt, Μαύροι Καθρέφτες
Ο πιο κρυφός ογκόλιθος της γερμανικής λογοτεχνίας, ο Άρνο Σμιτ αποτελεί, όπως κι ο Κάφκα, ένα λίγο-πολύ sui generis φαινόμενο. Με διαφορά κορυφαίος στη λεγόμενη “λογοτεχνία των ερειπίων”, η τέχνη του βάφει ό,τι αγγίζει με τις σκοτεινότερες αποχρώσεις της απελπισίας και της φρίκης μέσα σε έναν κόσμο που ‘χει χάσει τη “κοσμικότητά” του. Οι Μαύροι Καθρέφτες, κλασικό δείγμα γραφής του, είναι η περιπλάνηση επιβίωσης ενός άνδρα μ’ ένα ποδήλατο σε μια μετα-αποκαλυπτική Γερμανία. Η εξαφάνιση της ανθρωπότητας, η διάλυση των ανθρώπινων κόσμων, ο αγώνας για μια επιβίωση χωρίς σκοπό κι αντίκρυσμα, δημιουργούν μια ατμόσφαιρα υποβλητικά αγχωτική. Μόνη στην απειλητική άβυσσο του πραγματικού, μια θρυμματισμένη συνείδηση προσπαθεί να συγκεντρώσει τα κομμάτια της και να αντιμετωπίσει ένα υπαρξιακό τέλος που είναι ήδη αδυσώπητα παρόν.
Vladimir Nabokov, Πρόσκληση σε έναν αποκεφαλισμό
Ένα λιγότερο γνωστό έργο του συγγραφέα της θρυλικής Λολίτας, ένα κείμενο που δεν θυμίζει τόσο τα υπόλοιπά του παρά μόνο ίσως στο χαρακτηριστικό του ύφος. Ο Ναμπόκοφ υπογράφει εδώ ένα μικρό βιβλίο που συνομιλεί με τον Κάφκα και που σίγουρα εντάσσεται σ’ ένα υπαρξιακό πλαίσιο. Ο πρωταγωνιστής, ο Κιγκινάτος Κ., είναι ένας μελλοθάνατος που απελπίζεται να συγκεντρώσει τα ψήγματα της συνείδησής του ενώπιον της παράλογης καταδίκης και της αναμενόμενης εκτέλεσής του. Ο κόσμος έξω απ’ το κελί του μοιάζει να σβήνει σαν σε παραμύθι όσο η νέα του πραγματικότητα τον καθορίζει με τρόπο απόλυτο. Μια ιστορία που θυμίζει έντονα την καφκική Δίκη, διατηρώντας όμως την ιδιοτυπία της πένας του μεγάλου Ρώσου εμιγκρέ, που μοιάζει να ξεστρατίζει απ’ τα πεπατημένα του και ν’ ανοίγεται στον παραλογισμό -έναν τρομακτικό παραλογισμό που, χάρη στις πολλαπλές αναφορές και τους συνειρμούς που προσφέρει η αφήγηση, αποκτά μια ιδιαίτερη θέση μέσα στο χαλαρό πλαίσιο της λογοτεχνίας του “υπαρξιακού τρόμου”.
Thomas Ligotti, Teatro Grottesco
Ίσως ο κατεξοχήν εκπρόσωπος του καθαρού existential horror στη λογοτεχνία, ο Λιγκότι διαφέρει από κάθε άλλον εν ζωή συγγραφέα τρόμου, τόσο στη δράση (λείπει πχ το “splatter”) όπως και στη θεματολογία. Με κομβικές επιρροές από λογοτέχνες όπως ο Poe, o Nabokov, ο Κάφκα ή ο Μπέκετ, και στοχαστές όπως ο Mainländer, ο Zapffe κι ο Cioran, δημιουργεί με τα αφηγήματά του έναν κόσμο ζοφερό μες στον παραλογισμό του, εντελώς ξένο μας μες στην ανοικειότητά του -και γι’ αυτό καθ’ όλα τρομακτικό. Μηδενιστής κι αντιναταλιστής ο ίδιος, μοιάζει να δίνει φωνή στους χειρότερους εφιάλτες: αυτούς που αλλοιώνουν την πραγματικότητά μας και την καθιστούν αγνώριστη κι απειλητική. Έτσι και σ’ αυτή τη συλλογή, ο Λιγκότι ωθεί τα αισθήματα εξορίας εντός του κόσμου και κενότητας λόγω της απουσίας κάθε νοήματος, στα όριά τους, αποδεικνύοντας ότι τα πιο τρομακτικά πράγματα είναι τα οικεία που γίναν μια και για πάντα ανοίκεια.
Cormac McCarthy, Ο δρόμος
Ο μεγαλύτερος σύγχρονος Αμερικανός συγγραφέας και, σίγουρα, απ’ τους πιο ζοφερούς, μ’ ένα ζόφο εντελώς διαφορετικό από τον κορυφαίο στο είδος του Stephen King, ο McCarthy και τα βιβλία του αγγίζουν πάντα οριακά τα σύνορα της λογοτεχνίας τρόμου. Αυτό όμως που διαθέτει την πιο υπαρξιακή χροιά είναι αναμφίβολα ο Δρόμος. Έργο της ωριμότητάς του, αρκετά αλλιώτικο απ’ τις μεγάλες επιτυχίες του, είναι η ιστορία ενός πατέρα και του παιδιού του που παλεύουν να επιβιώσουν περιπλανώμενοι σε μια μετα-αποκαλυπτική Αμερική. Σκληρός ρεαλισμός, γροθιές στο στομάχι από περιγραφές και περιστατικά, τρόμος γύρω απ’ τον κίνδυνο και φρίκη μπροστά του, συνθέτουν ένα βιβλίο που πραγματικά σημαδεύει τον αναγνώστη του.
Georg Trakl, Άπαντα τα ποιήματα
Στην επικράτεια της ποίησης, η λογοτεχνία υπαρξιακού τρόμου έχει εξίσου μεγάλη ποικιλία με τη πεζογραφία – από τη γλωσσικά οριακή γραφή του Celan και τον εσωστρεφή μινιμαλισμό του Jabés, μέχρι το αβυσσώδες παραλήρημα του Rimbaud και το “διαμονικό” του Lautreamon. Εντελώς ιδιαίτερη θέση κρατά ανάμεσά τους το έργο του Αυστριακού Georg Trakl. Απ’ τους πατριάρχες του γερμανόφωνου εξπρεσιονισμού, οι στίχοι του εκφράζουν έναν βαθιά σκιώδη τρόπο πρόσληψης του κόσμου και των πραγμάτων του. Προκαλεί, με το γεμάτο εικόνες, σύμβολα και λυρισμό γράψιμό του, το ίδιο ανοίκειο, αλλόκοτο αίσθημα που χαρακτηρίζει όλο το λογοτεχνικό είδος που συζητάμε. Επίγονος των Γάλλων “καταραμένων ποιητών”, είναι ένας μεγάλος ποιητής της υπαρξιακής κρίσης.
Emil Cioran, Η ατυχία της γέννησης
Αν και όχι μυθοπλασία, αλλά σίγουρα μεγάλη λογοτεχνία, Η ατυχία της γέννησης είναι ίσως το σημαντικότερο “θεωρητικό” κείμενο του υπαρξιακού τρόμου. Ο πολύς Cioran υπογράφει εδώ τη καλύτερη έκφραση της απαισιόδοξης και μηδενιστικής σκέψης του. Με ποιητική χροιά και δύναμη, οι αφορισμοί του (με ρίζες στον Νίτσε, τον Σοπενχάουερ ή τον βουδισμό, και με βαθιά επιρροή στον Λιγκότι) είναι “χαστούκια” στη ζωή και την ίδια την πραγματικότητα, που με την αιχμηρή και πάντα άβολη αλήθεια τους γυμνώνουν την Ύπαρξη από τις επιφάσεις της και μας φέρνουν ενώπιον ενός Τίποτα πανταχού παρόντος και αδέκαστου. Τα πάντα καταρρέουν μπροστά σ’ ένα μηδέν που παντού και πάντα επικρέμαται σαν δαμόκλειος σπάθη για να θυμίζει την των όλων -και δική μας- προέλευση από και κατάληξη σε αυτό.
Γενικά, προσδιορισμένη με τον καλύτερο τρόπο, κατά το πνεύμα της, και από τον Λιγκότι στο δοκιμιακό βιβλίο του Η συνωμοσία κατά της ανθρωπότητας (υπό έκδοση στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ars Nocturna), η λογοτεχνία του υπαρξιακού τρόμου προβάλλει όχι μόνο σαν είδος γραφής και μυθοπλασίας, μα σαν μια ολόκληρη κοσμοθέαση.
