Οι συγγραφείς ανά αιώνες έχουν δημιουργήσει με την πένα τους φεμινιστικές ηρωίδες. Τί ορίζει μία γυναικεία θεατρική μορφή ως φεμινιστική και τί οχι;
Το κίνημα του φεμινισμού έχει αγγίξει όλες τις πλευρές και διαστάσεις των τεχνών, μαζί και το θέατρο. Οι τέχνες πάντοτε αποτελούσαν το καταφύγιο για την ωρίμαση νέων πρωτοπόρων ιδεών και αιτημάτων κοινωνικής αλλαγής. Οι συγγραφείς μέσα από τις θεατρικές τους δημιουργίες αποδίδουν την σκληρή πατριαρχική πραγματικότητα όπως την υποφέρουν οι γυναίκες.
Οι φεμινιστικοί θεατρικοί χαρακτήρες δεν είναι οι δυναμικές φεμινίστριες που κατέχουν δεσποτικό ρόλο ή θέσεις εξουσίας. Συχνά, είναι οι αδύναμες και εγκλωβισμένες γυναικείες φιγούρες που η κοινωνία έχει πείσει για το πόσο μικρές ή ασήμαντες είναι και το ατομικό τους ταξίδι στην αυτοκατανόηση, την αξιοπρέπεια και την χειραφέτηση.
Επίσης, οι φεμινιστικές ηρωίδες συχνά είναι χαρακτήρες παλαιών έργων, όπου δεν μπορούν να ξεφύγουν από την πατριαρχικά καταπιεστική ζωή τους. Έτσι, μένουν εγκλωβισμένες. Γυναίκες που ευτελίστηκαν και διαπομπεύτηκαν επειδή η κοινωνία δαιμονοποιεί την γυναικεία σεξουαλικότητα (η Φαίδρα του Ρακίνα). Γυναικείοι χαρακτήρες που έχουν κακοποιητικούς γάμους με ισχυρούς άνδρες (η Κλυταιμνήστρα στο Γράμμα στον Ορέστη). Γυναίκες άβουλες και παθητικές να αντιδράσουν γιατί οι συγγραφείς τους δεν είναι εφικτό να βγουν εκτός της εποχής γραφής τους και να τις δουν με λιγότερο αντικειμενοποιητικό βλέμμα (male gaze), όπως την Σαμία του Μενάνδρου.
1. Φεμινιστικές ηρωίδες: Η Δεσποινίς Τζούλια του ομώνυμου έργου, Στρίντμπεργκ
Η δεσπονίς Τζούλια, το μακρινό 1888 είναι μια αριστοκράτισσα, κόρη κάποιου ισχυρού Κόμη. Βλέπουμε το παιχνίδι εξουσίας που παίζει με τον κατώτερης κοινωνικής τάξης, οικονόμο του πατέρα της, Ζαν. Μέσα από την σωματικότητα και τις λέξεις-σύμβολα φλερτάρουν και παίζουν μεταξύ τους.
Εκείνος είναι άνδρας, το ισχυρό φύλο σύμφωνα με την εποχή. Εκείνη είναι γυναίκα, το ανίσχυρο κοινωνικά φύλο. Όμως, η Τζούλια είναι ανώτερης κοινωνικής τάξης –πράγμα που την κάνει ισχυρή. Στο κείμενο υπονοείται η σεξουαλική συνεύρεση μεταξύ των δύο και αυτό είναι ο καταλύτης για το δράμα που διεξάγει ο συγγραφέας.
Η ανώτερη τάξη της ηρωίδας είναι το μόνο που την κάνει ισχυρότερη του άνδρα Ζαν. Όταν εκείνη αποφασίζει να βγει από τα όρια της τάξης της και να φλερτάρει σχεδόν επιθετικά με τον υπηρέτη, αυτό θα ρίξει την άξια της. Εκεί εντοπίζουμε το πώς η γυναικεία σεξουαλικότητα δαιμονοποιείται. Το έργο συζευγνύει το έμφυλο με το ταξικό στοιχείο και τούμπαλιν. Το ένα δεν υπάρχει χωρίς το άλλο.
Φεμινιστικές ηρωίδες: Σεξουαλικότητα
Η σεξουαλική συνεύρεση αντιστρέφει τις ισορροπίες εξουσίας. Μέχρι τότε η Τζούλια είχε την εξουσία στη μεταξύ τους σχέση. Μετά το ερωτικό συμβάν, ο Ζαν την απορρίπτει σαν να έπεσε στα μάτια του. Ο ίδιος είναι αρραβωνιασμένος αλλά το αφήγημα δαιμονοποιεί την Τζούλια για την ελεύθερη έκφραση της ερωτικής της επιθυμίας και όχι τον Ζαν, τον άνδρα που απιστεί. Το σύνδρομο madonna-whore αντικειμενοποιεί την Τζούλια σε ένα δοχείο που αχρηστεύει με το άγγιγμα των ανδρών.
Όλα στον κόσμο έχουν να κάνουν με το σεξ – εκτός από το σεξ. Το σεξ έχει να κάνει με την εξουσία.
Όσκαρ Ουάιλντ
Η (φεμινιστική) ηρωίδα αρχίζει να κατανοεί τον απόηχο της επίλογής της και την έκπτωση της από την τάξη των ισχυρών στην τάξη των ανίσχυρων ή ακόμη, αποσυνάγωγων βδελυρών γυναικών που κοιμούνται εκτός γάμου με κάποιον. Ο Ζαν την καθοδηγεί με κλιμακωτή μεθόδευση στην αυτοκτονία.
Το έμφυλο μοτίβο που παρακολουθούμε αφορά το γυναικείο ζήτημα μέχρι σήμερα. Η ερωτική αυτοδιάθεση της γυναίκας πάντα καταλήγει να ρίχνει την αξία της εκτός αν συμφωνεί με τις ανδρικές ανάγκες, συνήθως του πατέρα ή του συζύγου. Στο τέλος, η ηρωίδα (μάλλον) αυτοκτονεί γιατί στα κοινωνικά μάτια είναι βδελυρή που κάνει σεξ. Ο αρραβωνιασμένος θύτης που απιστεί μπαίνει στο απυρόβλητο.
Η μητρική και πατρική επίδραση της ηρωίδας
Στο νατουραλιστικό αυτό έργο, η ηρωίδα εκφράζει τις επιθυμίες της με οριακή συμπεριφορά. Αυτό αφορά το γονικό περιβάλλον, από το οποίο και προέρχεται. Η μητέρα της περιφρονούσε τους άνδρες, αν και παντρεμένη με έναν. Ως εκ τούτου την μεγάλωσε με τρόπο που απορρίπτει το παραδοσιακό γυναικείο ρόλο. Μεταξύ άλλων, την έμαθε να κάνει ιππασία, ένα παραδοσιακά ανδρικό άθλημα.
Η ιππασία από μόνη της έχει σαφή λόγο επιλογής στο έργο. Τα συνεχή σφυροκοπήματα του κάτω μέρους του σώματος, ενοχοποιούνταν (όπως και παρεμφερή αθλήματα) για ρήξη παρθενικού υμένα σε μία κοινωνία που επιτάσσει την κουλτούρα της γυναικείας αγνότητας. Στη περίπωση του Equus του Peter Shaffer, ο χαρακτήρας Άλαν εκφράζει την καταπιεσμένη του σεξουαλικότητα οργάζοντας όσο ιππευει το άλογό του και το σώμα του κινείται στη ράχη του.
Ο πατέρας της είναι ο εκπρόσωπος της πατριαρχικής εξουσίας. Μετά τον θάνατο της μητέρας, εκείνος αναλαμβάνει την ανατροφή της και επιβάλλει την πειθαρχία και τους κοινωνικούς κανόνες της εποχής. Η Τζούλια στην εύθραστη αυτή νεαρή ηλικία νιώθει μετέωρη ανάμεσα στην ανάγκη για εξουσία και την δυσκολία για υποταγή ως αρμόζον γυναικείο χαρακτηριστικό. Η σύγχυση αυτή οδηγεί στην οριακή της συμπεριφρά απέναντι στον υπηρέτη, που φτάνει να την ταπεινώσει.
Φεμινιστικές ηρωίδες: Συμβολισμοί
Η εικονοποιία του έργου δημιουργεί χώρους και λέξεις σύμβολα, τα οποία ο Στρίντμπεργκ χρησιμοποιεί για την ολοκλήρωση των δραματικών του μορφών. Ο δραματικός χρόνος του έργου αφορά μία μόνο νύχτα, στη γιορτή του Αγίου Ιωάννη. Συμβολίζει την έκρηξη των ενστίκτων και αποτελεί το πλαίσιο για την πτώση της ηρωίδας.
Η κουζίνα είναι ο βασικός χώρος δράσης και ανήκει στο υπηρετικό προσωπικό –σύμβολο της καθόδου της ηρωίδας. Η ίδια έχει ένα καναρίνι ως κατοικίδιο. Ο Ζαν στο τέλος, το σκοτώσει. Το καναρίνι είναι η αντανάκλαση της Τζούλιας. Εύθραστο και εγκλωβισμένο σε κλουβί. Ο θάνατός του από τον Ζαν, συμβολίζει την καταστροφή της αθωότητας και της εξουσίας της ηρωίδας από την πατριαρχική αρχή. Το ξυράφι και οι μπότες του Κόμη πατέρα είναι φαλλικά σύμβολα ανδρικής εξουσίας που μαρτυρούν την ανδρική κυριαρχία παρά την απουσία του.
2. Φεμινιστική ηρωίδα: Η Έντα Γκάμπλερ από το ομώνυμο έργο, Ίψεν
Η Έντα Γκάμπλερ είναι κόρη του αποθανόντος στρατηγού Γκάμπλερ. Επιστρέφει από τον μήνα του μέλιτος με τον άνδρα της, Τέσμαν. Είναι ήδη φανερή η δυσφορία της (π.χ. πλήττει στο νέο σπίτι, περιφρονεί τα σχέδια του άντρα της και τον ίδιο και αποστρέφεται την πιθανότητα εγκυμοσύνης). Ο καταλύτης των δραματικών γεγονότων είναι η επιστροφή του παλιού πλατωνικού έρωτα της Έντα, του Λέβμποργκ. Εκείνος συνοδεύει την μούσα και μνηστή του, την Τέα, παλαιά συμμαθήτρια της Έντα.
Η παρουσία του την επηρεάζει άμεσα. Είναι προκλητική απεναντί του. Τον προκαλεί να πιει ξανά, ενώ εκείνος προσπαθεί να μείνει νηφάλιος, οδηγώντας σε υποτροπή. Μετά από μια νύχτα μέθης, ο Λέβμποργκ χάνει το σημαντικό χειρόγραφό του· ο Τέσμαν το βρίσκει και το φέρνει στο σπίτι, αλλά η Έντα το καίει κρυφά στη σόμπα, λέγοντας ουσιαστικά ότι καταστρέφει το «παιδί» του ίδιου και της Τέα. Στη συνέχεια δίνει στον Λέβμποργκ ένα από τα πιστόλια του πατέρα της και τον ωθεί έμμεσα να πεθάνει «έντιμα».
Φεμινιστικές ηρωίδες: Το γονικό Περιβάλλον
Η Έντα του Ίψεν ομοιάζει με την Τζούλια του Στρίμπεργκ. Αμφότερες νιώθουν μετέωρες ανάμεσα στις διδαχές των γονιών τους ή του περιβάλλοντός τους. Η ηρωίδα του Ίψεν μεγάλωσε χωρίς μητέρα. Στο έργο διαβάζουμε μία προσωπικότητα που είναι περισσότερο κόρη του πατέρα της παρά γυναίκα του άνδρα της. Είναι άλλωστε η Έντα Γκάμπλερ και όχι η Έντα Τέσμαν.
Μέσα από το ψυχολογικό πορτραίτο που υφαίνει ο Ίψεν, η φεμινιστική ηρωίδα είναι μία γυναίκα του 19ου αιώνα που θα ήθελε να ζήσει την ζωή ενός άνδρα. Ιππεύει και πυροβολεί, συμμετάσχει σε ανδρικά πάρτυ με ποτά. Ζητά να ζήσει μέσω των ανδρών εφόσoν δεν μπορεί να ζήσει η ίδια ως άνδρας. Είναι παγιδευμένη στην υποχρεωτικότητα των γυναικειών ρόλων ως συζύγου και μητέρας χωρίς την δική της επιθυμία σε αυτούς. Βρίθει ανδρικής φιλοδοξίας αλλά ως κόρη στρατηγού και ανώτερης κοινωνικής τάξης, έχει ενδοιασμούς στην αντίσταση στους κοινωνικούς κανόνες.
Αυτός είναι και ο σημαντικότεος λόγος που μισεί την Τέα. Η Τέα άφησε τον σύζυγό της για να είναι με τον Λέβμποργκ και τώρα απολαμβάνει το θάρρος της τολμηρής απόφασης της, ενώ η Έντα κάποτε είχε απορρίψει αυτόν που τώρα επέστρεψε ως φιλόδοξος και επιτυχημένος ακαδημαϊκός.
Φεμινιστικές ηρωίδες: Σεξουαλικότητα
Περιφρονεί τον σύζυγό της, Τέσμαν, ενώ έχει ερωτική ένταση για τον παλιό της έρωτα, Λέβμποργκ. Αναγνωρίζουμε μία νευρωτική ηρωίδα που μέσα από την σημειολογία του κειμένου, ο εγκλωβισμός της είναι αποπνικτικός. Βαδίζει άσκοπα και νευρικά μέσα στο μεγαλοαστικό της σπίτι, σφίγγει τις γροθιές της και κλείνει τις κουρτίνες. Δείχνει αντιπάθεια προς το σεξ και κυρίως στο σεξ με τον σύζυγό της ή ακόμα και αίσθημα αηδίας για τα ιδιαίτερα σημεία του σώματος του άλλου φύλου. Αυτό μπορεί να μαρτυρά είτε σεξουαλική κακοποίηση είτε κρυφή σεξουαλική επιθυμία.
Η γυναικεία της υπόσταση δεν ενεργεί και δεν επηρεάζει τίποτα. Δεν μπόρεσε να κάνει τις επιθυμίες της πράξη, για αυτό και τώρα νιώθω την ανάγκη να εξουσίασει την ζωή κάποιου. Έτσι, η νευρωτική ψυχοπαθολογία της Έντα την οδηγεί στην καταστροφή και στην αυτοκαταστροφικότητα. Πρώτα, καταστρέφει τον Λέβμποργκ. Τον οδηγεί στην αυτοκτονία αφού του δίνει ένα από τα όπλα της.
Αυτό είναι κάτι που παρατηρεί ο δικαστής Μπρακ και την εκβιάζει έμμεσα με σεξουαλικά ανταλλάγματα. Δεν μπορούσε ποτέ πριν να πραγματοποιήσει τις φιλοδοξίες της, πόσο μάλλον τώρα. Τώρα, ανήμπορη να δώσει δίεξοδο στα προβλήματά της, αποφασίζει να αυτοκτονήσει με το ίδιο της το όπλο – κληρονομιά του πατέρα της.
Φεμινιστικές ηρωίδες: Το τέλος
Η αυτοκτονία με το πιστόλι διαχρονικά είναι ένα «ανδρικός» θάνατος, εφόσον η ενασχόληση με τα όπλα ήταν πάντοτε ανδρική υπόθεση. Η επιλογή αυτή δεν είναι τυχαία. Ήθελε να ζήσει ως άνδρας και δεν μπορούσε. Αλλά πέθανε με τρόπο που μαρτυρά ανδρική παρουσία.
Τέλος, υπογραμμίζουμε, ότι η αφήγηση αφορά το πόσο ασφικτικά εγκλωβισμένες είναι οι γυναικές σε ζωές που δεν επιλέγουν, αλλά άλλοι επιλέγουν για αυτές. Δεν αφορά κάποιον υπαινιγμό για κρυφή transgender ταυτότητα.
3. Φεμινιστική ηρωίδα: Η Μάρθα από το Ποιός φοβάται την Βιρτζίνια Γουλφ; του Ε. Άλμπι
Αρχικά, η Μάρθα είναι παντρεμένη με τον Τζώρτζ, καθηγητή ιστορίας στο πανεπιστήμιο. Η πλοκή ξεκινά με την επίσκεψη ενός νεαρού ζευγαριού στο σπίτι των ηρώων. Ο Νικ και η Χάνεϊ (οι επισκέπτες) είναι επί της ουσίας οι κινητήριοι μοχλοί της δραματικής δράσης. Αυτοί θα αποκαλύψουν μέσα από την σωρεία δραματικών γεγονότων την σαθρότητα και τις ρωγμές του γάμου της Μάρθας και του Τζώρτζ. Έτσι, η αντιδιαστολή των δύο ζευγαριών είναι αποκαλυπτική.
Η Μάρθα, ωστόσο είναι ένα διαφορετικό είδος είδος φεμινιστικής ηρωίδας σε σχέση με τις προαναφερόμενες. Μέσα στις τέσσερις ώρες του δραματικού χρόνου του έργου (βράδυ έως ξημέρωμα) ο κόσμος της όπως τον ξέρει, αλλάζει και τελειώνει. Έτσι, η Μάρθα νιώθει ματαίωση και αποτυχία για τον άνδρα της, ο οποίος δεν κατάφερε να έχει την ακαδημαϊκή καριέρα που περίμενε εκείνη από αυτόν.
Επιπλέον, του μιλά ταπεινωτικά και δεν διαστάζει να το κάνει και μπροστά στους καλεσμένους τους. Έτσι, μικρά υποτιμητικά σχόλια που κλιμακώνουν την ένταση, εκφράζουν την πικρία μεταξύ τους. Στο πρωτότυπο κείμενο τον αποκαλεί μερικές φορές ως doormat (χαλάκι πόρτας). Θίγει, ακόμη, λεκτικά και την σεξουαλική απόδοση του Τζώρτζ. Στο πέρας της βραδιάς δεν διαστάζει να φλερτάρει με τον Νικ, τον νεαρό φιλόδοξο λέκτορα βιολογίας στο πανεπιστήμιο.
Μέχρι εδώ, η Μάρθα δίνει την εντύπωση μίας «κακιάς γυναίκας» με επιθετικότητα και προσβολές. Τελικά είναι αυτό φεμινιστικό;
Φεμινιστικές ηρωίδες: Η σχέση
Αρχικά, η ηρωίδα είναι κόρη πρύτανη και η στασιμότητα και η αποτυχία του συζύγου της αντανακλά διπλά στην ίδια. Έτσι, νιώθει ταπέινωση που ο σύζυγός της δεν διεκδίκησε περισσότερα. Διψά για αναγνώριση, δύναμη και συναισθηματική επαφή, αλλά ο Τζορτζ είναι ψυχρός και αποστασιοποιημένος. Δεν της δίνει επιβεβαίωση—την αφήνει να διψάει. Αυτό είναι το αγκάθι μεταξύ τους που δημιουργεί τον κυκεώνα των αλληπροσβολών και της επιθετικότητας.
Ο Τζώρτζ, ωστόσο, δεν είναι αθώος. Υιοθετεί μια πιο υπόγεια και σύνθετη στάση. Έτσι, αντιδρά με ειρωνεία και ψυχραιμία για να υπονομεύσει τη Μάρθα χωρίς να χάσει τον έλεγχο. Χρησιμοποιεί λεκτικά παιχνίδια, συναισθηματική πίεση και στρατηγικές αποκαλύψεις για να την πλήξει εξίσου βαθιά. Συμμετέχει συνειδητά στο παιχνίδι τους.
Η μέθοδος του Άλμπι: «Πρέπει να βρούμε την αλήθεια»
Το ιδιαίτερα ενδιαφέρον που έχει αυτό το έργο είναι η μέθοδος των αποκαλύψεων. Μέσα στις διαλογικές ρήσεις των προσώπων, οι δύο ήρωες δίνουν διαφορετικές εκδοχές για συγκεκριμένα γεγονότα, χωρίς ποτέ να μαθαίνουμε ως αναγνώστες την αλήθεια για αυτά. Επί παραδείγματι ο Τζώρτζ αφηγείται μια ιστορία για ένα αγόρι που σκότωσε κατά λάθος τη μητέρα του όταν ήταν παιδί και αργότερα προκάλεσε τον θάνατο του πατέρα του σε τροχαίο. Δεν μαθαίνουμε ποτέ αν αυτή η ιστορία είναι πραγματική ή αν αφορά τον ίδιο τον Τζώρτζ ή είναι ένα ακόμα παιχνίδι μέσα στο παιχνίδι τους.
Το κάθε πρόσωπο έχει κατασκευάσει μία δική του πραγματικότητα, κάτι που θυμίζει το ζωτικό ψεύδος του Ίψεν. Τελικά, αυτό ωθεί εμάς ως αναγνώστριες να βρούμε πού κρύβεται η αλήθεια ανάμεσα στα γεγονότα.
Το άλλο ζεύγος
Ο Νικ είναι ένας αριβίστας που δεν διαστάζει να φλερτάρει με την μεγαλύτερη και παντρεμένη Μάρθα, ενώ είναι δεσμευμένος, για να ανελιχθεί επαγγελματικά. Η Χάνεϊ υποδηλώνει, ακόμη, από το όνομά της, κάτι γλυκό ή σχεδόν παιδικά αθώο. Στην πραγματικότητα, είναι παθητική και συναισθηματικά ανώριμη –εγκλωβισμένη σε μία στρεβλή εικόνα ζωής. Ο Νικ έχει τον έλεγχο της σχέσης τους, ενώ η ίδια νιώθει καταπίεση.
Φεμινιστικές ηρωίδες: Σεξουαλικότητα
Η φεμινιστική φιγούρα της Μάρθας είναι σεξουαλική, αλλά και εξουσιαστική σε όλες της τις σχέσεις. Η δυναμικότητα του χαρακτήρα της είναι φανερή και στην γλώσσα του σώματός της. Οι χειρονομίες που χρησιμοποιεί καταλαμβάνουν χώρο. Δηλώνουν ενεργητικότητα και ένταση. Κίνειται έντονα, χορεύει, φλερτάρει με άνεση, καπνίζει και κάνει όσα δεν πρέπει να κάνουν οι γυναίκες της δεκαετίας του ’60.
Είναι ανδρόφιλη καθώς απευθύνει τον λόγο της κυρίως στον Τζώρτζ (για να συμμετέχει στο παιχνίδι εξουσίας τους) και στον Νικ για να φλερτάρει μαζί του. Από κάποιο σημείο και μετά, κάνει σαν να μην υπάρχει η Χάνεϊ. Αυτό μπορούμε σήμερα να το ονομάσουμε εσωτερικευμένο μισογυνισμό. Επιθυμεί την ανδρική προσοχή, ενώ περιφρονεί την γυναικεία.
Έτσι, το τέλος το δίνει η απόφαση του Τζώρτζ να σταματήσει το παιχνίδι του ζωτικού ψεύδους που παίζουν με την Μάρθα. Μεταξύ άλλων που αναφέρουν στις συζητήσεις τους με το άλλο ζεύγος, είναι και ο γιος τους. Είναι κι αυτό ένα ψέμα που εφηύραν οι δυο τους. Ο Τζώρτζ απηυδεί και αναφέρει ότι το παιδί τους πέθανε. Λέει οτι ήρθε ένα τηλεγράφημα που ανακοινώνει τα θλιβερά νέα. Έτσι, επιβάλλει την δραματουργική «δολοφονία» της ψευδαίσθησης.
Το τέλος
Αυτή η απόφαση του Τζώρτζ να δώσουν τέλος στο παιχνίδι τους, κάνει την Μάρθα να καταρρεύσει. Κατά κάποιον τρόπο, ο ήρωας δηλώνει την επιθυμία του για την επανεκκίνηση της ζωής τους χωρίς τις ματαιώσεις και τα ψεύδη που τους κρατούσαν πίσω. Ταυτόχρονα αυτό είναι η ισχυρότερη αντεπίθεση του Τζώρτζ έναντι της ευνουχιστικής Μάρθας. Επιπλέον, δεν είναι ποτέ σαφές βέβαια αν ο Τζώρτζ συμμετείχε στον «ευνουχισμό» του για να μην τον βαραίνουν οι ευθύνες.
Τέλος, υπογραμμίζουμε την Μάρθα ως ευνουχιστική επειδή υπονομεύει την ανδρική ταυτότητα του Τζώρτζ και παίρνει έναν ρόλο κυρίαρχο και ανδρικά διεκδικητικό. Έτσι, ανατρέπει τα παραδοσιακά έμφυλα στερεότυπα.
4. Φεμινιστικές ηρωίδες: Η Μήδεια
Η Μήδεια είναι διαχρονική φεμινιστική φιγούρα. Είτε διαβάζουμε την Μήδεια του Ευριπίδη είτε αυτή του Μίλλερ (1983) είτε μία από τις δεκάδες εκδοχές, ο μύθος της παραμένει το ίδιο μεγαλειώδης. Η γυναίκα που είναι ξένη, ανύπαντρη με το στίγμα της ατιμωμένης και προδομένη από έναν ανέντιμο άνδρα, δείχνει όλη της την οργή για εκδίκηση και κατασίγαση της σύσσωμης μισογυνιστικής αδικίας.
Η κοινωνία δεν τα βάζει ποτέ με αυτόν που την ατίμωσε αλλά με αυτή που ατιμώθηκε. Παράλληλα, οι διαστάσεις του χαρακτήρα της αφορούν την γυναικεία οργή έναντι της πατριαρχικής εξουσίας πάνω στις γυναίκες, την μητρότητα, το «ξένο» και την κοινωνική απομόνωση. Μετακινούμε τη διαχρόνικη αυτή φιγούρα από τέρας σε θύμα και ενίοτε σε επαναστάτρια.
5. Φεμινιστικές ηρωίδες: Η Κλυταιμνήστρα
Σε συνέχεια των μεγάλων διαχρονικών φεμινιστικών χαρακτήρων, επισημαίνουμε και αυτόν της Κλυταιμνήστρας. Η μία σκοτώνει τα παιδιά της, ενώ η άλλη σκοτώνει τον άνδρα που της σκότωσε το παιδί της.
Η Κλυταιμνήστρα, όπως και η Μήδεια, είναι μία θυμωμένη γυναίκα. Αυτό που μαθαίνουμε όμως από την ιστορία τους είναι ότι ο θυμός τους προκύπτει από την μεγάλη θλίψη και στεναχώρια που δεν βρήκε ποτέ διέξοδο ή συμπόνια. Αρχικά, ο θυμός είναι το μόνο συναίσθημα που επιτρέπει η πατριαρχική αρρενωπότητα και ταυτόχρονα, το μόνο συναίσθημα που απαγορεύει η πατριαρχία στις γυναίκες. Γι’ αυτό η θυμωμένη γυναίκα, παραδοσιακά και ανά τους αιώνες είναι ένα θέαμα που φέρνει σε αμηχανία την κοινωνία.
Έτσι, όταν γυναίκες καταλαμβάνουν το «αρρενωπό» αυτό συναίσθημα, σείει τη κοινωνική συνοχή. Δημιουργεί μία εικόνα ξένη, απόκοσμη και μυθική που αυτομάτως η γυναίκα στο κάδρο αυτό, δείχνει ξένη, απόκοσμη, μάγισσα, αφύσικη. Ακόμα κι αν της σκότωσε ο ίδιος ο άνδρας της το παιδί, η Κλυταιμνήστρα είναι η κακιά της υπόθεσης. Το μητριαρχικό δίκαιο όμως ζητά εκδίκηση και επιστρέφει όταν ο Ορέστης κάνει τη φοβερή μητροκτονία. Ειδικά η πρωτότυπη τραγωδία απεικονίζει τη μάχη των δύο φύλων. Στο Γράμμα στον Ορέστη, βλέπουμε τον Καμπανέλλη να γράφει τα γεγονότα από την πραγματική πλευρά και όχι αυτή του male gaze ή των πολεμοχαρών ανδρών.
Επίλογος των φεμινιστικών ηρωίδων
Η σουηδική γραφή του Στρίντμπεργκ μας πρόσφερε την Δεσποινίδα Τζούλια ως φεμινιστική φιγούρα, ενώ η νορβηγική μας άφησε παρακαταθήκη την πολύπλοκη μορφή της ιψενικής Έντα Γκάμπλερ. Παράλληλα, το αρχαίο ελληνικό θέατρο μας αφήνει τους πρώτους μύθους και τις διαχρονικές μορφές της.
Οι φεμινιστικές ηρωίδες μπορεί να είναι δυναμικές, ευάλωτες, θύτριες ή θύματα. Ξεκινούν το ταξίδι της ανακάλυψης της ταυτότητάς τους από την μία θέση και καταλήγουν στην αντίθετη. Επιπλέον, οι φεμινιστικές φιγούρες περιλαμβάνουν όλα εκείνα τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά που απεικονίζουν την έμφυλη συλλογική εμπειρία.
Το ταξίδι στις φεμινιστικές ηρωίδες των θεατρικών έργων συνεχίζει και σε δεύτερο μέρος.
Δικτυογραφία (1)
1. Βοσνάκη, Έλενα. (2022). Το μάτι, το αντικείμενο της ματιάς και το male gaze. Από: https://ampa.lifo.gr/featured/to-mati-to-antikeimeno-tis-matias-kai-to-male-gaze/ (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
2. Γαλανοπούλου, Χριστίνα. (2021). Στήθη, γλουτοί, οργασμοί: το βλέμμα των αντρών στη ζωή και στα media. Από: https://www.lifo.gr/culture/cinema/stithi-gloytoi-orgasmoi-blemma-ton-antron-sti-zoi-kai-sta-media (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
3. Lape, Susan. (2001). Democratic Ideology and The Poetics of Rape in Menandrian Comedy. Classical Antiquity, Vol. 20, No. 1 (April 2001), pp. 79-119. Από: https://www.jstor.org/stable/10.1525/ca.2001.20.1.79 (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
4. THETOC TEAM. (2025). Ιωάννα Τούνη: Ξεσπά για την υπόθεση revenge porn – “Ο κόσμος με αντιμετωπίζει ως μία κοινή πόρνη”. Από: https://www.thetoc.gr/koinwnia/article/ioanna-touni-xespa-gia-tin-upothesi-revenge-porn—o-kosmos-me-antimetopizei-os-mia-koini-porni/ (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
5. AMPA TEAM. (2021). Ξέρατε ότι οι Σουφραζέτες έβλεπαν το ποδήλατο σαν φεμινιστική εφεύρεση; (To πρώτο ποδήλατο ήταν αποκλειστικά για άντρες). Από: https://ampa.lifo.gr/gunaikes/pos-to-podilato-egine-feministiki-kataktisi/ (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
6. Andersson, Petra. (2023). Horse riding from side to astride – a precursor to women’s liberation. Από: https://idrottsforum.org/andpet_munkwitz230601/ (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
7. Γαλανοπούλου, Χριστίνα. (2022). Πάρτι αγνότητας: όλη η αρρώστια και ο μεσαίωνας των ΗΠΑ σε μία ανατριχιαστική γιορτή. Από: https://ampa.lifo.gr/featured/parti-agnotitas-oli-i-arrostia-kai-o-mesaionas-ton-ipa-se-mia-anatrichiastiki-giorti/ (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
8. MacDonald, John. (2001). Equus Tells the Tale of Disturbed Youth. The Oberlin Review, Volume 129, Number 13. Από https://www2.oberlin.edu/stupub/ocreview/archives/2001.02.09/arts/ARTICLE01.html (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
9. LitCharts, a Learneo, Inc. business. Sex and Sexuality (Theme Analysis). Από: https://www.litcharts.com/lit/equus/themes/sex-and-sexuality (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
10. Balanescu, Miriam. (2025). Monster or victim? The fascination of Hedda Gabler, the ‘female Hamlet’ who divides opinion. Από: https://www.bbc.com/culture/article/20251023-hedda-gabler-the-divisive-female-hamlet (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
Δικτυογραφία (2)
11. National Theatre Live: Hedda Gabler. Από: https://www.imdb.com/title/tt6705140/?ref_=vp_ov_t (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
12. Χατζησαββίδου, Γαρυφαλλιά. (2017). «Ποιος φοβάται την Βιρτζίνια Γουλφ» στο Από Μηχανής Θέατρο. Από: https://maxmag.gr/i-protasi-tis-evdomadas/pios-fovate-tin-virtzinia-goulf-sto-apo-michanis-theatro/ (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
13. Μάμαλου, Μαριάντζελα. (2021). Φεμινισμός: τα τρία κύματα και η αποτύπωση τους. Από: https://maxmag.gr/fotografia/feminismos-ta-tria-kymata-kai-i-apotyposi-toys/ (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
14. Χατζησαββίδου, Γαρυφαλλιά. (2018). Αθήνα: Φτάνει τις 100 παραστάσεις το «Ποιος φοβάται την Βιρτζίνια Γουλφ» και συνεχίζει. Από: https://maxmag.gr/theatro/athina-ftani-tis-100-parastasis-pios-fovate-tin-virtzinia-goulf-ke-synechizi/ (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
15. Evteeva, Maria. Burges, Lucrecia. Gelabert, Tomeu Sales. (2024). INTERNALIZED MISOGYNY: THE PATRIARCHY INSIDE OUR HEADS. The Journal of Integrated Social Sciences, Volume 14. Από: https://www.jiss.org/documents/volume_14/JISS%202024%2014(1)%2082-108%20Internalized%20Misogyny.pdf (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
16. Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ; Από: https://www.imdb.com/title/tt0061184/ (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
17. Πετροπούλου, Χρύσα. (2025). Τα διακείμενα των κλασικών έργων: Ανασύνθεση. Από: https://maxmag.gr/theatro/diakeimena-klasikon-ergon/ (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
18. RenaLuna. (2026). Les tondues: Οι κουρεμένες γυναίκες και η πολιτική του πολέμου ως έμφυλη τιμωρία. Από: https://www.womanlandia.com/les-tondues-oi-kouremenes-gynaikes-kai-i-politiki-tou-polemou-os-emfyli-timoria/ (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
19. Πετροπούλου, Χρύσα. (2025). Αγαμέμνων στο Επίκεντρο: Ο κύκλος του αίματος. Από: https://maxmag.gr/theatro/agamemnon-sto-epikentro-o-kyklos-toy-aimatos/ (τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
20. Phillips & Associates, PLLC. (2022). How a Man Telling Youto ‘Smile More‘ May NotBe Merely Insulting, But Also Proof of Sex Discrimination in Violation of New York. Από: https://www.newyorkcitydiscriminationlawyer.com/blog/2022/october/how-a-man-telling-you-to-smile-more-may-not-be-m/(τελευταία πρόσβαση 16/4/2026).
