Οι κλιματικές αλλαγές και ο αντίκτυπός τους στην ανθρωπότητα δεν αποτελεί σύγχρονο φαινόμενο. Στην πραγματικότητα, τα ακραία καιρικά φαινόμενα που μας απασχολούν σήμερα, εμφανίζονταν και πριν από χιλιάδες χρόνια, κατά την αρχαιότητα. Μάλιστα, πολλοί αρχαίοι πολιτισμοί οδηγήθηκαν στην παρακμή ή ακόμα και στην εξαφάνιση λόγω των κλιματικών εκτροπών, γεγονός που οδήγησε στην καλλιέργεια μέθοδων αντίληψης και τιθάσευσης των καιρικών φαινομένων.
Μεσοποταμία, Αίγυπτος και παθητική ψύξη
Σε περιοχές όπως η Μεσοποταμία και η αρχαία Αίγυπτος, η ανάγκη προσαρμογής στο άνυδρο και ζεστό κλίμα της ερήμου οδήγησε στην ανάπτυξη εξαιρετικά εφευρετικών αρχιτεκτονικών λύσεων για παθητική ψύξη. Ένα αξιοσημείωτο σύστημα που ανέπτυξαν οι αρχαίοι Αιγύπτιοι ήταν οι «ανεμοπαγίδες» ή αλλιώς «πύργοι ανέμου»(badgir).
Η βασική αρχή των «ανεμοπαγίδων» έγκειται στην διαμόρφωση των κτηρίων. Λόγω του ξηρού και ζεστού περιβάλλοντος τα κτήρια κατασκευάζονταν από μονωτικά υλικά όπως πέτρα και τούβλο, που παρείχαν θερμική αδράνεια. Οι «πύργοι ανέμου» είχαν πλάτος στη βάση τους και σταδιακά στένευαν προς τα πάνω. Αυτή η κωνική γεωμετρία είχε διττό σκοπό: αφενός το εξωτερικό κάλλος του κτιρίου, και αφετέρου την παγίδευση των ρευμάτων αέρα στην κορυφή, και την κατεύθυνση αυτών προς τα κάτω, μέσα στους χώρους διαβίωσης.
Η κατασκευή του badgir ήταν λιτή αλλά παρέμενε εξαιρετικής σημασίας. Στο ψηλότερο σημείο, εντοπιζόταν ένα εξωτερικό άνοιγμα, που παγίδευε τον αέρα μέσα σε έναν σωλήνα, διοχετεύοντας τον στα βασικά δωμάτια, μέσω εσωτερικών οπών. Έτσι, δημιουργούταν ένα φαινόμενο φυσικού κλιματισμού, που μείωνε δραστικά τη θερμοκρασία και καθιστούσε τη ζωή στην έρημο βιώσιμη. Μάλιστα η διαχείριση του μικροκλίματος από τους Αιγυπτίους, εντοπιζόταν και στο γεγονός πως κατά τη διάρκεια της ημέρας μετανάστευαν από δωμάτιο σε δωμάτιο, ανάλογα με την ώρα και τη θέση του ήλιου, με σκοπό να απολαμβάνουν συνεχώς τη βέλτιστη ψύξη που τους παρείχε η ροή αέρα. Οι «ανεμοπαγίδες» υπάρχουν μέχρι και σήμερα σε χώρες όπως το Ιράν, σε δημόσια κτήρια, τζαμιά και σχολεία, και αποτελούν ακόμα τη βασικότερη μέθοδο κλιματισμού, κατά τις περιόδους ζέστης και ξηρασίας.
Το ηλιακό σπίτι του Σωκράτη
Ακόμα ένα παράδειγμα «πράσινης» λύσης, αποτέλεσε η ηλιακή αρχιτεκτονική, όπως αυτή διατυπώθηκε από τον Σωκράτη. Όπως καταγράφει ο Ξενοφώντας στα «Απομνημονεύματα», θεμελιώδη αρχή της βιοκλιματικής αρχιτεκτονικής αποτέλεσε ο νότιος προσανατολισμός των δωματίων, με σκοπό τη μέγιστη δυνατή εκμετάλλευση του ηλιακού φωτός, ακόμα και το χειμώνα. Η στρέψη προς τον Νότο είχε ακόμα ένα πλεονέκτημα: το σπίτι αποστρεφόταν τον Βορρά, μη επιτρέποντας έτσι τα βόρεια ρεύματα κρύου να εισέρχονται στο εσωτερικό. Ακόμα, στα σχέδια του Σωκράτη υπήρξε η κατασκευή αίθριου χώρου στο κέντρο του κτιρίου, με σκοπό τη συμφιλίωση του ανθρώπου με το περιβάλλον. Η αρχαία αυτή τεχνική, χρησιμοποιήθηκε στην κατασκευή αλλά και την αναδιαμόρφωση πολλών κτηρίων στην αρχαία Αθήνα, ενώ αργότερα επεκτάθηκε και σε μοντέλα πόλης όπως η Πριήνη και η Όλυνθος, που αποτέλεσαν τα πρώτα παραδείγματα αστικής βιοκλιματικής αρχιτεκτονικής.
Τα καιρικά φαινόμενα στην αρχαία Αίγυπτο: Η προσαρμογή στις πλημμύρες του Νείλου
Σε άλλους πολιτισμούς, τα καιρικά φαινόμενα θεωρούνταν θεόσταλτα και αντιμετωπίζονταν με ευλάβεια και σεβασμό. Στις εκβολές του Νείλου, το ετήσιο φαινόμενο πλημμύρας συνδεόταν με το ξέσπασμα των δακρύων της Αιγύπτιας θεάς Ίσις για τον χαμό του νεκρού συζύγου της Όσιρι. Ο αιγυπτιακός κύκλος πλημμύρας χωριζόταν σε τρία στάδια: το Άκχετ (Akhet), την στιγμή της πλημμύρας, το Περέτ (Peret), τον χρόνο σποράς και το Σέμου (Shemu), τον χρόνο της συγκομιδής. Και τα τρία στάδια ήταν μείζονος σημασίας για την ανάπτυξη του Αιγυπτιακού πολιτισμού, καθώς το νερό της πλημμύρας ήταν εκείνο που γονιμοποιούσε τη γη και επέτρεπε την επιβίωση του πολιτισμού. Εδώ, δεν παρατηρούμε απλώς ένα φαινόμενο εκμετάλλευσης των καιρικών φαινομένων, όπως στην βιοκλιματική αρχιτεκτονική, αλλά πολύ περισσότερο την ίδια την οργάνωση της καθημερινής ζωής και της ετήσιας αγροτικής παραγωγής, με βάση τα ξεσπάσματα του ποταμού. Μάλιστα, οι Αρχαίοι Αιγύπτιοι είχαν εντάξει τις πλημμύρες στην καθημερινότητα τους, με τέτοιο τρόπο που μέχρι και το αρχαίο ημερολόγιό τους βασιζόταν σε αυτές.
Οι νομάδες και ο εγκλιματισμός σε ακραία καιρικά φαινόμενα
Ιστορικά, σε ακραία κλίματα όπως της εκείνο της Ευρασιατικής Στέπας, ο νομαδικός τρόπος ζωής δεν ήταν απλώς μια αντίδραση στις καιρικές συνθήκες, αλλά μια βιώσιμη στρατηγική συμβίωσης με το περιβάλλον. Οι κύριοι εκπρόσωποι αυτής της λογικής ήταν οι Μογγόλοι και οι Σκύθες, οι οποίοι δεν «απέφευγαν» τα καιρικά φαινόμενα, αλλά ακολουθούσαν τις εποχιακές διακυμάνσεις και τις πηγές τροφής, μετακινούμενοι συστηματικά ανάλογα με τις ανάγκες των κοπαδιών τους.
Η ζωή στην στέπα απαιτούσε βαθιά γνώση των κλιματικών αλλαγών και των καιρικών συνθηκών, καθώς η στέπα αποτελούσε έναν θυελλώδη βιότοπο, εξαιτίας της έλλειψης δέντρων και θάμνων που λειτουργούν προστατευτικά ενάντια στον άνεμο. Ταυτόχρονα με τους ισχυρούς ανέμους, μία ακόμα δοκιμασία στο ενδιαίτημα της στέπας, αποτελεί το τεράστιο θερμοκρασιακό εύρος, που μεταξύ ημέρας και νύχτας μπορεί να κυμανθεί έως και 60 βαθμούς κελσίου. Η ανάγκη προστασίας από τα εν λόγω καιρικά φαινόμενα, οδήγησε στην κατασκευή μικρών, κυκλικών και εύκολα φορητών κατοικιών, οι οποίες ονομάζονταν Γιουρτ (Yurt).
Τα Γιουρτ κατασκευάζονταν από εύκαμπτους στύλους, που καλύπτονταν με στρώσεις μαλλιού, τσόχας και εξωτερικού αδιάβροχου στρώματος. Η τελική κυκλική τους μορφή, τα καθιστούσε ικανά να αντιστέκονται στους ισχυρούς ανέμου από οποιαδήποτε κατεύθυνση. Ταυτόχρονα, η προσθήκη μίας σόμπας στην μέση της κατασκευής, σε συνδυασμό με τα στρώματα μαλλιού που κάλυπταν το Γιουρτ, πρόσφεραν αποτελεσματική μόνωση και άριστη προστασία από το κρύο. Κατά τις περιόδους βροχοπτώσεων μάλιστα, οι οικογένειες των νομάδων συνήθιζαν να σκάβουν μία τάφρο γύρω από το Γιουρτ, έτσι ώστε να μην επηρεαστεί η ευστάθεια του από την λάσπη.
Η λιτή και συγχρόνως αποτελεσματική δομή των Γιουρτ, προκάλεσε τον ενδιαφέρον σημαντικών προσώπων, όπως ο Ηρόδοτος και αργότερα ο Μάρκο Πόλο, οι οποίοι περιέγραψαν αναλυτικά τη χρήση τους από τους Σκύθες και τους Μογγόλους. Τα Γιουρτ εξακολουθούν να συνδέονται με την παράδοση της Μογγολίας, καθώς περίπου το 60% των κατοίκων του Ουλάν Μπατόρ και το 90% του αγροτικού πληθυσμού, κατοικεί ακόμα σε αυτά.
Πηγές
Πως οι αρχαίοι πολιτισμοί είχαν βρεί τρόπους να δροσίζονται σε ζεστά κλίματα. (2024). CNN. Ανακτήθηκε από https://www.cnn.gr/perivallon/story/440759/pos-oi-arxaioi-politismoi-eixan-vrei-tropous-na-drosizontai-se-zesta-klimata (τελευταία πρόσβαση 21/01/2026)
Kermani Ranjbar, A. M. (n.d.). Badgir (Ανεμοπαγίδα). Ανακτήθηκε από https://iranculture.gr/badgir-anemopagida/ (τελευταία πρόσβαση 21/01/2026)
Οι οικολογικές ανησυχίες των αρχαίων. Ο Σωκράτης εμπνεύστηκε τα πρώτα βιοκλιματικά σπίτια και άλλαξε τον τρόπο που χτίζονταν οι πόλεις για να έχουν δροσιά τον καλοκαίρι και ζέστη το χειμώνα. (n.d.). Μηχανή του χρόνου. Ανακτήθηκε από https://www.mixanitouxronou.gr/o-sokratis-empnefstike-ta-prota-vioklimatika-spitia-ke-allaxe-ton-tropo-pou-chtizontan-i-polis-gia-na-echoun-drosia-ton-kalokeri-ke-zesti-to-chimona/ (τελευταία πρόσβαση 21/01/2026)
