Τρίτο φύλο: δύο λέξεις που μοιάζουν σύγχρονες, όμως η ιστορία και η ανθρωπολογία δείχνουν ότι οι τρόποι με τους οποίους οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν το φύλο ήταν ανέκαθεν πολύ πιο σύνθετοι. Σε διαφορετικές κοινωνίες και διαφορετικές ιστορικές περιόδους, υπήρχαν άνθρωποι, που δεν εντάσσονταν αποκλειστικά στους κοινωνικούς ρόλους που αποδίδονταν στους άνδρες και τις γυναίκες. Κάποιες κοινότητες αναγνώριζαν ιδιαίτερες έμφυλες κατηγορίες, άλλες επέτρεπαν σε ανθρώπους να αναλαμβάνουν ρόλους, που συνδέονταν παραδοσιακά με το άλλο φύλο και σε ορισμένες περιπτώσεις η έμφυλη ιδιαιτερότητα συνδεόταν ακόμη και με την πνευματική ή τελετουργική ζωή.
Αυτό δεν σημαίνει, ότι όλοι οι πολιτισμοί είχαν μια έννοια αντίστοιχη με τη σημερινή αντίληψη για την ταυτότητα φύλου. Ούτε, ότι μπορούμε να μεταφέρουμε αυτούσιες τις σύγχρονες δυτικές κατηγορίες σε κοινωνίες, που είχαν διαφορετική γλώσσα, διαφορετικές θρησκευτικές αντιλήψεις και διαφορετική κοινωνική οργάνωση. Ακριβώς εκεί βρίσκεται όμως το ενδιαφέρον της ανθρωπολογίας: στο να μας δείξει, ότι αυτό, που θεωρούμε αυτονόητο, δεν είναι πάντοτε παγκόσμιο. Από τις ορκισμένες παρθένες των αλβανικών κοινοτήτων και τους muxe των Zapotec στο Μεξικό μέχρι τους hijra της Νότιας Ασίας, τους fa’afafine της Σαμόα και τους bissu των Bugis στην Ινδονησία, συναντάμε διαφορετικούς τρόπους, με τους οποίους οι κοινωνίες οργάνωσαν τις έννοιες του φύλου. Σε κάποιες περιπτώσεις πρόκειται για μια ιδιαίτερη κοινωνική θέση, σε άλλες για έμφυλη ταυτότητα και σε άλλες για έναν συνδυασμό κοινωνικού, πνευματικού και τελετουργικού ρόλου. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι απλώς, αν «υπήρχαν περισσότερα από δύο φύλα». Το ουσιαστικότερο ερώτημα είναι, πόσους διαφορετικούς τρόπους βρήκαν οι ανθρώπινες κοινωνίες για να ορίσουν το φύλο, τους ρόλους και τη θέση του ατόμου μέσα στην κοινότητα;
Τρίτο φύλο: Όταν μια γυναίκα γινόταν κοινωνικά «άνδρας»: οι ορκισμένες παρθένες της Αλβανίας
Στα βουνά της βόρειας Αλβανίας και σε γειτονικές περιοχές των Βαλκανίων συναντάμε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα. Οι burrnesha, γνωστές και ως «ορκισμένες παρθένες», ήταν γυναίκες που έδιναν όρκο αγαμίας και αναλάμβαναν κοινωνικούς ρόλους, οι οποίοι θεωρούνταν ανδρικοί. Πρόκειται για γυναίκες, που είτε επέλεξαν, είτε αναγκάστηκαν να ζήσουν και να συμπεριφερθούν ως άνδρες. Πήραν μια απόφαση μη αναστρέψιμη: να μείνουν για πάντα παρθένες και άγαμες. Αυτό συνεπαγόταν, ότι θα έκοβαν κοντά τα μαλλιά τους, θα ντύνονταν και θα δούλευαν, όπως οι άνδρες, ενίοτε θα άλλαζαν και το όνομά τους.
Η επιλογή αυτή μπορούσε να συνδέεται με τις ανάγκες της οικογένειας και της πατριαρχικής κοινωνικής οργάνωσης. Σε μια κοινωνία, όπου η παρουσία ενός άνδρα είχε μεγάλη σημασία για την οικογενειακή συνέχεια, την οικονομική δραστηριότητα και την εκπροσώπηση της οικογένειας, μια γυναίκα μπορούσε, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να αναλάβει αυτή τη θέση. Μετά τον όρκο, μπορούσε να ντύνεται ως άνδρας, να συμμετέχει σε ανδρικές δραστηριότητες και να αποκτήσει δικαιώματα και κοινωνική ελευθερία, που δεν ήταν διαθέσιμα στις γυναίκες. Η περίπτωση αυτή δείχνει κάτι σημαντικό: το φύλο δεν αφορά πάντοτε μόνο το σώμα. Αφορά και το τι επιτρέπεται σε έναν άνθρωπο να κάνει, πώς τον αντιμετωπίζουν οι άλλοι και ποια θέση μπορεί να καταλάβει μέσα στην κοινωνία. Ωστόσο, οι burrnesha δεν πρέπει να παρουσιάζονται απλοϊκά ως ένα «τρίτο φύλο» με τη σημερινή έννοια. Η κοινωνική τους θέση δημιουργήθηκε μέσα σε ένα συγκεκριμένο σύστημα συγγένειας, πατριαρχίας και οικογενειακών υποχρεώσεων.
Τρίτο φύλο: Two-Spirit: οι πολλαπλές παραδόσεις των αυτόχθονων λαών της Βόρειας Αμερικής
Στους αυτόχθονες λαούς της Βόρειας Αμερικής υπήρχαν, και σε ορισμένες κοινότητες εξακολουθούν να υπάρχουν, διαφορετικές αντιλήψεις για ανθρώπους, που δεν εντάσσονταν στους συνηθισμένους έμφυλους ρόλους. Ο σύγχρονος όρος «Two-Spirit» χρησιμοποιείται από ορισμένους αυτόχθονες ανθρώπους, για να περιγράψει ιδιαίτερες έμφυλες, κοινωνικές ή πνευματικές ταυτότητες. Είναι σημαντικό, όμως, να μην αντιμετωπίζεται ως ένας αρχαίος ενιαίος όρος, που χαρακτήριζε όλους τους λαούς της Βόρειας Αμερικής. Κάθε κοινωνία είχε τις δικές της γλώσσες, παραδόσεις και κατηγορίες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, άνθρωποι με ιδιαίτερους έμφυλους ρόλους μπορούσαν να συνδέονται με τελετουργικές δραστηριότητες ή να κατέχουν συγκεκριμένη κοινωνική θέση. Έτσι, η έννοια του φύλου μπορούσε να συνδέεται, όχι μόνο με το ποιος ήταν κάποιος, αλλά και με τι μπορούσε να προσφέρει στην κοινότητα.
Ως όρος ομπρέλα, μπορεί να περιλαμβάνει την έλξη για τους ανθρώπους ίδιου φύλου και ένα μεγάλο εύρος διαφοροποίησης φύλου, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων, που περιγράφονται στη δυτική κουλτούρα ως ομοφυλόφιλοι, λεσβίες, αμφιφυλόφιλοι, τρανσέξουαλ, διεμφυλικοί, queer, παρενδυτικοί ή που έχουν πολλαπλές ταυτότητες φύλου. Ο όρος two-spirit μπορεί επίσης να περιλαμβάνει σχέσεις, που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν πολυσυντροφικές.
Η δημιουργία του όρου “two-spirit” αποδίδεται στη Myra Laramee, που πρότεινε τη χρήση της κατά την τρίτη ετήσια διαφυλετική συνδιάσκεψη των γκέι και λεσβιών αυτοχθόνων Αμερικανών (Third Annual Inter-tribal Native American, First Nations, Gay and Lesbian American Conference), που διεξήχθη στο Winnipeg του Καναδά το 1990. Η λέξη αποτελεί μετάφραση του Anishinaabemowin (αυτόχθονη γλώσσα) όρου «niizh manidoowa», δύο πνεύματα.
Τρίτο φύλο : Οι muxe του Μεξικού
Στον Ισθμό του Τεουάντεπεκ, στην Οαχάκα του Μεξικού, οι Zapotec έχουν τη δική τους ιδιαίτερη πολιτισμική κατηγορία των muxe. Ο όρος χρησιμοποιείται για ανθρώπους, που έχουν αποδοθεί στο ανδρικό φύλο κατά τη γέννηση, αλλά υιοθετούν, σε διαφορετικό βαθμό, χαρακτηριστικά και κοινωνικούς ρόλους, που συνδέονται με τη θηλυκότητα. Η ίδια η έννοια δεν ταυτίζεται απλώς με τις δυτικές κατηγορίες «άνδρας», «γυναίκα», «ομοφυλόφιλος» ή «τρανς». Υπάρχει μάλιστα ποικιλία και μέσα στην ίδια την κατηγορία των muxe. Κάποιοι εκφράζονται με περισσότερο θηλυκό τρόπο, ενώ άλλοι διατηρούν πιο ανδρική εμφάνιση. Οι Muxes συχνά αναλαμβάνουν οικιακούς ρόλους, που τυπικά ανήκουν στις γυναίκες, όπως το ράψιμο, το μαγείρεμα και η φροντίδα της οικογένειας.
Αν και η κουλτούρα των Ζαποτέκ σέβεται τους ανθρώπους muxe, οι muxes εξακολουθούν να υφίστανται ορισμένους περιορισμούς: συνήθως τους απαγορεύεται να ζουν με τους συντρόφους τους ή να εγκαταλείπουν τα σπίτια της οικογένειάς τους. Κάθε χρόνο, οι muxes γιορτάζουν το Φεστιβάλ των Αυθεντικών και Ατρόμητων Αναζητητών Κινδύνου, μια ημέρα ενεργητικής ευθυμίας προς τιμήν τους. Η περίπτωση τους είναι χαρακτηριστική, γιατί δείχνει, ότι μια κοινωνία μπορεί να δημιουργεί δικές της πολιτισμικές κατηγορίες φύλου, οι οποίες δεν αποτελούν απλώς αντίγραφο των δυτικών όρων.
Hijra: μια παράδοση με βαθιές ρίζες στη Νότια Ασία
| Πηγή Εικόνας: The Guardian.
Στην Ινδία και σε άλλες περιοχές της Νότιας Ασίας, οι hijra αποτελούν μια ιστορικά αναγνωρίσιμη κοινωνική κοινότητα. Η ιστορία τους συνδέεται με τη θρησκεία, την κοινωνική οργάνωση και τις μεταβολές, που έφεραν η αποικιοκρατία και το σύγχρονο κράτος. Οι hijra δεν αποτελούν μία απολύτως ομοιογενή ομάδα. Περιλαμβάνουν ανθρώπους με διαφορετικές σωματικές και έμφυλες εμπειρίες και έχουν δημιουργήσει ιδιαίτερες κοινότητες και κοινωνικούς δεσμούς Πολλοί γεννιούνται με αρσενικά σεξουαλικά χαρακτηριστικά, αν και η κοινότητα τους περιλαμβάνει επίσης διαφυλικά (intersex) άτομα. Επιπλέον, μια μοναδική κουλτούρα διέπει την ταυτότητα hijra: συχνά εγκαταλείπουν το σπίτι τους, για να ενταχθούν σε ομάδες, που εκπαιδεύουν νέους μυημένους στην πνευματικότητα.
Παραδοσιακά, οι hijra μπορούσαν να εμφανίζονται σε τελετές και εορτασμούς, όπως οι γάμοι και οι γεννήσεις, όπου η παρουσία τους συνδεόταν με ευχές και ευλογίες. Ταυτόχρονα, η σύγχρονη πραγματικότητα περιλαμβάνει κοινωνικό αποκλεισμό και οικονομικές δυσκολίες. Τους τελευταίους αιώνες δημιουργήθηκε ένα στίγμα κατά των hijra, με αφορμή τη βρετανική αποικιοκρατία. Μάλιστα, ένας βρετανικός νόμος του 1871 τους κατηγοριοποίησε ως εγκληματίες. Το στίγμα κατά των hijra συνεχίζει ακόμα, παρά το γεγονός, ότι το Μπαγκλαντές, η Ινδία και το Νεπάλ είχαν αναγνωρίσει τα δικαιώματα των μη δυαδικών ατόμων μέχρι το 2014.
Η ιστορία των hijra δείχνει λοιπόν, ότι η ύπαρξη μιας ιδιαίτερης έμφυλης κατηγορίας δεν σημαίνει αυτόματα κοινωνική αποδοχή. Μια κοινωνία μπορεί να αναγνωρίζει μια ομάδα και ταυτόχρονα να την περιθωριοποιεί.
Οι fa’afafine της Σαμόα
Στη Σαμόα συναντάμε τους fa’afafine, μια πολιτισμικά αναγνωρισμένη κατηγορία, που δεν μπορεί να αποδοθεί απόλυτα σε κάποια δυτική έννοια. Ο όρος σημαίνει κυριολεκτικά «με τον τρόπο μιας γυναίκας» και χρησιμοποιείται για ανθρώπους, που έχουν αποδοθεί στο ανδρικό φύλο κατά τη γέννηση και αναπτύσσουν διαφορετικούς βαθμούς θηλυκής έκφρασης και κοινωνικού ρόλου.
Οι fa’afafine είναι άτομα γεννημένα ως αρrena (βιολογικοί άνδρες) στη Σαμόα, τα οποία αναγνωρίζονται παραδοσιακά ως ένα διακριτό, τρίτο φύλο. Η θηλυκότητά τους εκδηλώνεται από την παιδική ηλικία και δεν επιβάλλεται από την οικογένεια λόγω έλλειψης κοριτσιών, όπως λανθασμένα πιστεύεται στη Δύση. Αναλαμβάνουν συχνά παραδοσιακά γυναικεία καθήκοντα, όπως τη φροντίδα των ηλικιωμένων, τις δουλειές του σπιτιού και την υποστήριξη της οικογένειας. Στη Σαμόα αναγνωρίζονται επίσημα τέσσερις ρόλοι φύλου: γυναίκα, άνδρας, fa’afafine και fa’afatama (ανάλογα και με τα τρανς/gender-fluid άτομα). Παρόλο που χαίρουν ευρείας πολιτισμικής αποδοχής και σεβασμού στην κοινότητα, αντιμετωπίζουν επίσης σύγχρονες προκλήσεις και διακρίσεις για τις οποίες δραστηριοποιείται η Samoa Fa’afafine Association.
Οι ανθρωπολόγοι έχουν επισημάνει, ότι οι fa’afafine δεν αποτελούν ομοιογενή ομάδα. Άλλοι παρουσιάζουν έντονα θηλυκή έκφραση, άλλοι λιγότερο, ενώ η σχέση τους με την οικογένεια και την κοινότητα αποτελεί σημαντικό μέρος της κοινωνικής τους ταυτότητας. Εδώ βλέπουμε ξανά, γιατί είναι προβληματικό να μεταφράζουμε μη δυτικές κατηγορίες απλώς ως «τρίτο φύλο». Η ίδια η κατηγορία έχει δημιουργηθεί μέσα στη σαμοανική κοινωνία και έχει τη δική της ιστορία και σημασία.
Bissu: όταν το φύλο συνδέεται με το ιερό
Ίσως ένα από τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα προέρχεται από τους Bugis της Νότιας Sulawesi στην Ινδονησία. Στην παραδοσιακή κοσμολογία των Bugis αναφέρονται πέντε έμφυλες κατηγορίες: uruwane (άνδρες), makkunrai (γυναίκες), calabai, calalai και bissu. Πιο συγκεκριμένα, τα Calalai είναι άτομα με γυναικεία χαρακτηριστικά, που ζουν με ανδρικό τρόπο και κοινωνικό ρόλο, τα calabai είναι άτομα με ανδρικά χαρακτηριστικά, που αναλαμβάνουν γυναικείους ρόλους, χωρίς να αυτοπροσδιορίζονται ως γυναίκες, ενώ τα bissu είναι άτομα, που ενσαρκώνουν αρρενωπότητα και θηλυκότητα μαζί, με πνευματικό ρόλο. Φορούν λουλούδια, κρατούν ιερά στιλέτα και θεωρούνται γέφυρα ανάμεσα στο εγκόσμιο και το θεϊκό.
Οι bissu κατείχαν ιδιαίτερο τελετουργικό και πνευματικό ρόλο και συνδέονταν με την ιδέα, ότι υπερβαίνουν τις συνηθισμένες έμφυλες κατηγορίες. Δεν θεωρούνταν απλώς «άνδρες, που ντύνονταν ως γυναίκες» ή «γυναίκες, που ντύνονταν ως άνδρες». Η θέση τους ήταν βαθύτερα συνδεδεμένη με την κοσμολογία και την ιερότητα. Εδώ το φύλο δεν αποτελεί απλώς κοινωνική ταυτότητα. Γίνεται μέρος μιας κοσμολογικής αντίληψης για την ισορροπία του κόσμου.
Από την άλλη, οι Calabai είναι άτομα, που καταλαμβάνουν έναν ρόλο σαν αυτόν, που παραδοσιακά καταλαμβάνουν οι γυναίκες. Ωστόσο, οι calabai δεν προσδιορίζονται ως γυναίκες, απορρίπτουν τους περιορισμούς, που βιώνουν οι γυναίκες και δεν αλλοιώνουν τα σεξουαλικά τους χαρακτηριστικά. Συχνά επιβλέπουν τους γάμους και διαχειρίζονται κάθε πτυχή των τελετών.
Sekrata στη Μαδαγασκάρη
Στη Μαδαγασκάρη έχει καταγραφεί επίσης ο όρος «sekrata», που συνδέεται με συγκεκριμένες κοινότητες και με ανθρώπους, που έχουν αποδοθεί στο ανδρικό φύλο κατά τη γέννηση, αλλά αναγνωρίζονται και μεγαλώνουν με θηλυκό κοινωνικό ρόλο. Οι Sakalava, ιθαγενείς της Μαδαγασκάρης, αναγνωρίζουν το φύλο «sekrata». Τα άτομα αυτά έχουν ανδρικά σεξουαλικά χαρακτηριστικά, αλλά εφόσον στην παιδική ηλικία επιδείξουν συμπεριφορές, που θεωρούνται θηλυκές, μεγαλώνουν ως κορίτσια από τις οικογένειές τους.
Ως ενήλικες υιοθετούν θηλυκή εμφάνιση με χτενίσματα και κοσμήματα. Δεν καταλαμβάνουν παραδοσιακούς ανδρικούς ρόλους, όπως η στρατιωτική θητεία, αλλά συμμετέχουν σε τελετές και κατέχουν ιδιαίτερη θέση στην κοινωνία. Οι sekrata θεωρούνται ιερές και προστατευμένες από υπερφυσικές δυνάμεις.
Η περίπτωση των sekrata χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή, επειδή η διαθέσιμη εθνογραφική τεκμηρίωση είναι περιορισμένη και μεγάλο μέρος των πληροφοριών, που κυκλοφορούν, προέρχεται από παλαιότερες ή δευτερογενείς περιγραφές. Αυτό είναι ένα καλό μάθημα και για την ίδια την ανθρωπολογία: δεν γνωρίζουμε όλες τις κοινωνίες με τον ίδιο βαθμό λεπτομέρειας και δεν πρέπει να μετατρέπουμε μια περιορισμένη εθνογραφική αναφορά σε παγκόσμιο κανόνα.
Bakla στις Φιλιππίνες
Στις Φιλιππίνες, ο όρος bakla αναφέρεται σε άτομα με ανδρικά σεξουαλικά χαρακτηριστικά, που ταυτίζονται με τη θηλυκότητα. Εκφράζουν το φύλο τους μέσω γυναικείας ενδυμασίας και συμπεριφοράς. Το bakla, αν και κυρίως αφορά την παρουσίαση φύλου, συχνά επικαλύπτεται με τον σεξουαλικό προσανατολισμό, με πολλά άτομα να ανήκουν στην LGBTQIA+ κοινότητα.
Ιστορικά, οι bakla θεωρούνταν, ότι ενσωματώνουν πτυχές αρρενωπότητας και θηλυκότητας και συχνά υπηρετούσαν ως ηγέτες κοινοτήτων. Μετά τον δυτικό αποικισμό, η κοινωνική αποδοχή τους μειώθηκε, αλλά η κοινότητα bakla εξακολουθεί να υπάρχει και να διεκδικεί ορατότητα. Πολλά (αλλά όχι όλα) ντύνονται με γυναικεία ρούχα, φορούν μακιγιάζ και έχουν θηλυκούς τρόπους ή ταυτότητα. Η έννοια έχει ρίζες στην προ-αποικιακή εποχή και συνδέεται με τους παραδοσιακούς θηλυκούς/πνευματικούς ηγέτες (babaylan). Στο παρελθόν χρησιμοποιήθηκε υποτιμητικά, αλλά πλέον έχει αποκτήσει πιο θετική και ορατή θέση στη σύγχρονη κουλτούρα.
Māhū: η παράδοση της Πολυνησίας
Στη Χαβάη και σε άλλες περιοχές της Πολυνησίας συναντάμε τον όρο «māhū», ο οποίος έχει χρησιμοποιηθεί για ανθρώπους, που καταλαμβάνουν μια έμφυλη θέση ανάμεσα ή πέρα από τις συνηθισμένες κατηγορίες άνδρα και γυναίκας.
Στις παραδοσιακές κοινωνίες της Πολυνησίας, οι māhū συνδέονταν με κοινωνικές και πολιτισμικές λειτουργίες, ενώ υπάρχουν αναφορές για τη συμμετοχή τους στη μετάδοση γνώσεων, στη μουσική, στον χορό και σε πνευματικές πρακτικές. Η αποικιοκρατία και η άφιξη χριστιανικών ιεραποστολών άλλαξαν δραστικά τον τρόπο, με τον οποίο αντιμετωπίζονταν πολλές από αυτές τις πρακτικές. Έτσι, η ιστορία των māhū είναι ταυτόχρονα ιστορία φύλου και ιστορία πολιτισμικής αλλαγής.
Στην προαποικιακή Πολυνησία, οι Māhū δεν ήταν απλώς αποδεκτοί, αλλά θεωρούνταν ιερά πρόσωπα με ξεχωριστά θεία χαρίσματα, καθώς ισορροπούσαν τις δύο ενέργειες της δημιουργίας. Οι κύριες ευθύνες τους περιλάμβαναν:
- Φύλακες της Παράδοσης: Ήταν υπεύθυνοι για τη διατήρηση και τη μεταβίβαση των γενεαλογιών, των ιερών ασμάτων (oli) και των ιστοριών (moʻolelo) από γενιά σε γενιά.
- Δάσκαλοι του Χορού Hula: Ως kumu hula (δάσκαλοι χορού), καθοδηγούσαν τις τελετές. Μάλιστα, σε παλαιότερες εποχές ενσάρκωναν τις θεότητες σε χορούς μέσα σε ναούς, όπου η είσοδος απαγορευόταν στις γυναίκες.
- Θεραπευτές (Healers): Κατείχαν βαθιά γνώση της παραδοσιακής ιατρικής και των πνευματικών τελετουργικών.
- Πνευματικοί Σύμβουλοι: Λόγω της σοφίας τους οι γονείς συχνά τους ζητούσαν να δώσουν ονόματα στα παιδιά τους.
Ένα από τα πιο σημαντικά ιστορικά μνημεία αυτής της παράδοσης βρίσκεται στην πασίγνωστη παραλία Waikīkī της Χαβάης. Εκεί υπάρχουν τέσσερις μεγάλοι πνευματικοί βράχοι, που τιμούν τέσσερις θρυλικούς Māhū θεραπευτές (τους Kapaemāhū, Kinohi, Kapuni και Kahaloa). Σύμφωνα με τον μύθο ταξίδεψαν από την Ταϊτή στη Χαβάη πριν από εκατοντάδες χρόνια, μεταφέροντας τις θεραπευτικές τους τέχνες.
Η άφιξη των Χριστιανών ιεραποστόλων τον 19ο αιώνα άλλαξε ριζικά την κατάσταση. Οι δυτικοί εισήγαγαν αυστηρούς κανόνες για τα φύλα, ποινικοποίησαν τις τοπικές πρακτικές και επέβαλαν ένα στίγμα, που δεν υπήρχε προηγουμένως. Οι παραδόσεις των Μάχου απαγορεύτηκαν και οι πέτρες τους στο Waikīkī θάφτηκαν και ξεχάστηκαν για δεκαετίες (κάποτε μάλιστα βρέθηκαν κάτω από τα θεμέλια ενός διαδρόμου μπόουλινγκ).
Σήμερα, οι αυτόχθονες πληθυσμοί της Χαβάης και της Ταϊτής εργάζονται εντατικά, για να διεκδικήσουν ξανά την ιστορία τους. Ο όρος Māhū χρησιμοποιείται πλέον με υπερηφάνεια. Μέσα από ντοκιμαντέρ, μουσειακές εκθέσεις και τη δημόσια αποκατάσταση των ιερών μνημείων, η Πολυνησία επαναφέρει στο προσκήνιο την αρχαία πεποίθηση, ότι η ταυτότητα φύλου δεν είναι ένα αυστηρό δίπολο, αλλά μια γέφυρα που συνδέει τον κόσμο.
Τελικά, υπήρχαν «πάντα» περισσότερα από δύο φύλα;
Η απάντηση δεν είναι τόσο απλή όσο ένα «ναι» ή ένα «όχι». Αυτό που μας δείχνει η ανθρωπολογία είναι, ότι δεν υπήρχε ένας παγκόσμιος τρόπος, με τον οποίο όλες οι ανθρώπινες κοινωνίες κατανοούσαν το φύλο. Υπήρχαν κοινωνίες, στις οποίες οι έμφυλοι ρόλοι ήταν περισσότερο δυαδικοί, αλλά υπήρχαν και κοινωνίες, που αναγνώριζαν πρόσθετες κατηγορίες, ιδιαίτερες κοινωνικές θέσεις ή ανθρώπους, που μπορούσαν να κινούνται ανάμεσα στους παραδοσιακούς ρόλους. Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο συμπέρασμα.
Το «τρίτο φύλο» δεν είναι μία ενιαία κατηγορία, που μπορούμε να εφαρμόσουμε σε κάθε πολιτισμό. Οι burrnesha, οι muxe, οι hijra, οι fa’afafine, οι bissu, οι māhū, οι sekrata και οι διάφορες παραδόσεις, που σήμερα συζητούνται κάτω από τον όρο «Two-Spirit», έχουν διαφορετικές ιστορίες και διαφορετική σχέση με την οικογένεια, τη θρησκεία, την κοινωνική θέση και την εξουσία. Αυτό που τις συνδέει δεν είναι, ότι «όλοι είχαν ένα τρίτο φύλο». Είναι, ότι μας υποχρεώνουν να κοιτάξουμε ξανά μια έννοια, που συχνά θεωρούμε αυτονόητη.
Για την ανθρωπολογία, το φύλο δεν είναι μόνο μια βιολογική διαφορά. Είναι, επίσης, ένα σύστημα κοινωνικών ρόλων, προσδοκιών, συμβόλων και σχέσεων. Και η ιστορία των ανθρώπινων κοινωνιών αποδεικνύει, ότι αυτά τα συστήματα δεν ήταν παντού ίδια. Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν υπήρχαν δύο, τρία ή πέντε φύλα. Είναι το εξής: πόσους διαφορετικούς τρόπους έχει βρει ο άνθρωπος, για να κατανοήσει τον εαυτό του; Και οι απαντήσεις, όπως δείχνει η ανθρωπολογία, είναι πολύ περισσότερες από μία.
Πηγές
Οι “ορκισμένες παρθένες” της Αλβανίας. Αρνήθηκαν το φύλο τους και έζησαν ως άνδρες για να ξεφύγουν από την πατριαρχία (2025). Μηχανή του Χρόνου. Ανακτήθηκε από www.mixanitouxronou.gr. (τελευταία πρόσβαση 21/09/2026).
Faʻafafine (λήμμα). Wikipedia. Ανακτήθηκε από www.en.wikipedia.gr. (τελευταία πρόσβαση 21/09/2026).
Wilson, J. (2026). Hawaii’s Māhū—and Their Ancient History—Are Finally Re-Embraced. National Geographic. Ανακτήθηκε από www.kapaemahu.com. (τελευταία πρόσβαση 21/09/2026).
Αυτοί είναι οι 6 πολιτισμοί που αναγνωρίζουν περισσότερα από δύο φύλα (2025). Τα Νέα. Ανακτήθηκε από www.tanea.gr. (τελευταία πρόσβαση 21/09/2026).
Σωτηρέλη-Παπαδοπούλου, Σ. (2025). Πέρα από τα δύο φύλα: 6 πολιτισμοί που δεν έχουν μόνο άνδρες και γυναίκες. In. Ανακτήθηκε από www.in.gr. (τελευταία πρόσβαση 21/09/2026).
Σιδερία, Π. (2025). 5 πολιτισμοί που αναγνωρίζουν πάνω από δύο φύλα. Reader. Ανακτήθηκε από www.reader.gr. (τελευταία πρόσβαση 21/09/2026).
Bakla (λήμμα). Wikipedia. Ανακτήθηκε από www.en.wikipedia.gr. (τελευταία πρόσβαση 21/09/2026).
Muxes: gender-fluid lives in a small Mexican town (2017). The Guardian. Ανακτήθηκε από www.theguardian.com. (τελευταία πρόσβαση 21/09/2026).
Khaleeli, H. (2014). Hijra: India’s third gender claims its place in law. The Guardian. Ανακτήθηκε από www.theguardian.com. (τελευταία πρόσβαση 21/09/2026).
