Οι Πανελλαδικές εξετάσεις είναι ένας θεσμός του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος για την εισαγωγή των μαθητών του Λυκείου στα Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα (ΑΕΙ) της χώρας. Ταυτόχρονα, είναι και μία από τις πιο ψυχοφθόρες και αγχωτικές περιόδους στη ζωή των μαθητών. Κάθε χρόνο, χιλιάδες μαθητές καλούνται να αποδείξουν τις γνώσεις που έχουν κατακτήσει μέσα σε περιορισμένο χρόνο και σε συνθήκες έντονου άγχους και υψηλής πίεσης. Δεν πρόκειται, απλώς, για μια τυπική σχολική δοκιμασία, αλλά για μια εμπειρία, η οποία συνδέεται συχνά με υψηλές προσδοκίες, με το άγχος της σύγκρισης και, συχνά, με την ανασφάλεια και τον φόβο της αποτυχίας. Όμως, πίσω από αυτή την σταθερή εκπαιδευτική πραγματικότητα παραμένει ένα καίριο και διαχρονικό ερώτημα:
Πανελλαδικές εξετάσεις και η σωκρατική σκέψη
Από την εποχή του κορυφαίου φιλοσόφου Σωκράτη το ζήτημα της γνώσης προσεγγιζόταν με έναν τρόπο διερευνητικό. Δηλαδή, ο Σωκράτης έδειχνε πραγματική ή προσποιημένη άγνοια λέγοντας ότι: «ἓν οἶδα, ὅτι οὐδέν οἶδα» (ένα πράγμα γνωρίζω, ότι δεν γνωρίζω τίποτα). Με την στάση του αυτή δεν έδινε έτοιμες απαντήσεις, αλλά τις εκμαίευε μέσα από τα στοχευμένα ερωτήματα που έθετε. Η απόσταση, συνεπώς, ανάμεσα στις δύο προσεγγίσεις δεν είναι μόνο χρονική, είναι κυρίως βαθιά παιδαγωγική.
Στην “Απολογία Σωκράτους” του Πλάτωνα διαπιστώνουμε ότι η διδασκαλία του Σωκράτη στόχευε στην απελευθέρωση του ανθρώπου από τον άκαμπτο δογματισμό και την αυθεντία και στην διαρκή αναζήτηση της αλήθειας. Ο Σωκράτης δεν κατείχε την “Αλήθεια”, αλλά την αναζητούσε διαρκώς μέσω των ερωτημάτων και της αμφισβήτησης.
Από εκείνο, λοιπόν, το σημείο του φιλοσοφικού στοχασμού περνάμε στις Πανελλαδικές εξετάσεις της σύγχρονης εποχής, οι οποίες στοχεύουν στην αξιολόγηση της ικανότητας των μαθητών να αναπαράγουν την γνώση. Στις Πανελλαδικές εξετάσεις, λοιπόν, απαιτείται να δοθούν από τα παιδιά συγκεκριμένες απαντήσεις, σε συγκεκριμένο χρόνο και υπό συγκεκριμένες συνθήκες. Έτσι, η γνώση στο σημερινό εκπαιδευτικό σύστημα μετατρέπεται σε ένα μετρήσιμο αποτέλεσμα και όχι σε μία διαδικασία σκέψης.
Εκπαίδευση και Παιδεία: μια κρίσιμη διάκριση
Η διάκριση ανάμεσα στην εκπαίδευση και την παιδεία εξακολουθεί να αποτελεί νευραλγικό ζήτημα της σύγχρονης εκπαιδευτικής πραγματικότητας.
Ο Ευάγγελος Παπανούτσος επισημαίνει ότι η παιδεία δεν περιορίζεται στη συσσώρευση γνώσεων. Αντίθετα, συνδέεται με την καλλιέργεια της εσωτερικής ελευθερίας και την διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης προσωπικότητας με ισχυρή κριτική σκέψη: “… Είναι -λέγεται γι’ αυτούς- λαμπροί ίσως πρακτικοί δάσκαλοι, όχι όμως και επιστήμονες περιωπής… Γιατί στο κεφάλαιο της αγωγής του παιδιού, … επιστήμη δεν θα πει, με την αποδελτίωση και την παράθεση ξένων ερευνών και γνωμών, να συναρμολογεί κανείς κομψές μονογραφίες ή και ογκώδη συγγράμματα, που μόνο εξωτερικά κάθεται απάνω τους ο επιστημονικός οπλισμός, αλλά κάτι άλλο πιο δύσκολο και προπάντων σοβαρότερο, από το οποίο έχει κανείς τις εξής κυρίως απαιτήσεις: Να πείθει ότι εδώ και τα προβλήματα έγιναν αντιληπτά, και το βάθος τους μελετήθηκε με γενναιότητα. Ότι ακόμη εδώ δούλεψε ένα μάτι οξύ και ανοιχτό και μπόρεσε να αγκαλιάσει τις προεκτάσεις των ζητημάτων προς όλες τις διευθύνσεις (Παπανούτσος, 1979:11)”.
Η εκπαίδευση αφορά στη συστηματική απόκτηση γνώσεων και δεξιοτήτων. Η παιδεία, αντίθετα, αφορά στη διαμόρφωση του ανθρώπου, ώστε να σκέφτεται και να κατανοεί συνειδητά τον εαυτό του και τον κόσμο γύρω του. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, λοιπόν, οι Πανελλαδικές Εξετάσεις λειτουργούν, κυρίως, ως εργαλείο μέτρησης και αξιολόγησης της εκπαίδευσης, όχι της παιδείας.
Πανελλαδικές εξετάσεις και αξιολόγηση της γνώσης
Στον διάλογο “Μένων” του Πλάτωνα (81a–86c) τίθεται το ερώτημα, αν η γνώση είναι κάτι που διδάσκεται ή κάτι που ανακαλείται. Η συζήτηση αυτή παραμένει επίκαιρη ειδικά στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα το οποίο δίνει έμφαση μάλλον στο αποτέλεσμα και λιγότερο στη διαδικασία. Η σύγχρονη εκπαίδευση υπό την πίεση της αξιολόγησης τείνει να προσανατολίζεται περισσότερο στο «τι γνωρίζεις» παρά στο «πώς σκέφτεσαι».
Δεν αμφισβητεί, βεβαίως, κανείς ότι οι Πανελλαδικές εξετάσεις προσφέρουν ένα αντικειμενικό σύστημα πρόσβασης στην ανώτατη εκπαίδευση. Ωστόσο, το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ) επισημαίνει σε σύγχρονες εκπαιδευτικές προσεγγίσεις του και την σημασία ανάπτυξης δεξιοτήτων, όπως η συνεργασία, η κριτική σκέψη και η δημιουργική μάθηση. Πρόκειται, όμως, για στοιχεία που δύσκολα αποτυπώνονται σε μια γραπτή εξέταση υψηλής πίεσης.
Από τον Σωκράτη στο σημερινό σχολείο
Τι θα γινόταν άραγε, αν ο Σωκράτης βρισκόταν σήμερα σε μια σχολική τάξη; Πιθανότατα θα συγκρουόταν με ένα σύστημα που βασίζεται σε προκαθορισμένες απαντήσεις και ενισχύει την απομνημόνευση και τον ψιττακισμό. Ο Σωκράτης δεν επιζητούσε έτοιμες απαντήσεις αλλά ενθάρρυνε την ενεργή σκέψη. Το ζήτημα που πρέπει να μας απασχολεί, επομένως, δεν είναι αν το σημερινό σύστημα των Πανελλαδικών εξετάσεων “αποδίδει” ή “αποτυγχάνει”. Το κρίσιμο σημείο βρίσκεται στο τι επιλέγει να αποτυπώσει και να αξιολογήσει και, κυρίως, τι δεν καταφέρνει να συμπεριλάβει. Οι Πανελλαδικές εξετάσεις μετρούν σε μεγάλο βαθμό την απόδοση γνώσεων, όπως αυτές έχουν διδαχθεί στο σχολικό πλαίσιο. Ωστόσο, η εκπαίδευση δεν περιορίζεται ή τουλάχιστον δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο σ’ αυτό. Δηλαδή, υπάρχουν στοιχεία που δεν αξιολογούνται και δεν μετρώνται εύκολα με μία τρίωρη εξέταση, όπως η κριτική σκέψη, η δημιουργική επεξεργασία των δεδομένων, η ευελιξία στην επίλυση προβλημάτων και η βαθύτερη κατανόηση των εννοιών πέρα από την αποστήθιση.
Άρα, ίσως αυτό που έχει χαθεί από την εποχή του Σωκράτη έως σήμερα δεν είναι η γνώση. Έχει χαθεί η δυνατότητα να έρχονται οι μαθητές αντιμέτωποι με ερωτήματα τα οποία δεν οδηγούν άμεσα σε αξιολόγηση. Έχει περιοριστεί, δυστυχώς, η δυνατότητα του μαθητή να σκέφτεται ελεύθερα, έξω από πλαίσια, να διερευνά, να διατυπώνει απόψεις και να αμφισβητεί δημιουργικά χωρίς να βρίσκεται συνεχώς υπό την πίεση της εξέτασης και της αξιολόγησης – βαθμολόγησης.
Πανελλαδικές εξετάσεις και παιδεία: ένας διαρκής προβληματισμός
Άρα, από την εποχή του Σωκράτη ως τις σύγχρονες Πανελλαδικές εξετάσεις έχει συντελεστεί μια αλλαγή που δεν αφορά μόνο την εκπαίδευση, αλλά τον τρόπο που μια κοινωνία αντιλαμβάνεται τη γνώση.Ίσως, τελικά, το ζητούμενο δεν είναι να απορρίψουμε το υπάρχον εξεταστικό σύστημα ή ακόμα και να καταργήσουμε τις εξετάσεις, αλλά να μην ταυτίσουμε την εκπαίδευση αποκλειστικά μ’ αυτήν την διαδικασία. Γιατί η παιδεία, όπως δείχνει και η σωκρατική παράδοση, δεν περιορίζεται ούτε ολοκληρώνεται σε μια απάντηση, αλλά είναι μια διαδικασία γόνιμων ερωτημάτων και αέναης αναζήτησης.
Το ερώτημα, επομένως, δεν αφορά μόνο την εκπαίδευση, αλλά την ίδια την έννοια της παιδείας: τι σημαίνει να γνωρίζεις, τι σημαίνει να μαθαίνεις και τελικά τι σημαίνει να είσαι μορφωμένος άνθρωπος; Όπως έχει επισημάνει ο Αλέξανδρος Δελμούζος, η πνευματική καλλιέργεια δεν είναι δεδομένη ούτε εξωτερικά επιβαλλόμενη διαδικασία. Είναι αποτέλεσμα εσωτερικής προσπάθειας και διαρκούς καλλιέργειας: «Γίνεται καλύτερη η ψυχή του ανθρώπου όσο περισσότερο δουλεύεται η ψυχή του. Η ψυχική καλλιέργεια και η ελευθερία δεν έρχονται έτοιμα απ’ έξω, αλλά είναι καρπός που ωριμάζει μέσα μας με αδιάκοπη ατομική προσπάθεια».
Πηγές:
Νίκος Τσούλιας, 25.02.2017 – 08:23, “Η μόρφωση θα σώσει τον άνθρωπο” Ανακτήθηκε από: https://www.alfavita.gr (τελευταία πρόσβαση 31/5/2026)
Χρυσάνθη Ίκκου, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών, “Η επιστήμη της παιδείας και η πολιτική της παιδείας μέσα από το έργο του Ε.Π. Παπανούτσου” Ανακτήθηκε από: http://www.elliepek.gr (τελευταία πρόσβαση 31/5/2026)
“Η διδασκαλία του Σωκράτη και η επίμονη αναζήτηση της αλήθειας” Ανακτήθηκε από: https://ebooks.edu.gr (τελευταία πρόσβαση 31/5/2026)
“Πανελλαδικές: Φταίνε οι γονείς ή το σύστημα για το στρες”; Ανακτήθηκε από: https://www.kathimerini.gr (τελευταία πρόσβαση 31/5/2026)