Στο παρόν άρθρο θα γίνει μία σύντομη ανάλυση της έννοιας της ποιητικής σοφίας όπως την παρουσιάζει ο Vico Giambattista στο 2ο Βιβλίο της Νέας Επιστήμης του. Πριν από όλα κρίνεται σκόπιμο να γίνει μία παρουσίαση και του 1ου Βιβλίου.
«Περί ποιητικής σοφίας»
Ο Vico Giambattista διέκρινε τρείς εποχές-περιόδους στην εξέλιξη κάθε λαού:
η εποχή των Θεών
η εποχή των Ηρώων
η εποχή των Ανθρώπων.
Οι δυο πρώτες εποχές είναι εποχές της φαντασίας και των μύθων, δηλαδή «ποιητικές»-δημιουργικές» (η 1η των θεϊκών και η 2η των ηρωικών). Ο Vico Giambattista, όμως, βλέπει τους μύθους με διαφορετική οπτική. Οι μύθοι δεν είναι απλά παραμύθια, αλλά μέσα σε αυτούς κρύβεται (πολλές φορές) η αλήθεια. Η εποχή των Ανθρώπων αντίθετα είναι εποχή του στοχασμού.
Έπειτα, στο πρώτο βιβλίο ο Vico α) μάς εισάγει, στο κεφάλαιο «περί στοιχείων», στα αξιώματα ή στις πρωτείες, 124 στον αριθμό, β) αναζήτησε τις «αρχές» και γ) στο τελευταίο κεφάλαιο μίλησε, με σκοπό να τις θεμελιώσει πλήρως, για τη μέθοδο της Νέας Επιστήμης. Έτσι, μπορούμε να πούμε ότι η περιδιάβαση στο πρώτο βιβλίο προσφέρει τα σημαντικά εργαλεία για την ανάγνωση των υπόλοιπων βιβλίων της Νέας Επιστήμης.
Αφήνοντας, τώρα, το πρώτο βιβλίο, ο Vico Giambattista στο δεύτερο βιβλίο μάς εισάγει στην Ποιητική Σοφία (στο πρωτότυπο Sapienzapoetica). Σχετικά με την ποιητική σοφία έχει ήδη αναφέρει στο «περί στοιχείων»:
«όλες οι ιστορίες των βαρβάρων έχουν απαρχές μυθικές»
Μέσα στους μύθους κρύβεται η ιστορία των πρώτων εθνικών λαών ή θα μπορούσαμε να πούμε με διαφορετικά λόγια ότι η ιστορία είναι ενδεδυμένη με μυθικούς στίχους. Από εκεί θα ξεκινήσει και ο Vico Giambattista για να ανακαλύψει τις αρχές της ιστορίας αυτών των εθνών και των κοινωνικών θεσμών τους. «Μονόδρομος» αυτής της αναζήτησης είναι οι μύθοι των ποιητών.
«οι πρώτοι σοφοί του ελληνικού κόσμου ήσαν οι θεολογούντες ποιητές… πριν από τους ηρωικούς, όπως ο Δίας υπήρξε πατέρας του Ηρακλή»
Αυτό το χωρίο μαρτυρεί ότι α) οι πρώτοι σοφοί ήταν οι «ποιητές», β) τα σύμβολα αυτής της ποίησης είναι «θεϊκά», πρωταγωνιστής είναι ο Θεός Δίας, με αποτέλεσμα αυτοί οι ποιητές να ονομαστούν θεολογούντες (μιλώ για τον Θεό/τους Θεούς) και η ποίηση θεϊκή, γ) η θεϊκή ποίηση διακρίνεται και προηγείται από την ηρωική ποίηση, όπως η εποχή των Θεών προηγείται από την εποχή των Ηρώων.
«Περί ποιητικής μεταφυσικής»
Ο Giambattista Vico υποδεικνύει το σημείο από το οποίο θα έπρεπε να ξεκινήσουν την έρευνα τους όλοι οι φιλόσοφοι και φιλόλογοι με σκοπό την ανακάλυψη της σοφίας του κόσμου των πρώτων εθνών. Η εποχή μετά τον κατακλυσμό και η εμφάνιση των Γιγάντων στον κόσμο αποτελεί ένα σημείο τομής για τον ναπολιτάνο φιλόσοφο. Επίσης, τους συνιστά να ξεκινήσουν από τη μεταφυσική «ως επιστήμη που αναζητά τις αποδείξεις της όχι έξω από το πλαίσιο, αλλά μέσα ακριβώς στο πλαίσιο των διαφοροποιήσεων της διάνοιας όσων εξετάζει». Επειδή ο άνθρωπος δημιούργησε τον κόσμο των εθνών, οφείλει να εκκινεί από αυτόν και από τις όποιες διαφοροποιήσεις του νου και από οποιαδήποτε «έρευνα» σχετικά με αυτό τον κόσμο. Άρα, οι φιλόσοφοι και φιλόλογοι θα πρέπει πρώτα να στραφούν στον τρόπο «σκέψης» αυτών των πρώτων ανθρώπων και μετά να προχωρήσουν στην αναζήτηση της ποιητικής σοφίας (των πρώτων εθνών). Υπό αυτό το πρίσμα η μεταφυσική προσφέρει σε αυτούς μια μέθοδο για το έργο τους.
Με δεδομένο, τώρα, ότι ανθρώπινος νους των πρώτων ανθρώπων, σύμφωνα με τον Giambattista Vico, κατά την εποχή των θεολογούντων ποιητών, συνελάμβανε τη γνώση του κόσμου, που τον περιέβαλλε, αποκλειστικά μέσω των αισθήσεων. Η μεταφυσική είναι προτιμότερο να ταιριάζει στη δική τους φύση, των ισχυρών αισθήσεων και της φαντασίας, παρά στη δική τους (των φιλολόγων και των φιλοσόφων), που χαρακτηρίζεται ως έλλογη και αφηρημένη. Επομένως, δουλειά των φιλολόγων και των φιλοσόφων είναι να «αποβάλουν» τον δικό τους αφηρημένο τρόπο σκέψης πάνω στην εν λόγω αναζήτηση-ανακάλυψη και να προσπαθήσουν να δουν με άλλη ματιά τα πρώτα έθνη, σύμφωνα δηλαδή με τον δικό τους τρόπο σκέψης, πράγμα δύσκολο, όπως θα επισημάνει παρακάτω ο Vico.
Αυτοί, οι πρώτοι δημιουργοί του λόγου, επειδή αγνοούσαν τη γνώση των πραγματικών αιτίων, θαύμαζαν οτιδήποτε τους κινούσε την περιέργεια. Μέσα σε αυτό το κλίμα αναδύθηκε η ποίηση (μύθοι) και μάλιστα ως θεία. Γιατί όμως θεία; Η απάντηση είναι η εξής, ο ανθρώπινος νους συνελάμβανε το καθετί με τις αισθήσεις και η φαντασία, λόγω της έλλειψης του στοχασμού και του λογισμού, το θεωρούσε αιτία προερχόμενη, όχι από την ίδια τη φύση, αλλά από μια θεϊκή παρέμβαση, δημιουργώντας παράλληλα και την ίδια την έννοια της θεότητας. Ο κεραυνός, λόγου χάρη, εντυπωσίασε και τρόμαξε με το δυνατό του φως τους πρώτους ανθρώπους και με αυτό τον τρόπο αυτοί (ή μάλλον η φαντασία τους) «δημιούργησαν» τον «Δία», νομιζόμενοι ότι θα πρέπει να προέρχεται από έναν Θεό παρά ότι είναι ένα φυσικό φαινόμενο, που δημιουργείται στην ατμόσφαιρα της γης. Για αυτό και αυτοί ονομάστηκαν ποιητές, ελληνιστί δημιουργοί. Αυτό δε θα πρέπει να μας ξενίζει, αφού και στην εποχή του Vico ο απλός λαός, μολονότι την ύπαρξη της αλματώδους εξέλιξης των επιστημών και της αφύπνισης της σκέψης λόγω κυρίως της φιλοσοφίας, εξακολουθεί να κατανοεί τα πράγματα γύρω του κατά αυτόν τον «πρωτόγονο» τρόπο, χαρακτηριστικό δε είναι το παράδειγμα της έλξης του μαγνήτη και του σίδερου, που στη λαϊκή σκέψη μεταφράζεται ως έρωτας αυτών.
Η διαφορά αυτή γεννά όμως ένα πρόβλημα, τονίζει ο Vico Giambattista, ότι δε θα μπορέσει κανείς, από τους σημερινούς ανθρώπους, να εισχωρήσει σε ένα τρόπο σκέψης ολότελα διαφορετικό, από τη στιγμή που τελικά «είμαστε… ανίκανοι να σχηματίσουμε την τεράστια εικόνα εκείνης της γυναίκας, την οποία κάποιοι αποκαλούν συμπαθητική φύση».
Πρώτοι Άνθρωποι
Σημερινοί Άνθρωποι
«ο νους των οποίων κάθε άλλο παρά ήσαν αφηρημένος ή εκλεπτυσμένος και ουδενί εκπνευματισμένος… ήσαν… βυθισμένος στις αισθήσεις… κυριαρχημένος από τα πάθη… θαμμένος στο σώμα»
«ο νους μας έχει… πολλές αφαιρέσεις»
«έχει αποξενωθεί από τις αισθήσεις και με τη γραφή έχει… εκλεπτυνθεί… με τους αριθμούς έχει… εκπνευματιστεί, ώστε και απλοί άνθρωποι να γνωρίζουν να μετρούν και να λογαριάζουν».
Σχόλιο: Η έλλειψη αφηρημένης σκέψης και η απουσία του εκλεπτυσμένου νου οδηγούσαν τους πρώτους ανθρώπους στην κυριαρχία των αισθήσεων και στην «επεξεργασία» των δεδομένων της από τη φαντασία
Σχόλιο: Η παιδεία και η εκπαίδευση, κυρίως η γλώσσα (γραφή) και τα μαθηματικά, οδήγησαν μακροπρόθεσμα τον νου του ανθρώπου να σκέφτεται με πολύ διαφορετικό τρόπο, μακριά από τη «μονοκρατορία» της φαντασίας.
Ο ναπολιτάνος φιλόσοφος, στη συνέχεια, θα αναπτύξει τον τρόπο με τον οποίο από την επινόηση του Δία, οι πρώτοι αυτοί άνθρωποι έφτασαν στη γέννηση του θρησκευτικού αισθήματος. Παρουσιάζει τους ποιητές να είναι οι επινοητές-δημιουργοί του μύθου του Δία και «γεννήτορες» του θρησκευτικού αισθήματος στον νου αυτών των ανθρώπων εξαιτίας του τρόμου προς έναν υψηλό Θεό, αφού όπως θα πει σε άλλο σημείο: «ο φόβος δημιούργησε τους θεούς στον κόσμο». Αυτό το αίσθημα θα καταδείξει ότι είναι πανανθρώπινο. Σε κάθε έθνος, σε κάθε ανθρώπινο νου γεννάται αυτό το αίσθημα της θρησκείας, λέγοντας χαρακτηριστικά ο Vico Giambattista «κάθε έθνος είχε τον δικό του Δία».
Επιπροσθέτως, θα δείξει και την «αποδοχή», εκ μέρους των πρώτων ανθρώπων, των ενεργειών του τρομερού θεού. Η αστραπή και ο κεραυνός θεωρούνται σημεία (ας θυμηθούμε ότι η γλώσσα στην εποχή των Θεών είναι βουβή και η γραφή ιερογλυφική = ιερά σημεία), δηλαδή γλώσσα του Διός, μέσω της οποίας επικοινωνεί και εκφράζει το θέλημά του. Η γλώσσα αυτή ονομάστηκε μαντική ή θεολογία.
Καταληκτικά, ο Vico θα τονίσει ότι πίσω από την ποίηση, πίσω από αυτούς τους «σοφούς» των πρώτων εθνών, πίσω από τον κεραυνό και τον Δία κρύβεται η Θεία Πρόνοια. Αυτή, ρυθμίζοντας όλες τις ιστορικές περιόδους, οδήγησε αυτούς τους πρώτους «άξεστους» και «άγριους» ανθρώπους στη πλάνη να πιστέψουν σε ένα ψεύτικο θεό, τον Δία, επειδή δε διέθεταν την ικανότητα να πιστέψουν στον αληθινό Θεό της χριστιανικής πίστης, για να κάνει την ανθρωπότητα θρησκευόμενη και πολιτισμένη. Σε ένα κόσμο, που ήταν κυριευμένος από τις αισθήσεις και τη φαντασία, ελλείψει στοχασμού, νόησης και αφηρημένης σκέψης, και που εξελάμβανε τον κόσμο μέσω σημείων, η Θεία Πρόνοια έπρεπε και όφειλε να εμφανιστεί σε αυτούς εν είδει κεραυνού και αστραπής, για να φοβηθούν, να απελπιστούν, νομιζόμενοι ότι δε θα είχαν καμία βοήθεια από τη «Μητέρα Φύση» και να οδηγηθούν εν τέλει στην ανάπτυξη του θρησκείας και κατ’ επέκταση στη δημιουργία του πολιτικού κόσμου και του πολιτισμού.
Πηγές
Λέβιτ, Κ. (1985). Το νόημα τη ιστορίας (μτφρ. Μ. Μακριδής/ Γ. Λυκιαρδόπουλος). Αθήνα: Γνώση.
Κονδύλης, Π. (1998). Ο Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός. Αθήνα: Θεμέλιο.
Vico, G. (2015). Η νέα επιστημονική γνώση (μτφ. Γ. Κεντρωτής). Αθήνα: Gutenberg.
Ονομάζομαι Τσιαπάρας Γιώργος, κατάγομαι και ζω στη Θεσσαλονίκη. Είμαι αριστούχος απόφοιτος του Τμήματος Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ. Επίσης, είμαι απόφοιτος και της Νομικής Σχολής του ίδιου πανεπιστημίου. Εργάζομαι ως φιλόλογος και ασκούμενος δικηγόρος στη Θεσσαλονίκη, ενώ έχω εργαστεί και ως υπεύθυνος φιλοξενίας στη Medical Μονάδα Φροντίδας Ηλικιωμένων "Φροντίζω" στη Θέρμη Θεσσαλονίκης. Στο maxmag αρθρογραφώ στη στήλη του Πολιτισμού. Στα άρθρα μου αναλύονται θέματα σχετικά με την ιστορία, τη θρησκεία, την κοινωνία και τη γλώσσα.
